DÂY CHẰNG THẮT LƯNG – CHẬU: CẤU TRÚC NHỎ GIÚP ỔN ĐỊNH L5–S1 CÓ LIÊN QUAN ĐẾN ĐAU LƯNG?

Dây chằng thắt lưng – chậu (iliolumbar ligament) là cấu trúc mô liên kết nối cột sống thắt lưng với xương chậu. Dây chằng thường xuất phát từ mỏm ngang L5 và bám vào vùng mào chậu. Cấu trúc này góp phần ổn định khu vực chuyển tiếp L5–S1.

Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy dây chằng thắt lưng – chậu có hình thái rất đa dạng. Đặc biệt, số lượng bó sợi và vị trí bám không hoàn toàn giống nhau giữa các cá thể.

Một số nghiên cứu cũng ghi nhận mối liên quan giữa hình thái dây chằng và thoái hóa đĩa đệm. Tuy nhiên, chưa đủ bằng chứng để xem dây chằng này là nguyên nhân trực tiếp của mọi trường hợp đau thắt lưng.

1. Dây chằng thắt lưng – chậu là gì?

Dây chằng thắt lưng – chậu là một cấu trúc mô liên kết nằm ở hai bên vùng thắt lưng thấp.

Tên tiếng Anh là iliolumbar ligament, viết tắt ILL. Danh pháp Latin là ligamentum iliolumbale.

Dây chằng tạo liên kết giữa cột sống thắt lưng và xương chậu. Nhờ đó, cấu trúc góp phần hạn chế chuyển động quá mức ở vùng thắt lưng – cùng.

ILL không hoạt động độc lập. Nó phối hợp với đĩa đệm, khớp liên mấu, hệ cơ và các dây chằng khác.

1.1. Điểm bám của dây chằng thắt lưng – chậu

Điểm bám điển hình của dây chằng nằm tại mỏm ngang đốt sống L5.

Từ đây, các bó sợi đi chếch ra ngoài đến xương chậu. Vùng bám thường liên quan đến mào chậu và lồi củ chậu.

Mỏm ngang (transverse process) là phần xương nhô sang hai bên từ cung đốt sống. Đây là nơi bám của nhiều cơ và dây chằng.

Mào chậu (iliac crest) là bờ trên của cánh xương chậu. Đây cũng là mốc giải phẫu quan trọng khi khám vùng thắt lưng.

1.2. Dây chằng có bám vào L4 không?

Đây là vấn đề còn khác biệt giữa các tài liệu.

Một số nghiên cứu giải phẫu mô tả những bó sợi liên quan đến đốt sống L4. Tuy nhiên, cách xác định điểm bám và ranh giới cấu trúc chưa thống nhất.

Nghiên cứu Albatati và cộng sự năm 2022 ghi nhận các biến thể liên quan thân L4. Ngược lại, Dąbrowski và Ciszek năm 2023 không tìm thấy bằng chứng thuyết phục về điểm bám thực sự tại L4.

Vì vậy, L5 là vị trí bám điển hình được xác nhận rộng rãi. Các mô tả liên quan L4 cần được diễn giải theo từng nghiên cứu.

2. Giải phẫu dây chằng thắt lưng – chậu: Một bó hay hai bó?

Các tài liệu giải phẫu kinh điển thường mô tả dây chằng gồm hai bó chính.

Tuy nhiên, nghiên cứu gần đây cho thấy cấu trúc này có thể chỉ gồm một bó nổi bật.

2.1. Bó trước của dây chằng

Bó trước (anterior band) thường có hình dạng rộng và dẹt.

Cấu trúc xuất phát từ phần trước – dưới – ngoài của mỏm ngang L5. Sau đó, bó sợi xòe rộng về phía xương chậu.

Điểm bám thường nằm ở phần trước của vùng lồi củ chậu.

Bó trước có liên quan đến kiểm soát nghiêng bên và những chuyển động khác của đoạn L5–S1.

2.2. Bó sau của dây chằng

Bó sau (posterior band) thường mảnh hơn và có tiết diện nhỏ hơn bó trước.

Cấu trúc xuất phát gần đỉnh mỏm ngang L5. Sau đó, dây chằng đi về phía mào chậu.

Các nghiên cứu cơ sinh học cho thấy bó sau góp phần hạn chế gập tại L5–S1.

Tuy nhiên, mức đóng góp phụ thuộc hình thái của từng mẫu giải phẫu.

