PHỨC HỢP DÂY CHẰNG SAU NGOÀI GỐI: VÌ SAO TỔN THƯƠNG DỄ BỊ BỎ SÓT?
Phức hợp dây chằng sau ngoài gối (posterolateral ligamentous complex) là hệ thống dây chằng, gân và bao khớp nằm ở góc sau ngoài khớp gối. Cấu trúc này góp phần chống lực vẹo trong, kiểm soát xoay ngoài và hạn chế di lệch ra sau của xương chày. Tổn thương có thể gây mất vững nghiêm trọng, đặc biệt khi đi kèm đứt dây chằng chéo [1, 2].
Hiểu rõ giải phẫu giúp bác sĩ và kỹ thuật viên vật lý trị liệu nhận diện tổn thương, định hướng điều trị và phục hồi chức năng.
Tổng quan về phức hợp dây chằng sau ngoài gối
Góc sau ngoài khớp gối (posterolateral corner – PLC) là vùng giải phẫu nằm giữa lồi cầu ngoài xương đùi, đầu trên xương chày và chỏm xương mác.
Đây không phải một dây chằng riêng biệt mà là hệ thống gồm nhiều cấu trúc.
Ba thành phần ổn định chính bao gồm:
-
Dây chằng bên mác (fibular collateral ligament – FCL): chống lực vẹo trong (varus).
-
Gân cơ khoeo (popliteus tendon – PT): tham gia kiểm soát xoay và ổn định sau ngoài.
-
Dây chằng khoeo mác (popliteofibular ligament – PFL): phối hợp kiểm soát xoay ngoài và di lệch sau ngoài.
Ngoài ra, vùng này còn có dây chằng khoeo cung, dây chằng đậu mác và các thành phần bao khớp.
Tổng quan giải phẫu năm 2025 nhấn mạnh tính phức tạp và sự biến thiên của hệ thống dây chằng tại đây [1].
Đặc điểm giải phẫu của phức hợp dây chằng sau ngoài gối
Dây chằng bên mác – thành phần chống vẹo trong
Dây chằng bên mác còn được gọi là dây chằng bên ngoài khớp gối (lateral collateral ligament – LCL).
Các đặc điểm chính gồm:
-
Nguyên ủy: vùng gần mỏm trên lồi cầu ngoài xương đùi.
-
Bám tận: mặt ngoài chỏm xương mác.
-
Hướng đi: chạy chếch xuống dưới và ra sau.
-
Chức năng: hạn chế khe khớp ngoài mở rộng khi chịu lực varus.
Nghiên cứu giải phẫu cho thấy đây là cấu trúc ổn định chính chống lực vẹo trong, đặc biệt ở tư thế gối gấp khoảng 0–30° [1].
Gân cơ khoeo và vai trò kiểm soát xoay
Cơ khoeo (popliteus muscle) nằm sâu ở vùng sau khớp gối.
Gân cơ xuất phát từ vùng lồi cầu ngoài xương đùi, chạy qua khe khoeo rồi tiếp nối với bụng cơ ở mặt sau xương chày.
Các chức năng quan trọng gồm:
-
Hỗ trợ kiểm soát xoay giữa xương đùi và xương chày.
-
Tham gia cơ chế mở khóa khớp gối khi bắt đầu gấp.
-
Góp phần hạn chế xoay ngoài quá mức của xương chày.
-
Phối hợp ổn định động vùng sau ngoài.
Gân cơ khoeo còn có liên quan với sụn chêm ngoài thông qua các bó sợi khoeo – sụn chêm [1, 3].
Dây chằng khoeo mác
Dây chằng khoeo mác là cấu trúc quan trọng nối vùng gân cơ khoeo với chỏm xương mác.
Đặc điểm giải phẫu gồm:
-
Điểm bám gần: vùng nối gân – cơ khoeo.
-
Điểm bám xa: vùng chỏm và mỏm trâm xương mác.
-
Hướng đi: chếch xuống dưới và ra ngoài.
-
Chức năng: chống xoay ngoài và mất vững sau ngoài.
Cấu trúc này hoạt động phối hợp với dây chằng bên mác và gân cơ khoeo.
Vì vậy, cả ba thường được chú trọng trong phẫu thuật tái tạo giải phẫu PLC [2].
