TỔN THƯƠNG DÂY CHẰNG GÓT MÁC (CFL): VÌ SAO BONG GÂN CỔ CHÂN CÓ THỂ GÂY MẤT VỮNG KÉO DÀI?
Tổn thương dây chằng gót mác (Calcaneofibular Ligament Injury – CFL Injury) là một dạng chấn thương dây chằng bên ngoài cổ chân. Dây chằng này nối xương mác với xương gót, giúp ổn định cả khớp cổ chân và khớp dưới sên. Khi CFL bị rách, đặc biệt nếu đi kèm tổn thương dây chằng sên mác trước (ATFL), khả năng kiểm soát chuyển động lật trong có thể suy giảm.
Phần lớn bong gân cổ chân ngoài được điều trị bảo tồn bằng bảo vệ phù hợp và phục hồi chức năng. Tuy nhiên, người bệnh có thể tiếp tục đau, sưng hoặc cảm giác cổ chân bị hụt nếu không phục hồi đầy đủ sức mạnh và kiểm soát thần kinh cơ. [1], [2], [5]
Điều trị cần dựa trên mức độ tổn thương, độ vững cổ chân, tình trạng khớp dưới sên và nhu cầu vận động của từng người bệnh.
1. Dây chằng gót mác là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng gót mác (Calcaneofibular Ligament)
Dây chằng gót mác, viết tắt CFL, là một thành phần quan trọng của phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân.
CFL có hình dạng tương đối giống một dải sợi chắc, chạy chếch từ xương mác xuống xương gót.
Các đặc điểm giải phẫu chính gồm:
- Nguyên ủy: Vùng phía trước của đỉnh mắt cá ngoài thuộc đầu dưới xương mác.
- Đường đi: Chạy chếch xuống dưới và ra sau.
- Bám tận: Mặt ngoài xương gót, ở vùng phía sau và phía trên củ xương mác.
- Vị trí: Nằm sâu hơn hệ thống gân cơ mác dài và mác ngắn.
- Phân loại: Là dây chằng ngoài bao khớp, bắc qua cả vùng khớp cổ chân và khớp dưới sên.
Nghiên cứu giải phẫu của Golanó và cộng sự năm 2010 mô tả CFL là cấu trúc liên kết quan trọng giữa xương mác và xương gót. [2]
Một đặc điểm nổi bật là CFL không bám vào xương sên, khác với hai dây chằng sên mác trước và sau.
1.2. CFL dài và rộng bao nhiêu?
Các tài liệu giải phẫu thường mô tả CFL có chiều dài khoảng 20 mm và bề rộng hoặc đường kính khoảng 6–8 mm. [3]
Tuy nhiên, đây chỉ là những giá trị tham khảo.
Kích thước thực tế có thể thay đổi theo đặc điểm giải phẫu, giới tính, phương pháp phẫu tích và vị trí đo.
Một nghiên cứu năm 2024 về các biến thể giải phẫu CFL tiếp tục cho thấy cấu trúc này có sự khác biệt giữa các cá thể. [4]
Vì vậy, không nên dùng một kích thước dây chằng duy nhất để kết luận CFL bị giãn hoặc rách trên MRI.
1.3. Phức hợp dây chằng ngoài cổ chân gồm những cấu trúc nào?
Phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân có ba thành phần chính.
Dây chằng sên mác trước (ATFL): Nối mắt cá ngoài với phần trước xương sên. Đây là dây chằng thường bị tổn thương nhất trong bong gân cổ chân ngoài.
Dây chằng gót mác (CFL): Nối mắt cá ngoài với xương gót. Dây chằng tham gia ổn định cả khớp cổ chân và khớp dưới sên.
Dây chằng sên mác sau (PTFL): Nối phần sau xương sên với mắt cá ngoài. Cấu trúc này chắc khỏe và ít bị rách hơn trong bong gân thông thường.
Ba dây chằng phối hợp để hạn chế chuyển động bất thường của hệ thống cổ chân. [2]
1.4. CFL khác ATFL như thế nào?
ATFL và CFL đều có thể bị tổn thương khi bàn chân lật trong.
Tuy nhiên, chúng khác nhau về vị trí, điểm bám và chức năng.
ATFL nằm phía trước mắt cá ngoài, nối xương mác với xương sên. Dây chằng đặc biệt quan trọng trong kiểm soát tịnh tiến trước của xương sên.
CFL chạy từ xương mác xuống xương gót, nằm sâu hơn các gân cơ mác. Dây chằng góp phần hạn chế lật trong ở cả khớp cổ chân và khớp dưới sên.
Do đó, tổn thương CFL có thể liên quan đến mất vững của nhiều thành phần trong phức hợp cổ chân, không chỉ khớp chày – sên. [2], [3]
1.5. CFL liên quan đến những cấu trúc giải phẫu nào?
CFL nằm gần nhiều cấu trúc quan trọng ở phía ngoài cổ chân.
Các cấu trúc cần chú ý gồm gân cơ mác dài, gân cơ mác ngắn, xương gót, khớp dưới sên và dây chằng sên mác trước.
CFL cũng có liên hệ chức năng với các dây chằng gót – sên ở vùng dưới sên.
Đặc biệt, một số nghiên cứu mô tả sự liên tục mô sợi giữa bó dưới ATFL và CFL.
Mối liên hệ này góp phần giải thích vì sao tổn thương phối hợp ATFL–CFL có thể ảnh hưởng rõ đến sự ổn định bên ngoài cổ chân. [2], [4]
Xem thêm:
2. Dây chằng gót mác có chức năng gì?
2.1. Vì sao CFL giúp hạn chế lật trong cổ chân?
Lật trong (inversion) là chuyển động khiến lòng bàn chân hướng vào trong.