2.3. Bảng so sánh hai bó dây chằng

Bảng này tổng hợp mô tả của Basadonna và cộng sự cùng nghiên cứu thực nghiệm của Luk.

2.4. Nghiên cứu năm 2023 cho thấy điều gì?

Dąbrowski và Ciszek nghiên cứu 60 dây chằng được lấy từ 30 xác người.

Các tác giả đánh giá vị trí bám, chiều dài và đặc điểm các bó sợi.

Kết quả cho thấy cấu trúc một bó chính chiếm ưu thế trong mẫu nghiên cứu.

Tuy nhiên, cách phân loại phụ thuộc phương pháp phẫu tích. Vì vậy, không nên xem tỷ lệ này là quy luật tuyệt đối của dân số.

3. Chức năng dây chằng thắt lưng – chậu trong cơ sinh học L5–S1

Vùng L5–S1 là nơi chuyển tiếp giữa cột sống thắt lưng di động và xương cùng.

Khu vực này phải chịu tải trong nhiều hoạt động. Ví dụ gồm đứng, đi bộ, cúi thân và nâng vật.

Hệ thống dây chằng góp phần kiểm soát các chuyển động tại đây.

3.1. Dây chằng thắt lưng – chậu có giúp giữ vững L5–S1 không?

Có. Các nghiên cứu trên mẫu xác cho thấy dây chằng tham gia hạn chế chuyển động của đoạn thắt lưng – cùng.

Tuy nhiên, vai trò của nó thay đổi theo hướng vận động.

Nghiên cứu Luk và cộng sự năm 1987 sử dụng 20 mẫu xác tươi để khảo sát đặc tính cơ sinh học.

Các tác giả đo chuyển động trước và sau khi cắt dây chằng.

Kết quả cho thấy bó sau có vai trò đáng chú ý trong kiểm soát gập L5 trên S1. Trong khi đó, bó trước góp phần hạn chế nghiêng bên.

Đây là kết quả cơ sinh học trên mẫu xác, không phải bằng chứng về hiệu quả điều trị ở người bệnh.

3.2. Vai trò khi cột sống nghiêng bên

Khi thân người nghiêng sang một bên, khoảng cách giữa các cấu trúc giải phẫu thay đổi.

Điều này làm thay đổi lực căng tại các bó dây chằng.

Bó trước được ghi nhận có vai trò trong kiểm soát nghiêng bên tại L5–S1.

Tuy nhiên, chuyển động nghiêng bên còn phụ thuộc đĩa đệm, khớp và hệ thống cơ.

Vì vậy, không thể đánh giá chức năng ILL chỉ bằng một động tác nghiêng thân.

3.3. Vai trò khi cột sống gập ra trước

Khi gập thân, đoạn L5–S1 tham gia chuyển động.

Hệ thống dây chằng phía sau và bên góp phần hạn chế biến dạng quá mức.

Trong nghiên cứu cơ sinh học, bó sau của ILL có vai trò nổi bật trong kiểm soát gập L5 trên S1.

Tuy nhiên, không có nghĩa mọi động tác gập thân đều gây nguy hiểm cho dây chằng.

Ở người không có tổn thương hoặc chống chỉ định, gập cột sống là chuyển động sinh lý bình thường.

4. Dây chằng thắt lưng – chậu phát triển như thế nào theo tuổi?

Một đặc điểm thú vị là dây chằng thắt lưng – chậu không có hình thái trưởng thành ngay từ khi sinh.

Nghiên cứu của Luk, Ho và Leong năm 1986 khảo sát giải phẫu và mô học ở nhiều nhóm tuổi.

Các tác giả nhận thấy cấu trúc vùng này mang đặc điểm cơ ở trẻ sơ sinh.

Theo thời gian, mô dần chuyển thành cấu trúc dây chằng.

Quá trình này được mô tả là chuyển sản (metaplasia) từ các sợi cơ vuông thắt lưng.

4.1. Những thay đổi theo tuổi

Đây là nhận định mô học từ nghiên cứu năm 1986. Không nên xem những mốc tuổi này là giới hạn tuyệt đối cho từng cá thể.

4.2. Vì sao quá trình phát triển này có ý nghĩa?

Vùng thắt lưng – chậu phải thích nghi với các yêu cầu chịu tải của tư thế đứng và vận động.

Sự thay đổi mô liên kết theo tuổi có thể liên quan đến quá trình thích nghi cơ học.

Tuy nhiên, nghiên cứu không chứng minh rằng một loại bài tập cụ thể có thể làm dây chằng hình thành nhanh hơn.

