DÂY CHẰNG CÙNG GAI: GIẢI PHẪU, CHỨC NĂNG VÀ MỐI LIÊN QUAN VỚI THẦN KINH THẸN
Dây chằng cùng gai (sacrospinous ligament) là cấu trúc mô liên kết nằm sâu trong vùng chậu. Dây chằng nối xương cùng, xương cụt với gai ngồi. Ngoài vai trò ổn định khung chậu, cấu trúc này còn liên quan mật thiết với thần kinh thẹn và các mạch máu vùng chậu. Vì vậy, hiểu rõ giải phẫu có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán, phẫu thuật và phục hồi chức năng [1].
Tổng quan về dây chằng cùng gai
Đây là một dải mô liên kết chắc, có hình gần giống tam giác. Cấu trúc nằm ở phần sau dưới của khung chậu, phía trước dây chằng cùng ụ ngồi.
Hai dây chằng này phối hợp với các cấu trúc xương để hình thành những lỗ giải phẫu quan trọng:
-
Lỗ ngồi lớn (greater sciatic foramen): đường đi của nhiều cấu trúc thần kinh và mạch máu từ vùng chậu đến vùng mông.
-
Lỗ ngồi bé (lesser sciatic foramen): cho phép một số cấu trúc đi từ vùng mông vào tầng sinh môn.
Dây chằng còn liên quan chặt chẽ với cơ cụt (coccygeus muscle). Hai cấu trúc thường được mô tả như một phức hợp giải phẫu [1].
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng cùng gai
Nguyên ủy và bám tận
Các đặc điểm giải phẫu chính bao gồm:
-
Điểm bám trong: bờ bên phần dưới xương cùng và phần trên xương cụt.
-
Điểm bám ngoài: gai ngồi của xương chậu.
-
Hướng đi: từ vùng cùng cụt chạy ra ngoài và hơi ra trước đến gai ngồi.
-
Hình dạng: hình tam giác, rộng ở phía trong và thu hẹp về phía gai ngồi.
-
Cấu tạo: mô liên kết sợi chắc, liên quan mật thiết với cơ cụt.
Nghiên cứu tổng quan năm 2026 mô tả chiều dài của phức hợp cơ cụt – dây chằng thay đổi khoảng 30–65 mm. Độ dày trung bình được báo cáo khoảng 3 mm [1].
Các thông số này có thể thay đổi theo giới tính và đặc điểm giải phẫu cá thể.
Mối liên quan với dây chằng cùng ụ ngồi
Dây chằng cùng ụ ngồi (sacrotuberous ligament) nằm phía sau dây chằng cùng gai.
Hai cấu trúc có điểm bám và hướng đi khác nhau.
| Đặc điểm | Dây chằng cùng gai | Dây chằng cùng ụ ngồi |
|---|---|---|
| Tên tiếng Anh | Sacrospinous ligament | Sacrotuberous ligament |
| Điểm bám ngoài | Gai ngồi | Ụ ngồi |
| Hình dạng | Tam giác | Dải rộng, tương đối dài |
| Vị trí tương đối | Phía trước | Phía sau |
| Vai trò | Ổn định vùng chậu, tạo ranh giới lỗ ngồi | Ổn định vùng chậu, tạo ranh giới lỗ ngồi |
Cả hai cùng góp phần biến các khuyết ngồi thành lỗ ngồi lớn và lỗ ngồi bé.
Mối liên quan với thần kinh thẹn
Thần kinh thẹn (pudendal nerve) chủ yếu xuất phát từ các nhánh trước thần kinh sống S2–S4.
Thần kinh rời vùng chậu qua lỗ ngồi lớn, đi vòng gần gai ngồi rồi vào lỗ ngồi bé. Sau đó, nó tiếp tục đi trong ống thẹn (Alcock’s canal).
Tại vùng gai ngồi, thần kinh nằm gần phức hợp dây chằng phía sau khung chậu.
Nghiên cứu trên xác năm 2024 ghi nhận sự biến thiên đáng kể về số thân và phân nhánh thần kinh thẹn. Trong 2/10 bên khảo sát, nhánh thần kinh trực tràng dưới xuyên qua dây chằng [2].
Đặc điểm này có ý nghĩa trong phẫu thuật vùng chậu và đánh giá các hội chứng đau thần kinh.
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Vai trò trong ổn định khung chậu
Dây chằng cùng gai góp phần tạo hệ thống ổn định thụ động của vùng chậu.
Các chức năng giải phẫu bao gồm:
-
Liên kết xương cùng, xương cụt với xương chậu.
-
Hỗ trợ kiểm soát chuyển động tương đối của vùng cùng chậu.
-
Phối hợp với dây chằng cùng ụ ngồi để duy trì sự vững chắc.