Đây là chuyển động sinh lý, nhưng khi vượt quá giới hạn có thể làm căng các dây chằng bên ngoài.
CFL tạo lực kháng thụ động, hạn chế sự lật trong quá mức của hệ thống cổ chân.
Vai trò này đặc biệt quan trọng khi bàn chân tiếp đất không cân đối hoặc chịu lực xoắn bất ngờ.
Tuy nhiên, CFL không hoạt động độc lập. ATFL, các dây chằng dưới sên và nhóm cơ mác cũng góp phần ổn định cổ chân.
2.2. Vì sao CFL quan trọng đối với khớp dưới sên?
Khớp dưới sên (subtalar joint) nằm giữa xương sên và xương gót.
Khớp này tham gia điều chỉnh tư thế bàn chân khi đi trên bề mặt không bằng phẳng.
CFL là cấu trúc bên ngoài có liên quan cơ học đến cả khớp cổ chân và khớp dưới sên.
Nghiên cứu giải phẫu năm 2010 nhấn mạnh mối liên hệ này. [2]
Các nghiên cứu cơ sinh học cũng cho thấy khi CFL bị tổn thương, khả năng chống lại một số chuyển động bất thường ở khớp dưới sên có thể suy giảm.
Tuy nhiên, rách CFL không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn có mất vững khớp dưới sên.
Chẩn đoán cần đánh giá toàn bộ cấu trúc dây chằng và chức năng của khớp.
2.3. CFL hoạt động như thế nào khi gấp mu và gấp gan chân?
Khi cổ chân gấp mu hoặc gấp gan chân, tương quan giữa xương sên, xương gót và mắt cá ngoài thay đổi.
Điều này làm thay đổi hướng sợi và lực căng tác động lên CFL.
Nhìn chung, CFL có vai trò nổi bật trong kiểm soát lật trong ở nhiều tư thế cổ chân, trong khi ATFL thường dễ tổn thương hơn ở tư thế gấp gan chân kết hợp lật trong.
Tuy nhiên, lực căng thực tế còn phụ thuộc chuyển động khớp dưới sên và cơ chế chấn thương.
Vì vậy, không thể xác định mức độ rách CFL chỉ từ tư thế bàn chân tại thời điểm té ngã.
2.4. CFL có vai trò gì khi chạy, nhảy và đổi hướng?
Khi chạy hoặc tiếp đất, cổ chân phải kiểm soát lực tác động nhanh và thay đổi hướng liên tục.
CFL hỗ trợ ổn định thụ động ở phía ngoài.
Đồng thời, các cơ mác tham gia kiểm soát chuyển động động học của bàn chân.
Khả năng vận động an toàn phụ thuộc vào nhiều yếu tố:
- Sức mạnh cơ quanh cổ chân.
- Khả năng kiểm soát thăng bằng.
- Biên độ gấp mu.
- Khả năng hấp thu lực khi tiếp đất.
- Tốc độ phản ứng thần kinh cơ.
- Sự toàn vẹn của các dây chằng ngoài.
Vì vậy, phục hồi sau rách CFL cần tập trung vào chức năng toàn bộ cổ chân và chi dưới.
3. Nguyên nhân nào gây tổn thương dây chằng gót mác?
3.1. Bong gân lật trong có làm rách CFL không?
Có. Lật trong quá mức là cơ chế quan trọng gây tổn thương dây chằng ngoài cổ chân.
Chấn thương có thể xảy ra khi chạy, nhảy, chơi thể thao hoặc bước hụt trên bề mặt không bằng phẳng.
Trong bong gân thông thường, ATFL thường là dây chằng bị ảnh hưởng đầu tiên.
Khi lực tác động lớn hơn, CFL cũng có thể bị tổn thương.
Tuy nhiên, mức độ tổn thương không hoàn toàn phụ thuộc vào lực chấn thương. Tư thế bàn chân, tiền sử bong gân và đặc điểm mô cũng ảnh hưởng đến kết quả. [2], [3]
3.2. Tổn thương CFL có thường xảy ra đơn độc không?
Rách CFL đơn độc tương đối hiếm so với tổn thương ATFL hoặc ATFL kết hợp CFL.
Một báo cáo năm 2015 của Rigby và cộng sự đã mô tả hai trường hợp tổn thương CFL đơn độc. [8]
Trong hai trường hợp này, một người bệnh được điều trị phẫu thuật và một người được điều trị bảo tồn bằng bất động kết hợp vật lý trị liệu.
Đây là báo cáo ca bệnh, không phải thử nghiệm so sánh hiệu quả giữa hai phương pháp.
Do đó, không thể kết luận rách CFL đơn độc luôn cần phẫu thuật hay luôn có thể điều trị bảo tồn.
3.3. Những yếu tố nào làm tăng nguy cơ tổn thương CFL?
Các yếu tố có thể liên quan đến bong gân cổ chân ngoài gồm:
-
Tiền sử bong gân cổ chân.
-
Thiếu hụt thăng bằng động.
-
Giảm khả năng kiểm soát thần kinh cơ.
-
Hạn chế gấp mu cổ chân.
-
Hoạt động thể thao có nhiều động tác bật nhảy và đổi hướng.
-
Khả năng kiểm soát tiếp đất chưa phù hợp.
Trong đó, tiền sử bong gân là yếu tố quan trọng khi đánh giá nguy cơ chấn thương tái phát.
Hướng dẫn JOSPT 2021 khuyến nghị đánh giá tiền sử chấn thương, cảm giác mất vững, ROM, thăng bằng và khả năng thực hiện hoạt động chức năng. [5]
3.4. Rách CFL có thể gây mất vững cổ chân mạn tính không?
Có thể, đặc biệt khi tổn thương đi kèm ATFL.
