DÂY CHẰNG ĐỈNH MỎM NHA: VÌ SAO 20% MẪU GIẢI PHẪU KHÔNG CÓ CẤU TRÚC NÀY?

Dây chằng đỉnh mỏm nha (apical ligament of the dens) là một dây chằng nhỏ nằm ở vùng cổ cao. Cấu trúc này nối đỉnh mỏm nha của đốt sống C2 với nền sọ. Tuy nhiên, dây chằng có thể vắng mặt mà không nhất thiết gây mất vững khớp.

Nghiên cứu giải phẫu năm 2000 ghi nhận 20% mẫu khảo sát không có dây chằng đỉnh. Đồng thời, các tác giả kết luận cấu trúc này không đóng góp đáng kể vào độ vững vùng sọ – cổ.

Vậy dây chằng đỉnh có đặc điểm giải phẫu như thế nào? Vì sao MRI khó nhận diện cấu trúc này? Và kiến thức đó có ý nghĩa gì trong phục hồi chức năng cột sống cổ?

1. Dây chằng đỉnh mỏm nha là gì?

Dây chằng đỉnh mỏm nha là một cấu trúc mô liên kết nằm ở đường giữa vùng bản lề sọ – cổ.

Tên tiếng Anh là apical ligament of the dens. Trong danh pháp giải phẫu Latin, cấu trúc này được gọi là ligamentum apicis dentis.

Dây chằng nối mỏm nha C2 với vùng trước của lỗ chẩm lớn. Đây là nơi nền sọ tiếp nối với cột sống cổ.

Khác với dây chằng cánh, dây chằng đỉnh là cấu trúc đơn nằm ở đường giữa. Nó có kích thước nhỏ và vai trò cơ học hạn chế.

1.1. Mỏm nha đốt sống C2 nằm ở đâu?

Mỏm nha (dens hoặc odontoid process) là phần xương nhô lên từ thân đốt sống trục C2.

Cấu trúc này nằm phía sau cung trước đốt đội C1. Nó đóng vai trò quan trọng trong chuyển động xoay của khớp đội – trục.

Đốt đội C1 và hộp sọ có thể xoay quanh mỏm nha thông qua hệ thống khớp và dây chằng.

Tuy nhiên, mỏm nha không tự duy trì toàn bộ độ vững. Các dây chằng liên quan giữ vai trò quan trọng trong hạn chế chuyển động bất thường.

1.2. Điểm bám của dây chằng đỉnh

Dây chằng đỉnh kéo dài từ đỉnh mỏm nha C2 đến điểm basion của xương chẩm.

Basion là điểm giữa tại bờ trước lỗ chẩm lớn (foramen magnum). Đây là một mốc giải phẫu thường được sử dụng trong chẩn đoán hình ảnh.

Dây chằng nằm trong ngách phía trên mỏm nha (supradental recess).

Phía trước là màng đội – chẩm trước. Phía sau có bó dọc trên của dây chằng chữ thập.

Các lớp mô mỡ và mô liên kết giúp phân tách những cấu trúc này.

1.3. Cấu tạo mô học của dây chằng đỉnh

Dây chằng đỉnh khác với những dây chằng chịu lực chính của vùng cổ cao.

Các tài liệu giải phẫu mô tả đây là cấu trúc thoái triển (vestigial structure).

Dây chằng được cho là có liên quan đến phần còn lại của dây sống phôi thai (notochord). Thành phần mô có các sợi đàn hồi và mô liên kết.

Dây sống là cấu trúc hình thành trong quá trình phát triển phôi. Nó góp phần định hướng sự phát triển của trục cơ thể.

Một số thành phần của dây sống còn lại trong cấu trúc cột sống trưởng thành. Tuy nhiên, không nên xem dây chằng đỉnh có chức năng giống hoàn toàn nhân nhầy đĩa đệm.

Tổng quan năm 2021 mô tả dây chằng đỉnh như phần cấu trúc thoái triển tại vùng sọ – cổ.

2. Vì sao dây chằng đỉnh không hiện diện ở tất cả mọi người?

Sự vắng mặt của dây chằng đỉnh có thể là biến thể giải phẫu bình thường.

Điều này được ghi nhận trong nghiên cứu trên xác người trưởng thành. Tuy nhiên, tần suất cụ thể cần được diễn giải theo thiết kế và cỡ mẫu.

2.1. Kết quả nghiên cứu Tubbs và cộng sự năm 2000

Tubbs và cộng sự tiến hành nghiên cứu trên 20 xác người trưởng thành.