Những cấu trúc hỗ trợ khác
Bên cạnh ba thành phần chính, vùng sau ngoài còn gồm:
| Cấu trúc | Vai trò giải phẫu |
|---|---|
| Dây chằng khoeo cung | Tăng cường bao khớp phía sau ngoài |
| Dây chằng đậu mác | Liên kết vùng xương đậu với chỏm mác |
| Gân cơ nhị đầu đùi | Hỗ trợ ổn định động và liên kết với chỏm mác |
| Gân đầu ngoài cơ bụng chân | Góp phần hỗ trợ vùng bao khớp sau ngoài |
| Dải chậu chày | Hỗ trợ ổn định mặt ngoài khớp gối |
| Bao khớp sau ngoài | Hạn chế di lệch và chuyển động quá mức |
Không phải tất cả cấu trúc đều hiện diện với hình thái giống nhau ở mọi cá thể.
Ngoài ra, thần kinh mác chung đi vòng quanh cổ xương mác. Đây là cấu trúc cần được bảo vệ khi đánh giá hoặc phẫu thuật vùng này [1, 3].
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Kiểm soát lực vẹo trong khớp gối
Lực varus làm tăng khoảng cách giữa hai mặt khớp phía ngoài.
Dây chằng bên mác giữ vai trò chống lại lực này.
Khi dây chằng bị đứt, khe khớp ngoài có thể mở rộng bất thường.
Nếu tổn thương đi kèm các thành phần khác, mức độ mất vững sẽ tăng lên.
Hạn chế xoay ngoài xương chày
Phức hợp sau ngoài góp phần hạn chế xương chày xoay ngoài quá mức so với xương đùi.
Vai trò này đặc biệt liên quan đến:
-
Gân cơ khoeo.
-
Dây chằng khoeo mác.
-
Các thành phần bao khớp phía sau ngoài.
Khi hệ thống này bị tổn thương, người bệnh có thể xuất hiện mất vững xoay sau ngoài (posterolateral rotatory instability) [2].
Vai trò phối hợp với dây chằng chéo
PLC phối hợp với dây chằng chéo trước (ACL) và dây chằng chéo sau (PCL) để kiểm soát chuyển động khớp gối.
Nếu mất vững sau ngoài không được phát hiện, tải cơ học lên các dây chằng chéo hoặc mảnh ghép tái tạo có thể tăng lên.
Đặc biệt, tổn thương phối hợp PLC và PCL có thể làm tăng mất vững xoay ngoài và di lệch sau của xương chày.
Vì vậy, cần đánh giá vùng sau ngoài ở người bệnh tổn thương đa dây chằng gối [2, 4].
Tổn thương phức hợp dây chằng sau ngoài gối
Cơ chế chấn thương thường gặp
Tổn thương PLC có thể xảy ra trong các tình huống:
-
Lực tác động trực tiếp vào mặt trước trong đầu trên xương chày.
-
Chấn thương gây vẹo trong khớp gối.
-
Duỗi gối quá mức.
-
Xoay ngoài xương chày khi gối chịu tải.
-
Trật khớp gối hoặc chấn thương đa dây chằng.
Các cơ chế này thường gặp trong thể thao đối kháng và tai nạn giao thông.
Tổn thương đơn độc ít gặp hơn tổn thương phối hợp với dây chằng chéo [3].
Biểu hiện lâm sàng
Người bệnh có thể xuất hiện:
-
Đau vùng sau ngoài khớp gối.
-
Sưng và nhạy đau quanh chỏm mác.
-
Cảm giác gối mất vững.
-
Khó kiểm soát gối khi đổi hướng.
-
Gối có xu hướng vẹo trong khi chịu tải.
-
Khó đi xuống dốc hoặc cầu thang.
-
Cảm giác gối ưỡn quá mức khi đứng.
Trong trường hợp nặng, cần đánh giá tổn thương thần kinh mác chung.
Các dấu hiệu cảnh báo gồm yếu gấp mu cổ chân, yếu duỗi ngón chân và giảm cảm giác mu bàn chân.
Tổn thương nặng hoặc nghi ngờ trật khớp gối cũng cần đánh giá mạch máu khẩn cấp.