Mất vững cổ chân mạn tính (Chronic Ankle Instability – CAI) là tình trạng người bệnh thường xuyên cảm thấy cổ chân bị hụt, không chắc chắn hoặc tái bong gân sau chấn thương ban đầu.
Mất vững có thể liên quan đến hai nhóm yếu tố.
Mất vững cơ học: Các cấu trúc dây chằng không còn kiểm soát đầy đủ chuyển động khớp.
Mất vững chức năng: Người bệnh có thiếu hụt cảm giác bản thể, kiểm soát thần kinh cơ hoặc khả năng phản ứng khi chịu tải.
Hai yếu tố có thể tồn tại đồng thời.
Vì vậy, điều trị cần dựa trên mức độ mất vững thực tế, không chỉ dựa vào kết quả MRI cho thấy CFL đã từng bị rách. [5]
4. Tổn thương dây chằng gót mác được phân loại như thế nào?
4.1. Bong gân CFL độ I là gì?
Tổn thương độ I thường được hiểu là giãn hoặc tổn thương nhẹ các sợi dây chằng, chưa có mất vững cơ học rõ.
Người bệnh có thể đau khu trú và sưng nhẹ.
Khả năng chịu trọng lượng thường còn tương đối tốt.
Tuy nhiên, triệu chứng đau nhẹ không đủ để khẳng định tổn thương độ I.
4.2. Bong gân CFL độ II là gì?
Tổn thương độ II thường tương ứng với rách một phần dây chằng.
Người bệnh có thể đau, sưng và giảm khả năng chịu tải rõ hơn.
Trong một số trường hợp, khám có thể ghi nhận tăng độ lỏng hoặc đau khi thực hiện nghiệm pháp phù hợp.
Tuy nhiên, cần phân biệt rách một phần trên hình ảnh với phân độ bong gân dựa trên triệu chứng lâm sàng.
4.3. Bong gân CFL độ III có nghĩa là gì?
Tổn thương độ III thường được mô tả là rách hoàn toàn dây chằng.
Tuy nhiên, cần lưu ý có nhiều hệ thống phân loại bong gân cổ chân.
Một số hệ thống phân loại dựa vào mức độ rách mô. Những hệ thống khác dựa vào số dây chằng tổn thương và mức mất vững.
Trong phân loại của Beynnon, tổn thương ATFL phối hợp CFL được xếp vào nhóm bong gân nặng hơn ATFL đơn độc.
Vì vậy, không nên đồng nhất mọi trường hợp CFL bị tổn thương với bong gân độ III nếu chưa xác định hệ thống phân loại đang sử dụng. [3]
4.4. Rách hoàn toàn CFL có bắt buộc phẫu thuật không?
Không.
Nhiều trường hợp bong gân cổ chân ngoài, kể cả tổn thương dây chằng nặng, vẫn có thể được điều trị bảo tồn nếu khớp đủ ổn định và không có tổn thương phối hợp cần can thiệp.
Phẫu thuật thường được cân nhắc khi có mất vững cơ học đáng kể, chấn thương phối hợp hoặc mất vững mạn tính không đáp ứng điều trị thích hợp.
Quyết định phải dựa trên đánh giá toàn diện, không chỉ dựa vào mô tả rách hoàn toàn trên MRI. [3], [5]
5. Dấu hiệu nào gợi ý tổn thương dây chằng gót mác?
5.1. Người bệnh thường đau ở vị trí nào?
CFL nằm sâu ở mặt ngoài cổ chân, kéo dài từ mắt cá ngoài xuống xương gót.
Vì vậy, tổn thương có thể gây đau ở vùng dưới và phía sau mắt cá ngoài.
Những triệu chứng thường gặp trong chấn thương dây chằng ngoài gồm đau, sưng, bầm tím và giảm khả năng chịu trọng lượng.
Người bệnh có thể đau khi đi lại, đổi hướng hoặc đứng một chân.
Tuy nhiên, đau ở vùng dưới mắt cá ngoài không đặc hiệu cho CFL.
Các nguyên nhân khác gồm bệnh lý gân cơ mác, tổn thương xương gót, xương sên hoặc khớp dưới sên.
5.2. CFL bị rách có gây cảm giác cổ chân bị hụt không?
Có thể.
Khi dây chằng suy giảm khả năng hạn chế lật trong, người bệnh có thể cảm thấy cổ chân không chắc chắn trong các hoạt động chịu tải.
Tình trạng này có thể rõ hơn khi đi trên mặt đường không bằng phẳng hoặc thay đổi hướng đột ngột.
Tuy nhiên, cảm giác cổ chân bị hụt còn liên quan đến khả năng kiểm soát thần kinh cơ.
Do đó, người bệnh có thể cảm thấy mất vững dù độ lỏng cơ học không tăng rõ.
Ngược lại, một số người có dây chằng giãn vẫn thực hiện hoạt động tốt nhờ khả năng bù trừ chức năng.
5.3. Làm sao phân biệt đau CFL với tổn thương gân cơ mác?
Gân cơ mác dài và mác ngắn nằm gần CFL ở phía ngoài cổ chân.
Khi gân bị tổn thương, người bệnh cũng có thể đau sau mắt cá ngoài.
Đau tăng khi nghiêng ngoài bàn chân có kháng lực hoặc có triệu chứng trượt gân có thể gợi ý bệnh lý gân cơ mác.
Trong khi đó, chấn thương CFL thường liên quan cơ chế lật trong và đau dọc đường đi dây chằng.
Tuy nhiên, cả hai tình trạng có thể cùng xuất hiện.
Vì vậy, cần khám gân, dây chằng và các khớp lân cận trước khi kết luận.
5.4. Những dấu hiệu cờ đỏ nào cần đi khám khẩn cấp?
Người bệnh cần được đánh giá khẩn cấp nếu có biến dạng cổ chân sau chấn thương, đau dữ dội hoặc không thể chịu trọng lượng.