Các tác giả khảo sát giải phẫu chi tiết của dây chằng đỉnh. Đồng thời, họ đánh giá phạm vi chuyển động nhằm tìm hiểu vai trò ổn định.

Kết quả cho thấy bốn mẫu không có dây chằng đỉnh.

Nguồn: Tubbs và cộng sự (2000). Các số đếm 16 và 4 được suy ra trực tiếp từ tỷ lệ 20% trên 20 mẫu.

Nghiên cứu kết luận dây chằng đỉnh không bổ sung đáng kể độ vững cho vùng sọ – cổ.

Đây là nhận định có giá trị trong giải phẫu và cơ sinh học. Tuy nhiên, nghiên cứu không trực tiếp đánh giá người bệnh có chấn thương cổ.

2.2. Có phải 20% dân số không có dây chằng đỉnh?

Không thể khẳng định chính xác tỷ lệ đó cho mọi quần thể.

Con số 20% được ghi nhận trong một nghiên cứu gồm 20 mẫu xác người trưởng thành.

Cỡ mẫu nhỏ tạo ra độ bất định khi ước lượng tần suất. Ngoài ra, đặc điểm quần thể khảo sát có thể khác dân số chung.

Vì vậy, cách diễn giải phù hợp là dây chằng đỉnh có thể vắng mặt ở một tỷ lệ người trưởng thành.

2.3. Không có dây chằng đỉnh có phải bệnh lý?

Không nhất thiết.

Một người có thể không có dây chằng đỉnh nhưng vẫn duy trì độ vững vùng cổ cao.

Điều này phù hợp với vai trò cơ học hạn chế của cấu trúc. Các dây chằng khác giữ nhiệm vụ ổn định quan trọng hơn.

Tuy nhiên, không nên dùng sự vắng mặt dây chằng để kết luận toàn bộ vùng cổ cao bình thường. Đánh giá phải dựa trên những cấu trúc giải phẫu liên quan.

3. Chức năng dây chằng đỉnh trong cơ sinh học cột sống cổ

Vùng bản lề sọ – cổ vừa cần độ vững, vừa phải cho phép vận động đầu linh hoạt.

Hệ thống này bao gồm các khớp chẩm – đội và đội – trục.

Những dây chằng liên quan giúp hạn chế các chuyển động vượt quá phạm vi sinh lý.

3.1. Dây chằng đỉnh có giúp ổn định cột sống cổ không?

Về mặt giải phẫu, dây chằng đỉnh tạo một liên kết nhỏ giữa nền sọ và mỏm nha.

Tuy nhiên, chức năng ổn định của nó rất hạn chế.

Nghiên cứu Tubbs và cộng sự không tìm thấy đóng góp đáng kể của cấu trúc này đối với độ vững sọ – cổ.

Tổng quan MRI năm 2016 cũng xác nhận dây chằng đỉnh không phải thành phần ổn định quan trọng.

3.2. Những dây chằng nào ổn định vùng cổ cao?

Các cấu trúc quan trọng gồm dây chằng ngang đốt đội, dây chằng cánh và màng mái.

Những dây chằng này có vị trí và chức năng khác nhau.

Dây chằng ngang và dây chằng cánh có vai trò đặc biệt quan trọng.

Trong khi đó, dây chằng đỉnh không phải cấu trúc chịu tải chủ yếu.

3.3. Vì sao sự phân biệt này quan trọng?

Không phải dây chằng nào bị tổn thương cũng gây mất vững giống nhau.

Ví dụ, tổn thương dây chằng ngang có thể ảnh hưởng đáng kể đến sự ổn định C1–C2.

Ngược lại, sự vắng mặt tự nhiên của dây chằng đỉnh thường không gây hậu quả tương tự.

Vì vậy, cần phân biệt giá trị giải phẫu với tầm quan trọng cơ học của từng cấu trúc.

Đây là nguyên tắc quan trọng khi đọc MRI và đánh giá chấn thương cổ cao.

4. Giải phẫu dây chằng đỉnh trên MRI

MRI có khả năng khảo sát mô mềm và dây chằng vùng sọ – cổ.

Tuy nhiên, dây chằng đỉnh rất nhỏ. Vì vậy, việc nhận diện có thể khó khăn ngay cả khi dây chằng hiện diện bình thường.

4.1. Hình ảnh MRI bình thường

Dây chằng đỉnh thường được mô tả là một dải mô mảnh nằm ở đường giữa.

Trên chuỗi xung T2, cấu trúc có thể xuất hiện tín hiệu thấp. Điều này khiến dây chằng có màu tối tương đối so với mô xung quanh.