Do đó, đây là kiến thức về phát triển giải phẫu, không phải cơ sở để đề xuất phác đồ tập đặc hiệu.

5. Dây chằng thắt lưng – chậu có liên quan đến đau thắt lưng không?

Một số tài liệu sử dụng thuật ngữ iliolumbar ligament syndrome, hay hội chứng dây chằng thắt lưng – chậu.

Thuật ngữ này mô tả tình trạng nghi ngờ đau có nguồn gốc từ vùng dây chằng hoặc điểm bám của dây chằng.

Tuy nhiên, chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán được xác nhận rộng rãi để phân biệt chắc chắn hội chứng này với các nguyên nhân đau thắt lưng khác.

5.1. Vì sao vùng dây chằng có thể gây đau?

Dây chằng là mô liên kết có thành phần thần kinh cảm giác.

Khi mô bị kéo căng hoặc chịu lực bất thường, các cấu trúc quanh vùng bám có thể góp phần gây đau.

Tuy nhiên, cơ chế đau trong cơ thể người phức tạp hơn một tổn thương cấu trúc đơn lẻ.

Đặc biệt, sự hiện diện của đau không chứng minh dây chằng bị rách.

5.2. Những biểu hiện thường được mô tả

Đau nghi liên quan vùng dây chằng thắt lưng – chậu có thể xuất hiện ở thắt lưng thấp.

Một số người đau gần mào chậu hoặc vùng lưng – chậu một bên.

Triệu chứng có thể thay đổi theo tư thế và hoạt động.

Tuy nhiên, những biểu hiện này cũng gặp trong nhiều bệnh lý khác. Vì vậy, chúng không có tính đặc hiệu để xác nhận hội chứng dây chằng thắt lưng – chậu.

5.3. Cần phân biệt với những nguyên nhân đau nào?

Các biểu hiện có thể chồng lấp. Vì vậy, không thể dựa vào vị trí đau để xác nhận nguồn gốc mô tổn thương.

6. Hội chứng dây chằng thắt lưng – chậu có thể chẩn đoán bằng cách nào?

Chẩn đoán cần bắt đầu bằng bệnh sử và khám lâm sàng.

Bác sĩ nên đánh giá diễn tiến đau, cơ chế khởi phát và các dấu hiệu thần kinh.

Đặc biệt, cần xem xét nguyên nhân nghiêm trọng trước khi quy kết triệu chứng cho dây chằng.

6.1. Khám vùng mào chậu có ý nghĩa gì?

Trong nghiên cứu giải phẫu bằng MRI năm 1996, Basadonna và cộng sự mô tả điểm bám của bó sau tại mào chậu.

Các tác giả cho rằng vị trí này có thể tiếp cận khi khám bằng tay.

Tuy nhiên, khả năng sờ đến vùng bám không chứng minh rằng đau tại đây chắc chắn xuất phát từ ILL.

Áp lực tại vùng mào chậu cũng có thể tác động lên những mô khác.

Vì vậy, nghiệm pháp ấn đau đơn thuần không đủ để chẩn đoán đặc hiệu.

6.2. Có cần xét nghiệm hình ảnh không?

Không phải mọi người bệnh đau thắt lưng đều cần MRI.

Chỉ định hình ảnh phụ thuộc triệu chứng, dấu hiệu thần kinh, cơ chế chấn thương và nguy cơ bệnh lý nghiêm trọng.

Đặc biệt, MRI có thể hữu ích khi nghi ngờ tổn thương mô mềm hoặc các bệnh lý cột sống liên quan.

Tuy nhiên, MRI không phải xét nghiệm xác nhận hội chứng dây chằng thắt lưng – chậu trong mọi trường hợp.

7. MRI dây chằng thắt lưng – chậu: Cấu trúc này được nhận diện ra sao?

MRI cho phép khảo sát vị trí và hướng đi của ILL.

Các nghiên cứu giải phẫu trên người sống thường sử dụng mặt phẳng ngang và mặt phẳng trán.

7.1. Hình ảnh giải phẫu bình thường

Dây chằng thường xuất phát gần mỏm ngang L5 và đi về phía xương chậu.

Trên MRI, các bó sợi có thể xuất hiện dưới dạng những dải tín hiệu thấp.

Mặt phẳng ngang giúp khảo sát hướng đi và vị trí bám.

Trong khi đó, mặt phẳng trán có thể hỗ trợ nhận diện mối liên quan với mào chậu.