Các dấu hiệu khác gồm bàn chân lạnh, nhợt, tím, mất cảm giác hoặc yếu mới xuất hiện.
Đau tăng nhanh kèm sưng căng bất thường cũng cần được kiểm tra.
Ngoài ra, vết thương hở hoặc nghi ngờ gãy – trật khớp là những tình huống không phù hợp để tự tập phục hồi.
Không cố xoay, nắn chỉnh hoặc tập chịu trọng lượng mạnh khi còn nghi ngờ gãy xương hoặc mất vững nghiêm trọng.
6. Chẩn đoán tổn thương CFL bằng khám lâm sàng và hình ảnh học
6.1. Khám lâm sàng cần đánh giá những gì?
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần khai thác cơ chế chấn thương và tiền sử bong gân.
Các nội dung lượng giá quan trọng gồm vị trí đau, sưng, bầm tím, ROM và khả năng chịu trọng lượng.
Cần khám cả ATFL, CFL và các cấu trúc xung quanh.
Đồng thời, bác sĩ đánh giá tình trạng gân cơ mác và khớp dưới sên.
Ở giai đoạn cấp, đau và phản xạ bảo vệ có thể ảnh hưởng đến độ tin cậy của nghiệm pháp độ vững.
Vì vậy, cần khám lại khi triệu chứng cấp giảm nếu kết quả ban đầu chưa rõ.
6.2. Talar Tilt Test có phát hiện rách CFL không?
Talar Tilt Test là nghiệm pháp thường dùng để khảo sát độ vững phía ngoài cổ chân.
Bác sĩ tạo lực nghiêng trong có kiểm soát, từ đó đánh giá mức chuyển động bất thường và cảm giác điểm dừng.
CFL là một trong những cấu trúc có liên quan quan trọng đến nghiệm pháp này.
Tuy nhiên, Talar Tilt Test không hoàn toàn đặc hiệu cho CFL.
Kết quả còn chịu ảnh hưởng của ATFL, bao khớp, tư thế cổ chân và sự co cơ bảo vệ.
Vì vậy, nghiệm pháp dương tính cần được diễn giải cùng các dấu hiệu lâm sàng khác.
6.3. Anterior Drawer Test có đánh giá CFL không?
Anterior Drawer Test chủ yếu được sử dụng để đánh giá độ vững tịnh tiến trước, thường liên quan ATFL.
Nếu nghiệm pháp dương tính, cần xem xét tổn thương hệ thống dây chằng ngoài.
Tuy nhiên, không thể kết luận CFL bị rách chỉ từ kết quả Anterior Drawer Test.
Hai nghiệm pháp Anterior Drawer và Talar Tilt thường được phối hợp để đánh giá các hướng mất vững khác nhau. [3]
6.4. Khi nào cần chụp X-quang theo Ottawa Ankle Rules?
Ottawa Ankle Rules hỗ trợ xác định nhu cầu chụp X-quang sau chấn thương cổ chân cấp ở đối tượng phù hợp.
Khi có đau vùng mắt cá, chỉ định chụp X-quang được xem xét nếu có đau xương tại bờ sau hoặc đỉnh mắt cá ngoài trong phạm vi 6 cm.
Tiêu chí tương tự cũng áp dụng đối với mắt cá trong.
Ngoài ra, không thể thực hiện bốn bước chịu trọng lượng ngay sau chấn thương và khi khám là một tiêu chí quan trọng.
Ottawa Ankle Rules giúp sàng lọc nhu cầu chụp X-quang để phát hiện gãy xương, không phải thang điểm xác định rách CFL.
6.5. MRI có phát hiện được tổn thương CFL không?
Có. MRI là phương tiện hữu ích khi cần đánh giá CFL và những tổn thương phối hợp.
CFL bình thường thường xuất hiện như dải sợi tín hiệu thấp chạy chếch từ xương mác xuống xương gót.
Các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương có thể gồm mất liên tục sợi, tăng tín hiệu bất thường hoặc phù quanh dây chằng.
Trong rách mạn tính, dây chằng có thể dày, mỏng hoặc biến dạng so với hình thái bình thường.
Tuy nhiên, hình ảnh thay đổi không phải lúc nào cũng tương ứng với mức độ mất vững lâm sàng.
Một nghiên cứu năm 2023 đã khảo sát các góc hình thái CFL trên MRI mặt phẳng chếch trong bối cảnh mất vững cổ chân ngoài mạn tính. [9]
Kết quả cho thấy việc đánh giá hình thái có thể hỗ trợ phân tích CFL, nhưng chưa thay thế được khám độ vững và đánh giá chức năng.
6.6. Siêu âm có phát hiện rách dây chằng gót mác không?
Có.
Siêu âm độ phân giải cao có thể đánh giá tính liên tục, độ dày và bất thường mô của CFL.
Đồng thời, siêu âm động có thể hỗ trợ quan sát các cấu trúc khi thực hiện chuyển động phù hợp.
Tuy nhiên, CFL nằm sâu dưới hệ thống gân cơ mác nên một số đoạn có thể khó khảo sát.
Kết quả phụ thuộc kỹ thuật đầu dò và kinh nghiệm người thực hiện.
6.7. Nghiên cứu năm 2024 cho thấy độ chính xác siêu âm CFL như thế nào?
Một phân tích tổng hợp công bố năm 2024 về siêu âm trong tổn thương cấp dây chằng ngoài cổ chân ghi nhận:
Độ nhạy gộp: 81%, khoảng tin cậy 95% từ 58% đến 93%.
Độ đặc hiệu gộp: 92%, khoảng tin cậy 95% từ 81% đến 97%. [7]
Điều này cho thấy siêu âm có giá trị hỗ trợ phát hiện tổn thương CFL.