Phân độ tổn thương góc sau ngoài khớp gối
Tổn thương dây chằng có thể được mô tả theo mức độ I–III.
| Mức độ | Đặc điểm |
|---|---|
| Độ I | Tổn thương nhẹ, ít hoặc không có mất vững rõ |
| Độ II | Tổn thương một phần, có thể tăng độ lỏng khớp |
| Độ III | Đứt hoàn toàn hoặc tổn thương nặng, mất vững rõ |
Tuy nhiên, phân độ đơn giản này không mô tả đầy đủ mọi tổn thương đa cấu trúc.
Đồng thuận quốc tế năm 2025 ghi nhận chưa có hệ thống phân loại nào đủ toàn diện để hướng dẫn tất cả quyết định điều trị [4].
Vì vậy, cần xác định chính xác dây chằng bị tổn thương, mức độ mất vững và các tổn thương phối hợp.
Chẩn đoán tổn thương PLC bằng thăm khám lâm sàng
Nghiệm pháp Dial test
Dial test là một trong những nghiệm pháp quan trọng để đánh giá mất vững xoay sau ngoài.
Người khám so sánh mức xoay ngoài xương chày giữa hai bên khi gối gấp 30° và 90°.
Cách diễn giải thường sử dụng:
-
Tăng xoay ngoài rõ ở 30°: gợi ý tổn thương PLC.
-
Tăng xoay ngoài ở cả 30° và 90°: cần xem xét tổn thương phối hợp, đặc biệt là PCL.
Chênh lệch xoay ngoài khoảng 10° hoặc hơn thường được xem là dấu hiệu đáng chú ý.
Tuy nhiên, nghiệm pháp không đủ để chẩn đoán độc lập. Kết quả cần kết hợp các dấu hiệu khác [4].
Nghiệm pháp Varus stress test
Nghiệm pháp đánh giá mức mở rộng khe khớp ngoài khi tác động lực vẹo trong.
Thực hiện ở hai tư thế:
Gối gấp khoảng 30°: chủ yếu đánh giá hệ thống dây chằng bên ngoài.
Gối duỗi hoàn toàn: nếu xuất hiện mất vững rõ, cần nghi ngờ tổn thương phối hợp nhiều cấu trúc.
Việc so sánh với bên lành rất quan trọng.
Những nghiệm pháp bổ sung
Các nghiệm pháp thường được sử dụng gồm:
-
Posterolateral drawer test.
-
External rotation recurvatum test.
-
Reverse pivot shift test.
-
Đánh giá vận động varus khi đứng hoặc đi lại.
Đồng thuận chuyên gia năm 2025 ghi nhận giá trị của một số nghiệm pháp này trong chẩn đoán [4].
Tuy nhiên, độ chính xác thay đổi theo mức độ tổn thương và kỹ thuật thực hiện.
Chẩn đoán tổn thương phức hợp dây chằng sau ngoài gối trên MRI
Vai trò của cộng hưởng từ
MRI giúp đánh giá trực tiếp các cấu trúc dây chằng và gân vùng sau ngoài.
Các dấu hiệu có thể bao gồm:
-
Gián đoạn bó sợi dây chằng.
-
Phù nề quanh dây chằng.
-
Bong điểm bám ở xương đùi hoặc xương mác.
-
Tổn thương gân cơ khoeo.
-
Tổn thương dây chằng khoeo mác.
-
Tổn thương ACL, PCL hoặc sụn chêm phối hợp.
Tổng quan hình ảnh học năm 2026 nhấn mạnh vai trò của MRI trong nhận diện tổn thương cấp và mạn tính [5].
Tuy nhiên, một số cấu trúc nhỏ có thể khó quan sát, đặc biệt khi tổn thương đã trở thành mạn tính.
Vai trò của X-quang chịu lực varus
X-quang stress có thể hỗ trợ định lượng mức độ mở khe khớp ngoài.
Hình ảnh thường được so sánh giữa hai gối.
Phương pháp này bổ sung thông tin về mất vững cơ học, đặc biệt khi khám lâm sàng chưa rõ ràng.
Ngoài ra, X-quang toàn trục chi dưới có thể được sử dụng để đánh giá trục cơ học và tình trạng vẹo trong [4].