Tuy nhiên, hình thái dây chằng thay đổi giữa các cá thể. Kỹ thuật chụp cũng ảnh hưởng khả năng phân biệt các bó sợi.

7.2. Nghiên cứu MRI trên người sống năm 1996

Basadonna và cộng sự nghiên cứu 28 dây chằng ở 14 người trưởng thành.

Các tác giả xác định hai bó trước và sau có đặc điểm khác nhau.

Bó trước thường rộng và dẹt. Bó sau mảnh hơn và bám vào vùng mào chậu.

Kết quả cung cấp cơ sở giải phẫu cho việc nghiên cứu đau vùng điểm bám dây chằng.

Tuy nhiên, nghiên cứu không chứng minh giá trị chẩn đoán của MRI đối với mọi người bệnh đau thắt lưng.

8. Dây chằng thắt lưng – chậu có giúp xác định đốt sống L5 trên MRI không?

Đây là một ứng dụng hình ảnh học quan trọng.

Trong giải phẫu thông thường, ILL thường xuất phát từ L5. Vì vậy, một số tài liệu đề xuất sử dụng dây chằng làm mốc xác định tầng đốt sống.

Tuy nhiên, vấn đề trở nên phức tạp khi có đốt sống chuyển tiếp thắt lưng – cùng.

8.1. Đốt sống chuyển tiếp thắt lưng – cùng là gì?

Đốt sống chuyển tiếp thắt lưng – cùng (lumbosacral transitional vertebra – LSTV) là một biến thể bẩm sinh.

Biến thể có thể bao gồm cùng hóa L5 hoặc thắt lưng hóa S1.

Do đó, việc xác định chính xác số thứ tự đốt sống có thể gặp khó khăn.

Điều này đặc biệt quan trọng trước phẫu thuật hoặc thủ thuật tại cột sống.

8.2. Nghiên cứu năm 2014 cho thấy điều gì?

Farshad-Amacker và cộng sự đánh giá vị trí xuất phát ILL bằng MRI.

Nghiên cứu gồm 71 người có LSTV và 62 người thuộc nhóm chứng.

Kết quả cho thấy dây chằng xuất phát đơn thuần từ L5 ở 95% nhóm chứng.

Trong khi đó, ở nhóm có LSTV, tỷ lệ xuất phát đơn thuần từ L5 chỉ khoảng 25–38%, tùy người đọc MRI.

Các khoảng tỷ lệ ở nhóm LSTV phản ánh kết quả của hai người đánh giá hình ảnh, không phải khoảng tin cậy 95%.

Kết luận: Không nên sử dụng ILL như mốc duy nhất để xác định L5 khi có đốt sống chuyển tiếp.

8.3. Ý nghĩa đối với bác sĩ và nhà vật lý trị liệu

Xác định đúng tầng đốt sống có ý nghĩa trong chẩn đoán và can thiệp.

Nếu nhầm L4–L5 với L5–S1, việc diễn giải tổn thương có thể không chính xác.

Đặc biệt, các thủ thuật tiêm và phẫu thuật cột sống đòi hỏi xác định tầng chính xác.

Trong trường hợp LSTV, cần đối chiếu hình ảnh phù hợp và đếm đốt sống từ các mốc đáng tin cậy.

9. Dây chằng thắt lưng – chậu có liên quan đến thoái hóa đĩa đệm không?

Một số nghiên cứu đặt giả thuyết rằng hình thái ILL có thể ảnh hưởng phân bố tải trọng tại L4–L5 và L5–S1.

Tuy nhiên, cần phân biệt mối liên quan giải phẫu với quan hệ nhân quả.

9.1. Nghiên cứu Aihara và cộng sự năm 2002

Nghiên cứu giải phẫu khảo sát 52 xác người, gồm 25 nam và 27 nữ.

Các tác giả đo chiều dài và tiết diện của bó trước và bó sau.

Đồng thời, họ phân loại mẫu theo mức độ thoái hóa tại L4–L5 và L5–S1.

Ở các mẫu nam, nhóm L có bó sau ngắn hơn và tiết diện lớn hơn so với một số nhóm đối chiếu.

Các tác giả cho rằng hình thái dây chằng có thể hỗ trợ ổn định L5–S1. Điều này có khả năng làm thay đổi phân bố tải trọng giữa hai tầng đĩa đệm.

Tuy nhiên, đây là diễn giải từ nghiên cứu quan sát trên xác người. Không thể khẳng định dây chằng ngắn và dày trực tiếp gây thoái hóa L4–L5.