Mặt phẳng dọc giữa (midsagittal) thường hữu ích để quan sát dây chằng.

Ngoài ra, chuỗi xung mật độ proton (proton density) có thể hỗ trợ nhận diện.

Tuy nhiên, hình ảnh phụ thuộc độ phân giải và kỹ thuật chụp.

4.2. Vì sao dây chằng đỉnh khó nhìn thấy trên MRI?

Có ba yếu tố chính.

Thứ nhất, dây chằng có kích thước nhỏ.

Thứ hai, dây chằng nằm giữa nhiều cấu trúc giải phẫu phức tạp. Mô mỡ và mô liên kết xung quanh ảnh hưởng khả năng phân biệt.

Thứ ba, dây chằng có thể vắng mặt do biến thể bình thường.

Vì vậy, không quan sát thấy dây chằng không đồng nghĩa với rách dây chằng.

4.3. Vai trò của MRI độ phân giải cao

Nidecker và Shen công bố bài tổng quan về MRI vùng bản lề sọ – cổ năm 2016.

Các tác giả mô tả lợi ích của chuỗi xung có độ phân giải cao trong đánh giá dây chằng.

Bài báo trình bày việc sử dụng chuỗi xung thể tích mật độ proton với kích thước voxel 1 mm.

Kỹ thuật này giúp khảo sát những cấu trúc nhỏ trong vùng sọ – cổ.

Tuy nhiên, thông số 1 mm là đặc điểm kỹ thuật được mô tả trong bài báo. Đây không phải ngưỡng bắt buộc cho mọi chỉ định MRI.

4.4. CT và MRI khác nhau thế nào?

Trong chấn thương cấp, CT thường được ưu tiên khi cần đánh giá tổn thương xương.

MRI có vai trò bổ sung khi nghi tổn thương dây chằng hoặc tủy sống.

Tuy nhiên, không phải người bệnh đau cổ nào cũng cần chụp MRI dây chằng đỉnh.

5. Tổn thương dây chằng đỉnh mỏm nha có nguy hiểm không?

Cần phân biệt tổn thương dây chằng đỉnh đơn độc với chấn thương toàn bộ vùng bản lề sọ – cổ.

Đây là hai tình huống có ý nghĩa lâm sàng rất khác nhau.

5.1. Tổn thương dây chằng đỉnh đơn độc

Các tài liệu giải phẫu và hình ảnh học cho thấy dây chằng đỉnh có chức năng cơ học hạn chế.

Vì vậy, tổn thương đơn độc của cấu trúc này không được xem là nguyên nhân điển hình gây mất vững nghiêm trọng.

Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng về rách dây chằng đỉnh đơn độc còn ít.

Không thể khẳng định mọi tổn thương riêng lẻ đều hoàn toàn vô hại.

5.2. Tổn thương phối hợp vùng sọ – cổ

Chấn thương nghiêm trọng có thể ảnh hưởng đồng thời nhiều cấu trúc.

Trong đó có dây chằng cánh, dây chằng ngang, màng mái và bao khớp chẩm – đội.

Khi các cấu trúc quan trọng bị tổn thương, nguy cơ mất vững tăng lên.

Một số trường hợp có thể gây tổn thương tủy cổ cao hoặc vùng tiếp nối hành não – tủy sống.

Do đó, tổn thương tại vùng này cần được đánh giá theo toàn bộ bối cảnh lâm sàng.

5.3. Bất thường dây chằng đỉnh trên MRI có ý nghĩa gì?

Một tổng quan về chấn thương sọ – cổ nhấn mạnh rằng tổn thương các dây chằng nhỏ có thể xuất hiện cùng tổn thương quan trọng khác.

Do đó, bất thường dây chằng đỉnh trong bối cảnh chấn thương không nên bị bỏ qua.

Tuy nhiên, cần tránh diễn giải bất thường đó như bằng chứng độc lập của mất vững.

Thay vào đó, bác sĩ nên kiểm tra các dây chằng lớn và sự tương quan giữa các khớp.

6. Đau cổ và chóng mặt có liên quan đến dây chằng đỉnh không?

Đau cổ và chóng mặt là những triệu chứng có nhiều nguyên nhân.

Chúng có thể liên quan đến rối loạn cơ xương khớp, hệ tiền đình hoặc bệnh lý thần kinh.

Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng lâm sàng đủ mạnh để xác định dây chằng đỉnh là nguyên nhân trực tiếp của các triệu chứng này.

6.1. Đau cổ kéo dài

Đau cổ mạn tính có thể liên quan đến cơ, khớp, thần kinh và nhiều yếu tố khác.