Điều trị tổn thương phức hợp dây chằng sau ngoài gối
Điều trị bảo tồn
Điều trị bảo tồn có thể được cân nhắc ở một số trường hợp tổn thương nhẹ và khớp còn ổn định.
Các nội dung thường gồm:
-
Bảo vệ khớp gối trong giai đoạn cấp.
-
Kiểm soát đau và phù nề.
-
Sử dụng nẹp khi có chỉ định.
-
Phục hồi biên độ vận động phù hợp.
-
Tăng cường sức mạnh cơ.
-
Tập kiểm soát thần kinh cơ và thăng bằng.
Tuy nhiên, tổn thương hoàn toàn kèm mất vững rõ thường cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá khả năng phẫu thuật.
Phẫu thuật tái tạo góc sau ngoài
Ở trường hợp tổn thương nặng, phẫu thuật có thể nhằm tái tạo các cấu trúc chính:
-
Dây chằng bên mác.
-
Gân cơ khoeo.
-
Dây chằng khoeo mác.
Đồng thuận quốc tế năm 2025 khuyến nghị tái tạo trong tổn thương PLC hoàn toàn độ III. Việc sửa chữa đơn thuần không được khuyến nghị nếu không có tăng cường hoặc tái tạo [4].
Một tổng quan hệ thống năm 2025 cũng ghi nhận thất bại sau sửa chữa cấp tính thường xuyên hơn so với tái tạo. Tuy nhiên, kết quả chịu ảnh hưởng bởi loại tổn thương và phương pháp phẫu thuật [6].
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng sau tổn thương PLC
Kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá cả chức năng và độ an toàn của khớp gối.
Các nội dung quan trọng gồm:
-
Mức độ đau và phù nề.
-
Biên độ gấp, duỗi gối.
-
Khả năng kiểm soát duỗi gối chủ động.
-
Sức mạnh cơ tứ đầu đùi.
-
Sức mạnh nhóm cơ gân kheo.
-
Sức mạnh cơ quanh háng.
-
Khả năng chịu tải khi đứng và đi.
-
Kiểm soát trục chi dưới.
-
Thăng bằng và chức năng vận động.
Có thể sử dụng IKDC, Lysholm hoặc các thang đo chức năng gối phù hợp để theo dõi kết quả.
Nguyên tắc phục hồi sau tái tạo PLC
Phục hồi cần ưu tiên bảo vệ mô ghép trong giai đoạn đầu.
Đồng thuận năm 2025 khuyến nghị hạn chế chịu tải, sử dụng nẹp và bảo vệ khớp ít nhất 6 tuần sau tái tạo PLC hoàn toàn [4].
Tuy nhiên, tiến độ cụ thể phải phụ thuộc kỹ thuật phẫu thuật và các tổn thương phối hợp.
| Giai đoạn | Mục tiêu chính |
|---|---|
| Bảo vệ sớm | Kiểm soát đau, phù nề và bảo vệ mảnh ghép |
| Phục hồi vận động | Cải thiện biên độ gối trong giới hạn cho phép |
| Tăng cường sức mạnh | Phục hồi sức mạnh cơ tứ đầu và các nhóm cơ liên quan |
| Kiểm soát thần kinh cơ | Cải thiện thăng bằng và kiểm soát trục chi |
| Trở lại hoạt động | Phục hồi chạy, nhảy và đổi hướng theo tiêu chí chức năng |
Một nghiên cứu năm 2025 cho thấy các phác đồ phục hồi còn khác biệt về thời gian chịu tải, sử dụng nẹp và trở lại thể thao [7].
Vì vậy, không nên áp dụng một lịch tập cố định cho mọi trường hợp.
Những chuyển động cần thận trọng
Sau phẫu thuật tái tạo, các chuyển động sau có thể tạo tải bất lợi lên cấu trúc đang lành:
-
Lực varus tại khớp gối.
-
Xoay ngoài xương chày quá mức.
-
Duỗi gối quá mức.
-
Di lệch ra sau của xương chày.
-
Gấp gối chủ động có kháng lực quá sớm trong một số kỹ thuật.
Đặc biệt, các bài tập gân kheo có thể gây tải lên vùng sau ngoài và hệ thống dây chằng chéo sau.
Do đó, thời điểm tập mạnh nhóm cơ này cần theo chỉ định phẫu thuật.