9.2. Dây chằng càng dày có càng tốt không?

Không thể kết luận như vậy.

Độ dày là một đặc điểm hình thái, không phải thước đo trực tiếp của chức năng.

Khả năng chịu lực còn phụ thuộc collagen, hướng sợi và tình trạng mô.

Ngoài ra, tăng độ dày có thể xuất hiện trong những bối cảnh thích nghi hoặc biến đổi bệnh lý khác nhau.

Vì vậy, không nên đánh giá dây chằng chỉ bằng kích thước.

10. Ứng dụng trong phục hồi chức năng đau thắt lưng

Kiến thức về ILL có ý nghĩa khi đánh giá cơ sinh học vùng thắt lưng – chậu.

Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng để xây dựng một phác đồ tập luyện riêng cho tổn thương dây chằng này.

10.1. Đánh giá chức năng vùng thắt lưng – chậu

Bác sĩ phục hồi chức năng cần xem xét tình trạng cột sống, xương chậu và chi dưới.

Nhà vật lý trị liệu có thể đánh giá các yếu tố liên quan đến vận động chức năng.

Những nội dung thường gồm tầm vận động, sức mạnh cơ và khả năng kiểm soát thân mình.

Tuy nhiên, không có nghiệm pháp vận động đơn lẻ nào xác nhận chắc chắn đau xuất phát từ ILL.

10.2. Vai trò của cơ thân mình

Các cơ thân mình góp phần tạo độ vững động cho cột sống.

Trong khi đó, ILL là thành phần ổn định thụ động.

Hai hệ thống cùng tham gia duy trì khả năng kiểm soát chuyển động.

Vì vậy, cải thiện sức mạnh và sức bền cơ có thể là mục tiêu phục hồi phù hợp ở một số người bệnh đau thắt lưng.

Tuy nhiên, tập cơ không đồng nghĩa với điều trị trực tiếp một dây chằng bị tổn thương.

10.3. Có nên tránh nghiêng hoặc xoay thân?

Không nên áp dụng hạn chế vận động giống nhau cho mọi người bệnh.

Nghiêng và xoay thân là những chuyển động sinh lý.

Trong trường hợp tổn thương cấp được xác định, một số chuyển động có thể cần điều chỉnh tạm thời.

Tuy nhiên, giới hạn vận động phải dựa trên tình trạng mô và đánh giá lâm sàng.

Không có bằng chứng đủ mạnh để yêu cầu mọi người đau vùng mào chậu phải tránh xoay thân hoàn toàn.

10.4. Những mục tiêu phục hồi có thể xem xét

Bảng này trình bày các mục tiêu đánh giá tổng quát, không phải thang đo chẩn đoán ILL.

11. Có nên điều trị trực tiếp dây chằng thắt lưng – chậu?

Một số tài liệu cũ đề cập kỹ thuật tác động mô mềm hoặc tiêm quanh điểm bám ILL.

Tuy nhiên, mô tả giải phẫu không đồng nghĩa với bằng chứng hiệu quả điều trị.

Đặc biệt, chưa có đủ dữ liệu chất lượng cao để xác định hiệu quả riêng của các kỹ thuật này ở mọi trường hợp đau vùng mào chậu.

Do đó, không nên chỉ định can thiệp xâm lấn chỉ dựa trên vị trí đau.

Việc lựa chọn phương pháp phải dựa trên chẩn đoán, nguy cơ và lợi ích dự kiến.

12. Những hạn chế của bằng chứng khoa học

Trước hết, nhiều nghiên cứu về ILL là nghiên cứu giải phẫu trên xác người.

Các nghiên cứu này giúp mô tả cấu trúc nhưng không đánh giá trực tiếp kết quả phục hồi chức năng.

Thứ hai, số lượng và cách phân loại các bó dây chằng khác nhau giữa các tác giả.

Thứ ba, nghiên cứu cơ sinh học trên mẫu xác không phản ánh đầy đủ hoạt động thần kinh cơ ở người sống.

Thứ tư, mối liên quan giữa hình thái dây chằng và thoái hóa đĩa đệm chưa chứng minh quan hệ nhân quả.

Cuối cùng, hội chứng dây chằng thắt lưng – chậu chưa có tiêu chuẩn chẩn đoán và phác đồ điều trị được xác nhận rộng rãi.

Vì vậy, không nên sử dụng ILL để giải thích mọi trường hợp đau thắt lưng.