-
Tạo ranh giới giải phẫu cho các cấu trúc thần kinh và mạch máu.
Tuy nhiên, khả năng ổn định khung chậu phụ thuộc vào nhiều cấu trúc. Không thể quy toàn bộ chức năng này cho một dây chằng.
Mối liên quan với cơ cụt và sàn chậu
Cơ cụt nằm sát mặt chậu của dây chằng, tạo thành phức hợp cơ – dây chằng.
Cơ này thuộc nhóm cơ tạo nên hoành chậu, cùng với cơ nâng hậu môn.
Hệ thống cơ sàn chậu có vai trò:
-
Nâng đỡ các tạng vùng chậu.
-
Hỗ trợ kiểm soát tiểu tiện và đại tiện.
-
Phối hợp kiểm soát áp lực ổ bụng.
-
Tham gia hoạt động chức năng của tầng sinh môn.
Dây chằng tạo điểm liên kết giải phẫu cho hệ thống này. Tuy nhiên, nó không trực tiếp đảm nhiệm chức năng co cơ của sàn chậu.
Tổn thương và ý nghĩa lâm sàng
Mối liên quan giữa dây chằng cùng gai và đau thần kinh thẹn
Thần kinh thẹn đi qua vùng có nhiều cấu trúc dây chằng và cơ.
Tại đây, thần kinh có thể bị chèn ép hoặc kích thích do những thay đổi giải phẫu và bệnh lý.
Các vị trí liên quan thường được nghiên cứu gồm:
-
Khoảng giữa dây chằng cùng gai và cùng ụ ngồi.
-
Vùng quanh gai ngồi.
-
Ống thẹn.
-
Những vị trí có biến thể đường đi thần kinh.
Nghiên cứu MRI năm 2026 cho thấy hình ảnh cộng hưởng từ có thể hỗ trợ xác định bất thường thần kinh thẹn và các cấu trúc liên quan. Tuy nhiên, chẩn đoán đau thần kinh vẫn chủ yếu dựa trên lâm sàng [3].
Triệu chứng khi thần kinh thẹn bị chèn ép
Người bệnh có thể xuất hiện:
-
Đau vùng tầng sinh môn.
-
Cảm giác nóng rát hoặc châm chích.
-
Đau tăng khi ngồi.
-
Cảm giác tê hoặc khó chịu vùng sinh dục.
-
Một số rối loạn cảm giác hoặc chức năng vùng chậu.
Các triệu chứng này không đặc hiệu cho tổn thương dây chằng.
Vì vậy, cần phân biệt với bệnh lý cơ sàn chậu, thần kinh cùng, cột sống thắt lưng và những nguyên nhân đau vùng chậu khác.
Chẩn đoán bằng MRI và thăm khám lâm sàng
MRI vùng chậu có thể hỗ trợ đánh giá:
-
Hình thái các dây chằng phía sau.
-
Đường đi của thần kinh thẹn.
-
Những biến thể giải phẫu.
-
Tổn thương phần mềm hoặc khối choán chỗ.
-
Bất thường cơ và mô liên kết vùng chậu.
Một nghiên cứu năm 2026 trên 81 người bệnh đau thần kinh thẹn mạn tính ghi nhận bất thường tín hiệu DWI ở 42 trường hợp.
Kết quả cho thấy tiềm năng của MRI trong đánh giá bệnh lý này. Tuy nhiên, các tiêu chuẩn hình ảnh vẫn cần được xác nhận thêm [3].
Ứng dụng trong phẫu thuật vùng chậu
Cố định dây chằng cùng gai trong điều trị sa tạng chậu
Cố định dây chằng cùng gai (sacrospinous ligament fixation – SSLF) là kỹ thuật phẫu thuật được sử dụng trong điều trị sa tạng chậu.
Phương pháp này sử dụng dây chằng làm vị trí neo giữ nhằm hỗ trợ nâng đỡ phần đỉnh âm đạo hoặc tử cung trong những trường hợp phù hợp.
Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên năm 2024 đánh giá các phương pháp treo đỉnh âm đạo, trong đó có nhóm phẫu thuật sử dụng mô tự thân [4].
Các nghiên cứu cho thấy phương pháp cố định bằng dây chằng có thể mang lại hiệu quả ở người bệnh được lựa chọn phù hợp.
Nguy cơ tổn thương thần kinh và mạch máu
Phẫu thuật tại vùng này đòi hỏi hiểu biết chính xác về giải phẫu.
Các cấu trúc cần đặc biệt chú ý gồm:
-
Thần kinh thẹn.
-
Động mạch thẹn trong.
-
Thần kinh và mạch máu mông dưới.
-
Các nhánh thần kinh cùng.
-
Thần kinh chi phối cơ nâng hậu môn và cơ cụt.