Không nên quy kết đau cổ cho dây chằng đỉnh chỉ vì cấu trúc nằm gần vùng đau.

Đặc biệt, sự vắng mặt của dây chằng trên MRI không chứng minh nguyên nhân gây đau.

6.2. Chóng mặt liên quan cột sống cổ

Chóng mặt có thể xuất hiện cùng đau hoặc hạn chế vận động cổ.

Tuy nhiên, việc xác định nguồn gốc chóng mặt cần đánh giá nhiều hệ thống.

Các vấn đề tiền đình, thần kinh và mạch máu có thể tạo triệu chứng tương tự.

Vì vậy, không có cơ sở để sử dụng dây chằng đỉnh như dấu hiệu chẩn đoán riêng cho chóng mặt do cổ.

6.3. Chấn thương cổ kiểu roi quất

Whiplash là cơ chế gia tốc – giảm tốc đột ngột tác động lên đầu và cổ.

Người bệnh có thể đau, cứng cổ hoặc hạn chế vận động.

Tuy nhiên, hiện không có đủ bằng chứng để khẳng định dây chằng đỉnh đơn độc là nguyên nhân chính gây triệu chứng kéo dài sau whiplash.

Không nên suy diễn từ sự hiện diện hoặc vắng mặt của dây chằng trên MRI.

7. Ứng dụng trong phục hồi chức năng cột sống cổ

Hiểu giải phẫu dây chằng đỉnh giúp bác sĩ phục hồi chức năng và nhà vật lý trị liệu nhận diện tầm quan trọng của từng cấu trúc.

Tuy nhiên, kiến thức này không trực tiếp tạo ra một phương pháp điều trị riêng.

Giá trị quan trọng nhất là hỗ trợ đánh giá nguy cơ và lựa chọn can thiệp an toàn.

7.1. Sàng lọc tình trạng mất vững cổ cao

Trước can thiệp, cần khai thác cơ chế chấn thương và các triệu chứng liên quan.

Bác sĩ cần chú ý dấu hiệu thần kinh, đau cổ nghiêm trọng và tiền sử chấn thương năng lượng cao.

Nhà vật lý trị liệu cũng cần xem xét kết quả chẩn đoán hình ảnh nếu có.

Khi nghi ngờ mất vững, người bệnh cần được đánh giá y khoa thích hợp trước khi tập hoặc thao tác cột sống.

7.2. Không nên sử dụng sự vắng mặt dây chằng đỉnh để chẩn đoán mất vững

Vì dây chằng đỉnh có thể không hiện diện bình thường, hình ảnh MRI âm tính tại cấu trúc này có giá trị hạn chế.

Đánh giá mất vững cần xem xét dây chằng ngang, dây chằng cánh và màng mái.

Ngoài ra, tương quan khớp và dấu hiệu tổn thương xương rất quan trọng.

Không có một nghiệm pháp vật lý trị liệu đơn lẻ nào được xác nhận có thể chẩn đoán rách dây chằng đỉnh.

7.3. Cần thận trọng với các kỹ thuật điều trị bằng tay

Những kỹ thuật vận động và thao tác cổ cao có thể tạo tải trọng lên hệ thống dây chằng.

Vì vậy, cần loại trừ những tình trạng không phù hợp trước can thiệp.

Đặc biệt, nghi ngờ mất vững hoặc tổn thương dây chằng cấp là lý do cần thận trọng.

Không nên thực hiện thao tác nắn chỉnh tốc độ cao khi chưa đánh giá đầy đủ nguy cơ.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mọi người bệnh đau cổ đều có tổn thương dây chằng.

7.4. Mục tiêu phục hồi khi đã loại trừ tổn thương không ổn định

Trong những trường hợp được xác định phù hợp để điều trị bảo tồn, phục hồi chức năng có thể tập trung vào chức năng cổ.

Các mục tiêu thường gồm cải thiện vận động, sức bền cơ và khả năng kiểm soát tư thế.

Đồng thời, cần theo dõi đau và khả năng thực hiện hoạt động hằng ngày.

Tuy nhiên, đây là những mục tiêu phục hồi chung cho các rối loạn cổ phù hợp.

Chúng không phải phác đồ điều trị đặc hiệu cho dây chằng đỉnh.

7.5. Những yếu tố cần đánh giá trong thực hành

Đây là bảng gợi ý đánh giá, không phải một thang đo đã được kiểm định cho tổn thương dây chằng đỉnh.

8. Bằng chứng mới hơn có làm thay đổi hiểu biết về dây chằng đỉnh?

Nghiên cứu Tubbs năm 2000 cung cấp nền tảng giải phẫu và cơ sinh học.