Tuy nhiên, độ nhạy không đạt 100%.
Vì vậy, siêu âm âm tính không đủ để loại trừ mọi trường hợp rách CFL khi nghi ngờ lâm sàng vẫn cao.
Các con số trên cũng không áp dụng nguyên vẹn cho mọi người bệnh, loại máy và người thực hiện.
6.8. Khi nào cần đánh giá mất vững khớp dưới sên?
Cần chú ý khớp dưới sên khi người bệnh đau sâu phía ngoài hoặc có cảm giác mất vững kéo dài sau bong gân.
Đặc biệt, mất vững trên bề mặt không bằng phẳng hoặc không đáp ứng chương trình phục hồi cổ chân thông thường có thể gợi ý vấn đề cần khảo sát thêm.
Tuy nhiên, không thể chẩn đoán mất vững dưới sên chỉ từ triệu chứng đau hoặc Talar Tilt dương tính.
Cần phối hợp khám chuyên khoa, hình ảnh học và loại trừ những nguyên nhân khác.
6.9. Những công cụ nào giúp đánh giá chức năng cổ chân?
NPRS được sử dụng để theo dõi cường độ đau theo thang 0–10 điểm.
FAAM (Foot and Ankle Ability Measure) giúp lượng giá khả năng sinh hoạt và vận động thể thao. Điểm cao hơn phản ánh chức năng tốt hơn.
CAIT (Cumberland Ankle Instability Tool) giúp đánh giá cảm nhận mất vững cổ chân, với điểm thấp hơn gợi ý mất vững nhiều hơn.
LEFS (Lower Extremity Functional Scale) đánh giá chức năng chi dưới trên thang 0–80 điểm.
Ngoài ra, có thể sử dụng Weight-Bearing Lunge Test để theo dõi gấp mu cổ chân khi chịu trọng lượng.
Single-Leg Balance, Star Excursion Balance Test và các bài kiểm tra nhảy có thể được sử dụng khi đủ an toàn.
Những công cụ này hữu ích để theo dõi phục hồi, nhưng không xác định riêng CFL đã lành về mặt cấu trúc. [5]
7. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng gót mác như thế nào?
7.1. Nguyên tắc xây dựng phác đồ phục hồi CFL
Phục hồi chức năng cần dựa trên mức độ rách dây chằng, độ vững cổ chân và khả năng chịu trọng lượng.
Cần phân biệt ba tình huống.
Tổn thương CFL ổn định: Có thể tiến hành vận động có bảo vệ và tăng tải theo triệu chứng.
Rách ATFL kết hợp CFL: Cần đánh giá nguy cơ mất vững cơ học, đồng thời theo dõi chức năng khớp dưới sên.
Tổn thương nhiều dây chằng, gãy xương hoặc mất vững đáng kể: Phải được xử trí chuyên khoa trước khi thực hiện chương trình chịu tải.
Hướng dẫn JOSPT 2021 khuyến nghị sử dụng hỗ trợ bên ngoài và chương trình vận động trị liệu có cấu trúc cho bong gân cổ chân ngoài. [5]
Tuy nhiên, chưa có phác đồ phục hồi được xác nhận riêng cho rách CFL đơn độc.
Các bài tập dưới đây là hướng dẫn thực hành tham khảo, không thay thế chỉ định cá thể.
7.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát đau
Điều kiện: Đã loại trừ gãy – trật khớp và xác định mức chịu trọng lượng cho phép.
Mục tiêu là kiểm soát đau, sưng và bảo vệ hệ thống dây chằng ngoài.
Người bệnh có thể cần sử dụng băng hỗ trợ, nẹp cổ chân hoặc dụng cụ bất động theo chỉ định.
Trong trường hợp ổn định, chịu trọng lượng sớm có bảo vệ thường được ưu tiên hơn bất động kéo dài không cần thiết. [5]
Các bài tập khởi đầu có thể gồm:
Ankle Pump: Thực hiện gấp mu và gấp gan chân nhẹ, khoảng 10–15 lần mỗi lượt nếu được phép.
Toe Flexion–Extension: Gập và duỗi các ngón chân, 2 hiệp × 10–15 lần.
Quadriceps Set: Co cơ tứ đầu đùi, 2 hiệp × 10 lần, giữ 5 giây.
Hip Abduction: Tập cơ hông trong tư thế không gây tải lên cổ chân, 2 hiệp × 10 lần.
Trong giai đoạn này, tránh tự kéo giãn nghiêng trong mạnh hoặc thử độ vững nhiều lần.
Tiêu chí tiến triển: Đau và sưng giảm, không có dấu hiệu mất vững mới và người bệnh được phép tăng vận động.
7.3. Giai đoạn 2: Khôi phục ROM và khả năng chịu trọng lượng
Khi triệu chứng cấp đã cải thiện, chương trình cần hướng đến phục hồi vận động cổ chân.
Các bài tập có thể gồm gấp mu, gấp gan chân chủ động và những chuyển động nhẹ khác trong tầm được phép.
Bắt đầu 2 hiệp × 10 lần cho mỗi chuyển động phù hợp.
Sau đó, người bệnh có thể tập chuyển trọng lượng giữa hai chân trên mặt phẳng.
Thực hiện 2–3 lượt, mỗi lượt khoảng 30 giây.
Mục tiêu là tái lập khả năng chịu tải mà không gây phản ứng sưng đau kéo dài.
Đối với rách CFL nặng, cần tuân thủ giới hạn nghiêng trong và chịu trọng lượng của nhóm điều trị.
7.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ mác và các cơ quanh cổ chân
Cơ mác dài và mác ngắn góp phần kiểm soát động tác nghiêng ngoài bàn chân.
Tăng sức mạnh nhóm cơ này là một thành phần quan trọng của chương trình phục hồi bong gân cổ chân ngoài.