Nghiên cứu tổng quan năm 2023 nhấn mạnh nguy cơ tổn thương thần kinh và mạch máu khi đặt chỉ khâu gần gai ngồi [5].
Vì vậy, xác định mốc giải phẫu chính xác là yếu tố quan trọng trong phẫu thuật.
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng vùng chậu
Trong phục hồi chức năng, kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá toàn diện khi người bệnh có đau hoặc rối loạn chức năng vùng chậu.
Các nội dung có thể bao gồm:
-
Vị trí, tính chất và mức độ đau.
-
Khả năng ngồi và đi lại.
-
Chức năng cơ sàn chậu.
-
Khả năng co và thư giãn cơ.
-
Biên độ vận động khớp háng.
-
Sức mạnh cơ quanh khung chậu.
-
Ảnh hưởng đến sinh hoạt và chất lượng cuộc sống.
Việc đánh giá sàn chậu chuyên sâu cần được thực hiện bởi nhân viên y tế có đào tạo phù hợp.
Nguyên tắc phục hồi chức năng khi đau vùng chậu
Chương trình điều trị phụ thuộc vào nguyên nhân đau và tình trạng chức năng.
Các nguyên tắc có thể bao gồm:
Kiểm soát triệu chứng: điều chỉnh hoạt động gây đau, tư thế ngồi và thời gian chịu áp lực lên tầng sinh môn.
Phục hồi vận động: duy trì vận động vùng thắt lưng, khung chậu và khớp háng trong giới hạn dung nạp.
Điều hòa hoạt động cơ sàn chậu: cải thiện khả năng phối hợp co cơ và thư giãn khi có rối loạn chức năng.
Phục hồi hoạt động: tăng dần khả năng ngồi, đi lại và thực hiện sinh hoạt hằng ngày.
Đặc biệt, người bệnh có tăng trương lực sàn chậu không nên tự động áp dụng các bài tập co cơ lặp lại với cường độ cao.
Trong trường hợp này, thư giãn và kiểm soát hoạt động cơ có thể cần được ưu tiên.
Tập mạnh cơ có giúp phục hồi dây chằng cùng gai không?
Tập mạnh cơ có thể cải thiện chức năng vùng chậu, nhưng không có bằng chứng cho thấy bài tập làm lành trực tiếp dây chằng bị tổn thương.
Tùy kết quả đánh giá, chương trình có thể bao gồm:
-
Tập kiểm soát cơ sàn chậu.
-
Tập mạnh cơ mông.
-
Tập ổn định thân mình.
-
Tập kiểm soát khung chậu.
-
Tập thăng bằng và vận động chức năng.
Nếu có đau thần kinh thẹn, mức tải và bài tập cần được điều chỉnh theo triệu chứng.
Không nên kéo giãn mạnh hoặc tác động trực tiếp lên vùng nghi ngờ chèn ép thần kinh khi chưa xác định rõ nguyên nhân.
Hiện chưa có phác đồ phục hồi chức năng đặc hiệu được xác lập cho tổn thương đơn độc của cấu trúc này.
Kết luận
Dây chằng cùng gai là thành phần giải phẫu quan trọng của vùng chậu sau. Cấu trúc này góp phần ổn định khung chậu và tạo ranh giới cho các lỗ ngồi.
Mối liên quan mật thiết với thần kinh thẹn mang lại ý nghĩa lâm sàng đặc biệt. Đây cũng là mốc giải phẫu quan trọng trong phẫu thuật điều trị sa tạng chậu.
Trong vật lý trị liệu, việc hiểu rõ giải phẫu giúp định hướng đánh giá và lựa chọn can thiệp phù hợp. Tuy nhiên, phục hồi chức năng cần dựa trên chẩn đoán cụ thể và bằng chứng khoa học hiện có.
0937782677
Tài liệu tham khảo
1. Technical Challenges and Surgical Considerations in Sacrospinous Ligament Fixation for Apical Prolapse Repair. 2026. DOI: 10.3390/jcm15114209.
2. Cadaveric Insights into Pudendal Nerve Variations for Sacrospinous Ligament Fixation: A Case Series. 2024. DOI: 10.1007/s00192-024-05919-9.
3. MRI in Chronic Pudendal Neuralgia: Diagnostic Criteria and Associated Pathologies. 2026. DOI: 10.3390/diagnostics16020326.
4. Apical Suspension Repair for Vaginal Vault Prolapse: A Randomized Clinical Trial. 2024. DOI: 10.1001/jamasurg.2024.1206.
5. The anatomy of the sacrospinous ligament: how to avoid complications related to the sacrospinous fixation procedure for treatment of pelvic organ prolapse. 2023. DOI: 10.1007/s00192-023-05496-3.
6. Sacrospinous ligament. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