13. Câu hỏi thường gặp về dây chằng thắt lưng – chậu (FAQ)

1. Dây chằng thắt lưng – chậu là gì?

Đây là cấu trúc mô liên kết nối vùng mỏm ngang L5 với xương chậu. Dây chằng góp phần ổn định vùng chuyển tiếp thắt lưng – cùng.

2. Dây chằng thắt lưng – chậu có mấy bó?

Cấu trúc thường được mô tả gồm bó trước và bó sau. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2023 ghi nhận phần lớn mẫu có một bó chính.

3. Dây chằng thắt lưng – chậu có gây đau lưng không?

Dây chằng hoặc vùng bám có thể là một nguồn đau được giả định. Tuy nhiên, đau thắt lưng có nhiều nguyên nhân và chưa có tiêu chuẩn đặc hiệu xác nhận hội chứng này.

4. MRI có nhìn thấy dây chằng thắt lưng – chậu không?

Có. MRI có thể khảo sát dây chằng, đặc biệt trên mặt phẳng ngang và trán. Tuy nhiên, hình thái giải phẫu có nhiều biến thể.

5. Có thể dùng dây chằng này để xác định đốt sống L5 không?

Trong giải phẫu thông thường, dây chằng thường xuất phát từ L5. Tuy nhiên, khi có đốt sống chuyển tiếp, đây không phải mốc xác định L5 đáng tin cậy.

6. Có bài tập phục hồi riêng cho dây chằng thắt lưng – chậu không?

Chưa có phác đồ đặc hiệu được xác lập bằng bằng chứng mạnh. Tập luyện cần dựa trên chẩn đoán, khả năng vận động và mục tiêu chức năng của từng người bệnh.

14. Kết luận: Vì sao dây chằng thắt lưng – chậu quan trọng?

Dây chằng thắt lưng – chậu là một thành phần giải phẫu góp phần ổn định vùng L5–S1.

Cấu trúc này có hình thái đa dạng và không nhất thiết gồm hai bó riêng biệt ở mọi cá thể.

Nghiên cứu cơ sinh học cho thấy dây chằng tham gia hạn chế gập và nghiêng bên. Ngoài ra, hình thái dây chằng có thể liên quan đến phân bố thoái hóa đĩa đệm.

Tuy nhiên, những phát hiện này không chứng minh dây chằng là nguyên nhân trực tiếp của đau thắt lưng.

Đối với phục hồi chức năng, cần đánh giá toàn diện cột sống, xương chậu và khả năng vận động.

Thông điệp quan trọng: Dây chằng thắt lưng – chậu góp phần duy trì độ vững L5–S1, nhưng không thể dùng hình thái dây chằng hoặc vị trí đau để xác nhận nguyên nhân đau lưng.

15. Tài liệu tham khảo khoa học

1. Radiopaedia. Iliolumbar ligament. Nguồn giải phẫu Radiopaedia. Chưa xác minh được tác giả, ngày cập nhật và DOI riêng.

2. Dąbrowski K, Ciszek B. Anatomy and morphology of iliolumbar ligament. Surgical and Radiologic Anatomy. 2023;45(2):169–173. DOI: 10.1007/s00276-022-03070-y.

3. Albatati AS, et al. Deferent Anatomical Presentations of Iliolumbar Ligament: A Cadaveric Study. BioMed Research International. 2022;2022:5992510. DOI: 10.1155/2022/5992510.

4. Luk KDK, Ho HC, Leong JCY. The iliolumbar ligament. A study of its anatomy, development and clinical significance. Journal of Bone and Joint Surgery British Volume. 1986;68(2):197–200. DOI: 10.1302/0301-620X.68B2.3958002.

5. The biomechanical functions of the iliolumbar ligament in maintaining stability of the lumbosacral junction. Spine.

6. Fujiwara A, Tamai K, Yoshida H, et al. Anatomy of the iliolumbar ligament. Clinical Orthopaedics and Related Research. 2000;(380):167–172.

7. Basadonna PT, Gasparini D, Rucco V. Iliolumbar ligament insertions. In vivo anatomic study. Spine. 1996;21(20):2313–2316.

8. Aihara T, Takahashi K, Ono Y, Moriya H. Does the morphology of the iliolumbar ligament affect lumbosacral disc degeneration? Spine. 2002;27(14):1499–1503.

9. Farshad-Amacker NA, Lurie B, Herzog RJ, Farshad M. Is the iliolumbar ligament a reliable identifier of the L5 vertebra in lumbosacral transitional anomalies? European Radiology.