Tuy nhiên, chức năng ổn định không chỉ phụ thuộc vào cơ mác.
Cần tập thêm cơ bụng chân, cơ dép, cơ chày trước, cơ chày sau và các cơ vùng hông.
Bài tập nghiêng ngoài với dây kháng lực
Người bệnh ngồi, đặt dây kháng lực nhẹ quanh phần trước bàn chân.
Thực hiện nghiêng ngoài có kiểm soát và trở về vị trí ban đầu.
Bắt đầu 2 hiệp × 10–12 lần.
Bài tập gấp mu cổ chân
Người bệnh ngồi, dùng dây kháng lực nhẹ.
Thực hiện gấp mu và hạ xuống chậm.
Bắt đầu 2 hiệp × 10–12 lần.
Bài tập nhón gót hai chân
Đứng hai chân, vịn vào thành ghế.
Nâng gót lên và hạ xuống có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp × 8–12 lần.
Chỉ tập nhón gót khi người bệnh đã được phép chịu trọng lượng phù hợp.
7.5. Tập cơ mác có làm lành CFL bị rách không?
Chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy tăng sức mạnh cơ mác làm liền dây chằng CFL đã rách.
Tuy nhiên, nhóm cơ mác tham gia kiểm soát động của cổ chân.
Vì vậy, tập cơ mác có thể cải thiện khả năng phản ứng khi bàn chân bị nghiêng bất ngờ.
Điều này có ý nghĩa đối với người bệnh có nguy cơ bong gân tái phát.
Cần phân biệt phục hồi độ vững chức năng với quá trình lành mô dây chằng.
Một người bệnh có thể cải thiện khả năng vận động dù hình thái dây chằng trên MRI chưa hoàn toàn trở lại bình thường.
7.6. Giai đoạn 4: Phục hồi thăng bằng và cảm giác bản thể
Hướng dẫn JOSPT 2021 khuyến nghị bài tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ trong phục hồi bong gân cổ chân ngoài. [5]
Chương trình có thể tiến triển từ đơn giản đến phức tạp.
Đứng một chân trên mặt phẳng: Thực hiện 3–5 lượt, giữ 15–30 giây.
Chuyển trọng lượng nhiều hướng: Thực hiện 2–3 lượt, theo khả năng kiểm soát.
Step-Up: Bước lên bục thấp, 2 hiệp × 8–10 lần.
Step-Down: Hạ người từ bục thấp có kiểm soát, 2 hiệp × 8 lần.
Star Excursion Balance Exercise: Tập đưa chân theo nhiều hướng trong giới hạn có thể kiểm soát.
Khi người bệnh thực hiện tốt trên mặt phẳng vững, có thể tăng độ khó phù hợp.
Không nhất thiết phải sử dụng đệm mất ổn định hoặc bóng thăng bằng ngay từ đầu.
7.7. Khi nào có thể tập nhón gót một chân?
Nhón gót một chân giúp đánh giá và phục hồi sức mạnh, sức bền nhóm cơ gấp gan chân.
Trước khi thực hiện, người bệnh cần chịu trọng lượng tốt và không có mất vững cần bảo vệ.
Nên bắt đầu khi đã nhón gót hai chân thành thạo.
Trong quá trình tập, cần quan sát khả năng kiểm soát cổ chân, độ cao nâng gót và phản ứng đau.
Nếu xuất hiện sưng tăng, đau rõ hoặc cảm giác cổ chân bị hụt, cần giảm mức tải.
Không nên chỉ sử dụng số lần nhón gót để kết luận CFL đã lành.
7.8. Giai đoạn 5: Tập chạy, nhảy và đổi hướng
Khi sức mạnh và khả năng chịu trọng lượng cải thiện, người bệnh có thể tiến triển sang bài tập chức năng nâng cao.
Chương trình thường đi từ đi bộ nhanh đến chạy nhẹ.
Sau đó, có thể bổ sung các bài tập bật nhảy hai chân, tiếp đất và nhảy một chân nếu đủ điều kiện.
Bài tập đổi hướng nên bắt đầu ở tốc độ thấp.
Khi kiểm soát tốt, người bệnh có thể tăng tốc độ và độ phức tạp.
Không nên bắt đầu bằng chạy đổi hướng tốc độ cao khi vẫn còn mất vững hoặc tràn dịch phản ứng.
7.9. Khi nào có thể quay lại thể thao sau rách CFL?
Khung PAASS năm 2021 đề xuất năm lĩnh vực quan trọng để quyết định quay lại thể thao sau bong gân cổ chân ngoài. [6]
P – Pain: Đánh giá đau khi tham gia thể thao và trong 24 giờ gần đây.
A – Ankle Impairments: Đánh giá ROM, sức mạnh, sức bền và công suất cơ quanh cổ chân.
A – Athlete Perception: Đánh giá cảm nhận độ vững, sự tự tin và tâm lý sẵn sàng.
S – Sensorimotor Control: Đánh giá cảm giác bản thể, thăng bằng và kiểm soát tư thế động.
S – Sport/Functional Performance: Đánh giá chạy, nhảy, đổi hướng và khả năng hoàn thành một buổi tập thể thao.
Khung PAASS được xây dựng dựa trên đồng thuận chuyên gia.
Nó không đưa ra một ngưỡng điểm duy nhất bảo đảm người bệnh sẽ không tái chấn thương.
Vì vậy, quyết định quay lại thể thao cần kết hợp thời gian phục hồi mô với các tiêu chí chức năng thực tế.
7.10. Những sai lầm nào thường gặp khi phục hồi CFL?
Sai lầm thứ nhất: Chỉ tập ROM mà bỏ qua kiểm soát thần kinh cơ. Điều này có thể khiến người bệnh còn thiếu hụt chức năng dù biên độ vận động đã cải thiện.