Tập mạnh cơ sau tổn thương PLC
Tập mạnh cơ đóng vai trò quan trọng trong phục hồi khả năng ổn định động.
Các nhóm cơ cần chú trọng gồm:
-
Cơ tứ đầu đùi.
-
Nhóm cơ gân kheo.
-
Cơ mông lớn và mông nhỡ.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Các cơ kiểm soát thân mình và khung chậu.
Giai đoạn sớm: có thể ưu tiên co cơ tứ đầu đẳng trường, tập nâng chân thẳng nếu kiểm soát duỗi tốt và các bài tập được cho phép.
Giai đoạn tăng tải: bổ sung bài tập chuỗi động học kín, tăng sức mạnh quanh háng và kiểm soát trục gối.
Giai đoạn chức năng: tăng dần squat, step-up, thăng bằng một chân và các nhiệm vụ chịu tải.
Việc lựa chọn phụ thuộc độ vững khớp, mức chịu tải cho phép và tiến độ lành thương.
Khi nào có thể trở lại chạy và thể thao?
Không nên quyết định chỉ dựa trên số tuần sau phẫu thuật.
Các tiêu chí thường cần xem xét gồm:
-
Không còn đau hoặc phù nề đáng kể.
-
Biên độ vận động phục hồi phù hợp.
-
Khớp gối ổn định khi thăm khám.
-
Sức mạnh cơ đạt yêu cầu.
-
Kiểm soát tốt trong các bài tập một chân.
-
Hoàn thành bài kiểm tra chức năng theo môn thể thao.
-
Được bác sĩ phẫu thuật cho phép.
Đồng thuận quốc tế đề xuất tiến trình phục hồi theo từng giai đoạn, từ vận động đến sức mạnh, nhanh nhẹn và trở lại thể thao [4].
Tuy nhiên, chưa có sự thống nhất hoàn toàn về thời điểm trở lại thi đấu sau tái tạo PLC [7].
Kết luận
Phức hợp dây chằng sau ngoài gối là hệ thống ổn định quan trọng, gồm dây chằng bên mác, gân cơ khoeo và dây chằng khoeo mác.
Các cấu trúc phối hợp chống lực varus, hạn chế xoay ngoài và kiểm soát mất vững sau ngoài.
Tổn thương thường đi kèm đứt dây chằng chéo nên có nguy cơ bị bỏ sót khi thăm khám.
Chẩn đoán cần kết hợp nghiệm pháp lâm sàng, MRI và X-quang stress khi phù hợp.
Trong phục hồi chức năng, cần ưu tiên bảo vệ cấu trúc tổn thương, phục hồi sức mạnh và kiểm soát thần kinh cơ. Đặc biệt, sau tái tạo PLC, chương trình tập phải tuân thủ giới hạn chịu tải và vận động của bác sĩ phẫu thuật.
0937782677
Tài liệu tham khảo
1. Anatomy of the ligaments of the posterolateral corner of the knee: A narrative literature review. 2025. DOI: 10.1002/jeo2.70562.
2. Posterolateral Corner of the Knee: An Update on Current Evaluation and Management Strategies. 2024. DOI: 10.5435/JAAOS-D-23-00278.
3. Exploring the Posterolateral Corner of the Knee Joint: A Detailed Review of Recent Literature. 2025. DOI: 10.3390/jcm14051549.
4. A Contemporary International Expert Consensus Statement on the Evaluation, Diagnosis, Treatment, and Rehabilitation of Injuries to the Posterolateral Corner of the Knee. 2025. DOI: 10.1016/j.arthro.2025.04.055.
5. MRI of posterolateral knee stabilizers: diagnosis and reporting considerations. 2026. DOI: 10.1007/s00256-026-05146-x.
6. Repair Fails More Frequently Than Reconstruction in Acute Posterolateral Corner Knee Injuries: A Systematic Review of Outcomes Following Surgical Management. 2025. DOI: 10.1016/j.arthro.2024.11.093.
7. Disagreement Persists on Optimal Rehabilitation Goals and Timelines for Weight-Bearing Restriction, Knee Brace Use, and Return to Sports After Posterolateral Corner Reconstruction. 2025. DOI: 10.1016/j.asmr.2025.101142.
8. Posterolateral ligamentous complex. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