Các tổng quan năm 2016 và 2021 tiếp tục mô tả dây chằng đỉnh là cấu trúc có vai trò ổn định hạn chế.

Tuy nhiên, công nghệ MRI giúp nhận diện chi tiết hơn các dây chằng vùng sọ – cổ.

Nhờ đó, bác sĩ có thể khảo sát những tổn thương mô mềm vốn khó phát hiện trên hình ảnh trước đây.

Điều quan trọng là khả năng nhìn thấy cấu trúc không đồng nghĩa với việc cấu trúc đó có vai trò cơ học lớn.

Các tài liệu hiện có vẫn nhấn mạnh tầm quan trọng của dây chằng ngang, dây chằng cánh và các thành phần ổn định khác.

9. Câu hỏi thường gặp về dây chằng đỉnh mỏm nha (FAQ)

1. Dây chằng đỉnh mỏm nha là gì?

Dây chằng đỉnh là cấu trúc nhỏ nối đỉnh mỏm nha C2 với vùng trước lỗ chẩm lớn. Nó nằm ở đường giữa vùng bản lề sọ – cổ.

2. Có phải tất cả mọi người đều có dây chằng đỉnh?

Không. Nghiên cứu trên 20 xác người trưởng thành ghi nhận 20% không có cấu trúc này. Tuy nhiên, tỷ lệ trong dân số chung chưa được xác lập chính xác.

3. Không có dây chằng đỉnh có gây mất vững cổ không?

Thông thường, sự vắng mặt sinh lý không đồng nghĩa với mất vững. Dây chằng đỉnh có vai trò ổn định rất nhỏ so với các dây chằng khác.

4. MRI có thể nhìn thấy dây chằng đỉnh không?

Có thể. Dây chằng thường được khảo sát trên mặt phẳng dọc với chuỗi xung T2 hoặc mật độ proton. Tuy nhiên, kích thước nhỏ khiến việc nhận diện khó khăn.

5. Tổn thương dây chằng đỉnh có nguy hiểm không?

Tổn thương đơn độc chưa được chứng minh là nguyên nhân thường gặp gây mất vững nghiêm trọng. Tuy nhiên, bất thường sau chấn thương cần được đánh giá để loại trừ tổn thương phối hợp.

6. Có bài tập nào phục hồi riêng dây chằng đỉnh không?

Chưa có phác đồ tập luyện đặc hiệu được xác lập. Phục hồi chức năng cần dựa trên chẩn đoán và tình trạng ổn định của toàn bộ vùng cổ cao.

10. Kết luận: Một dây chằng nhỏ nhưng mang lại bài học lớn về giải phẫu

Dây chằng đỉnh mỏm nha là cấu trúc nằm giữa đỉnh mỏm nha C2 và nền sọ.

Nghiên cứu giải phẫu cho thấy dây chằng có thể vắng mặt bình thường. Đồng thời, cấu trúc này không đóng góp đáng kể vào độ vững vùng bản lề sọ – cổ.

Điều đó giúp giải thích vì sao không nhìn thấy dây chằng trên MRI chưa đủ để chẩn đoán tổn thương.

Tuy nhiên, chấn thương vùng sọ – cổ vẫn có thể nguy hiểm khi các dây chằng quan trọng khác bị tổn thương.

Đối với phục hồi chức năng, cần ưu tiên đánh giá toàn bộ hệ thống ổn định và tình trạng thần kinh.

Thông điệp quan trọng: Dây chằng đỉnh có thể vắng mặt mà không gây mất vững. Điều cần quan tâm là tình trạng của toàn bộ hệ thống xương, khớp và dây chằng vùng cổ cao.

12. Tài liệu tham khảo khoa học

1. Radiopaedia. Apical ligament. Radiology Reference Article. Nguồn Radiopaedia.

2. Tubbs RS, Grabb P, Spooner A, Wilson W, Oakes WJ. The apical ligament: anatomy and functional significance. Journal of Neurosurgery. 2000;92(2 Suppl):197–200. DOI: 10.3171/spi.2000.92.2.0197.

3. Nidecker AE, Shen PY. Magnetic Resonance Imaging of the Craniovertebral Junction Ligaments: Normal Anatomy and Traumatic Injury. Journal of Neurological Surgery Part B: Skull Base. 2016;77(5):388–395.

4. Fiester P, Rao D, Soule E, Orallo P, Rahmathulla G. Anatomic, functional, and radiographic review of the ligaments of the craniocervical junction. Journal of Craniovertebral Junction and Spine. 2021;12(1):4–9.

Mr Physio

0937782677