Sai lầm thứ hai: Tập nghiêng trong mạnh quá sớm. Trong giai đoạn dây chằng cần được bảo vệ, lực căng quá mức có thể không phù hợp.
Sai lầm thứ ba: Không đánh giá khớp dưới sên. CFL tham gia ổn định cả hai khớp nên tổn thương phối hợp cần được xem xét.
Sai lầm thứ tư: Ngừng tập ngay khi hết đau. Giảm đau không có nghĩa sức mạnh và khả năng thăng bằng đã phục hồi đầy đủ.
Sai lầm thứ năm: Quay lại thể thao chỉ dựa trên số tuần. Người bệnh cần đạt các yêu cầu sức mạnh, thăng bằng và chức năng.
Sai lầm thứ sáu: Không khám lại khi cổ chân liên tục bị hụt. Đây có thể là biểu hiện của mất vững mạn tính cần đánh giá chuyên sâu.
8. Khi nào tổn thương dây chằng gót mác cần phẫu thuật?
8.1. Những trường hợp nào có thể điều trị bảo tồn?
Điều trị bảo tồn thường được ưu tiên trong bong gân cổ chân ngoài nếu không có tổn thương mất vững hoặc gãy – trật cần can thiệp.
Các phương pháp có thể bao gồm bảo vệ bằng nẹp, tập chịu trọng lượng phù hợp và phục hồi chức năng có cấu trúc.
Trong giai đoạn sau, chương trình tập trung vào sức mạnh, thăng bằng, kiểm soát thần kinh cơ và khả năng vận động đặc hiệu.
Hướng dẫn JOSPT 2021 ủng hộ điều trị chức năng đối với bong gân cổ chân ngoài cấp và mất vững cổ chân mạn tính. [5]
8.2. Khi nào cần đánh giá phẫu thuật?
Các tình huống cần được đánh giá chuyên khoa bàn chân – cổ chân gồm:
-
Mất vững cơ học rõ sau chấn thương.
-
Tái bong gân nhiều lần.
-
Mất vững cổ chân mạn tính ảnh hưởng sinh hoạt hoặc thể thao.
-
Không đạt mục tiêu sau chương trình phục hồi bảo tồn phù hợp.
-
Tổn thương nhiều dây chằng gây mất vững đáng kể.
-
Tổn thương xương hoặc sụn xương phối hợp cần can thiệp.
Tuy nhiên, không nên chỉ định phẫu thuật chỉ dựa trên mức độ đau hoặc MRI mô tả rách CFL.
8.3. Phẫu thuật Broström có điều trị được tổn thương CFL không?
Kỹ thuật Broström và các biến thể thường được sử dụng trong điều trị mất vững cổ chân ngoài mạn tính.
Phẫu thuật nhằm sửa chữa và tăng cường hệ thống dây chằng bên ngoài, thường tập trung vào ATFL và có thể xử trí CFL khi cần.
Tuy nhiên, mức độ sửa chữa tùy thuộc cấu trúc tổn thương, chất lượng mô và độ vững thực tế.
Trong những trường hợp mất vững dưới sên, đánh giá CFL đặc biệt quan trọng.
8.4. Có phải mọi trường hợp tái tạo CFL đều giống nhau?
Không.
Một số người bệnh có thể được khâu sửa chữa mô dây chằng còn lại.
Những người khác có thể cần tái tạo bằng mảnh ghép khi mô không đủ chất lượng hoặc có mất vững phức tạp.
Tuy nhiên, phẫu thuật sửa chữa ATFL đơn thuần không tương đương tái tạo đồng thời ATFL và CFL.
Chương trình phục hồi sau mổ phải dựa trên kỹ thuật được thực hiện.
8.5. Phục hồi sau phẫu thuật CFL khác điều trị bảo tồn thế nào?
Sau phẫu thuật, cần bảo vệ vùng sửa chữa hoặc mảnh ghép.
Người bệnh có thể được chỉ định nẹp, giới hạn ROM và chịu trọng lượng theo từng giai đoạn.
Đặc biệt, động tác nghiêng trong và các hoạt động tạo lực căng lên hệ thống dây chằng bên ngoài có thể cần được kiểm soát.
Thời điểm bắt đầu tập kháng lực, nhón gót và thăng bằng phụ thuộc kỹ thuật phẫu thuật.
Không áp dụng trực tiếp lịch tập bảo tồn cho người vừa được sửa chữa hoặc tái tạo CFL.
9. Câu hỏi thường gặp về tổn thương dây chằng gót mác (FAQ)
9.1. Dây chằng gót mác nằm ở đâu?
CFL nằm phía ngoài cổ chân, nối phần dưới mắt cá ngoài của xương mác với mặt ngoài xương gót. Dây chằng chạy sâu bên dưới các gân cơ mác. [2]
9.2. Dây chằng CFL có chức năng gì?
CFL giúp hạn chế lật trong quá mức và hỗ trợ ổn định cả khớp cổ chân lẫn khớp dưới sên.
9.3. CFL có phải dây chằng sên mác trước không?
Không. CFL nối xương mác với xương gót, còn ATFL nối xương mác với xương sên.
Hai dây chằng có vị trí và vai trò khác nhau.
9.4. Vì sao CFL thường bị rách cùng ATFL?
Khi cổ chân chịu lực lật trong mạnh, ATFL thường bị tổn thương đầu tiên. Nếu lực tiếp tục tăng, CFL có thể bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp rách ATFL đều kèm rách CFL.
9.5. Rách CFL có gây mất vững khớp dưới sên không?
Có thể. CFL góp phần ổn định khớp dưới sên.
Tuy nhiên, mất vững dưới sên còn liên quan đến các dây chằng khác. Vì vậy, không thể xác định mất vững chỉ từ hình ảnh rách CFL.
9.6. Talar Tilt Test có phát hiện đứt CFL không?
Nghiệm pháp giúp đánh giá độ vững phía ngoài cổ chân và có liên quan đến CFL.
Tuy nhiên, đây không phải nghiệm pháp chẩn đoán riêng cho CFL với độ chính xác tuyệt đối.
9.7. MRI có phát hiện rách CFL không?
Có. MRI giúp khảo sát tính liên tục, hình dạng, tín hiệu dây chằng và tổn thương phối hợp.
Tuy nhiên, kết quả cần được đối chiếu với khám lâm sàng.
9.8. Siêu âm có đánh giá được CFL không?
Có. Siêu âm độ phân giải cao có thể hỗ trợ xác định tổn thương CFL.
Phân tích tổng hợp năm 2024 ghi nhận độ nhạy gộp 81% và độ đặc hiệu gộp 92% đối với tổn thương CFL cấp. [7]
9.9. Rách CFL có cần đeo nẹp không?
Có thể. Nẹp hoặc dụng cụ bảo vệ được lựa chọn theo mức độ tổn thương, độ vững và khả năng chịu trọng lượng.
Không phải mọi trường hợp đều cần bất động kéo dài.
9.10. Đứt CFL có tự lành được không?
Một số tổn thương có thể hồi phục chức năng tốt với điều trị bảo tồn.
Tuy nhiên, khả năng lành cấu trúc phụ thuộc mức độ rách, vị trí tổn thương và nhiều yếu tố khác.
Không thể khẳng định dây chằng đã lành chỉ vì người bệnh hết đau.
9.11. Có nên tập cơ mác sau tổn thương CFL không?
Có, khi cổ chân được xác nhận đủ ổn định và người bệnh được phép bắt đầu tập kháng lực.
Tập cơ mác giúp cải thiện ổn định động nhưng không trực tiếp chứng minh dây chằng đã liền.
9.12. Rách CFL có cần phẫu thuật không?
Không phải mọi trường hợp.
Phẫu thuật thường được cân nhắc khi có mất vững đáng kể, tổn thương phối hợp cần can thiệp hoặc mất vững mạn tính không đáp ứng điều trị bảo tồn.
9.13. Tổn thương CFL có thể gây bong gân tái phát không?
Có thể, đặc biệt khi còn thiếu hụt độ vững cơ học hoặc kiểm soát thần kinh cơ.
Do đó, phục hồi sức mạnh và thăng bằng có ý nghĩa quan trọng trong phòng ngừa tái phát.
9.14. Bao lâu có thể chạy sau rách CFL?
Không có mốc thời gian cố định.
Người bệnh cần đạt ROM, sức mạnh, khả năng chịu tải và thăng bằng phù hợp trước khi bắt đầu chạy.
9.15. Khi nào có thể quay lại bóng đá hoặc cầu lông?
Quyết định cần dựa trên đau, sức mạnh, cảm nhận độ vững, kiểm soát thần kinh cơ và khả năng thực hiện hoạt động thể thao.
Khung PAASS có thể hỗ trợ đánh giá toàn diện trước khi quay lại thi đấu. [6]
10. Kết luận: Vì sao cần đánh giá đúng tổn thương dây chằng gót mác?
Dây chằng gót mác là một cấu trúc quan trọng của hệ thống ổn định phía ngoài cổ chân.
Khác với ATFL, CFL nối xương mác với xương gót và tham gia ổn định cả khớp cổ chân lẫn khớp dưới sên.
Tổn thương CFL thường liên quan đến cơ chế lật trong và có thể xuất hiện cùng rách ATFL.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp rách CFL đều gây mất vững hoặc cần phẫu thuật.
Trong chẩn đoán, cần phối hợp khám độ vững, MRI hoặc siêu âm khi có chỉ định.
Đối với người bệnh, cảm giác cổ chân liên tục bị hụt, tái bong gân hoặc giảm khả năng vận động là những biểu hiện cần được đánh giá.
Đối với bác sĩ vật lý trị liệu và phục hồi chức năng, chương trình tập cần hướng đến khả năng chịu tải, sức mạnh cơ, thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ.
Phục hồi chức năng thành công không chỉ là hết đau, mà còn là khôi phục khả năng kiểm soát cổ chân và giảm nguy cơ chấn thương tái phát.
0937782677
11. Tài liệu tham khảo
[1] Calcaneofibular Ligament Injury. Radiopaedia.org. https://radiopaedia.org/articles/calcaneofibular-ligament-injury?lang=us
[2] Anatomy of the Ankle Ligaments: A Pictorial Essay. 2010. DOI: 10.1007/s00167-010-1100-x.
[3] Calcaneofibular Ligament Injury. StatPearls. Bản cập nhật được truy xuất năm 2026. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK557378/
[4] Anatomic Variations of the Calcaneofibular Ligament. 2024. DOI: 10.1177/10711007241241073.
[5] Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. 2021. DOI: 10.2519/jospt.2021.0302.
[6] Return to Sport Decisions After an Acute Lateral Ankle Sprain Injury: Introducing the PAASS Framework—An International Multidisciplinary Consensus. 2021. DOI: 10.1136/bjsports-2021-104087.
[7] Diagnostic Accuracy of Ultrasonography in Acute Lateral Ankle Ligament Injury: A Systematic Review and Meta-analysis. 2024. DOI: 10.1016/j.injury.2024.111730.
[8] Isolated Calcaneofibular Ligament Injury: A Report of Two Cases. 2015. DOI: 10.1053/j.jfas.2014.08.017.
[9] Quantitative Evaluation of Calcaneofibular Ligament Injury on the Oblique Coronal View of Magnetic Resonance Imaging in Chronic Lateral Ankle Instability. 2023. DOI: 10.1016/j.jos.2023.10.008.
