DÂY CHẰNG GÓT HỘP MU CHÂN: GIẢI PHẪU, DẤU HIỆU TỔN THƯƠNG VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng gót hộp mu chân (Dorsal Calcaneocuboid Ligament – DCCL) là cấu trúc nối xương gót với xương hộp ở mặt mu ngoài bàn chân. Dây chằng góp phần ổn định khớp gót – hộp, một thành phần của khớp Chopart. Tổn thương có thể xảy ra sau chấn thương lật trong cổ chân và dễ bị nhầm với bong gân cổ chân thông thường. Điều trị phụ thuộc vào mức độ rách, độ vững khớp và tổn thương phối hợp. [1], [2], [3]
1. Dây chằng gót hộp mu chân là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng gót hộp mu chân (Dorsal Calcaneocuboid Ligament)
Dây chằng gót hộp mu chân, viết tắt DCCL, là một trong những cấu trúc ổn định mặt mu của khớp gót – hộp (calcaneocuboid joint).
Dây chằng nằm ở vùng mu ngoài bàn chân, phía trước và dưới mắt cá ngoài.
Theo các mô tả giải phẫu và hình ảnh học, DCCL có những đặc điểm chính:
-
Nguyên ủy: Vùng trước – ngoài xương gót, gần vị trí nguyên ủy của dây chằng chẻ đôi.
-
Đường đi: Chạy về phía trước đến xương hộp, thường có hướng hơi chếch ra ngoài.
-
Bám tận: Mặt mu ngoài xương hộp, cách khe khớp gót – hộp khoảng 0,5–1 cm trong một số mô tả giải phẫu.
-
Liên quan: Nằm gần bao khớp gót – hộp và các dây chằng ổn định khớp Chopart. [2]
DCCL có thể gồm một hoặc nhiều bó sợi và đôi khi hòa lẫn với bao khớp. Vì vậy, cấu trúc này không luôn có hình dạng giống nhau ở mọi người.
1.2. Dây chằng gót hộp mu chân có những biến thể giải phẫu nào?
Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy hình thái DCCL có sự khác biệt đáng kể giữa các cá thể.
Một số dây chằng có hình dải tương đối rõ, trong khi những trường hợp khác có nhiều bó sợi hoặc hòa lẫn với các cấu trúc dây chằng bên cạnh.
Nghiên cứu giải phẫu năm 2024 về hệ thống dây chằng quanh khớp gót – hộp ghi nhận sự đa dạng về hình thái và vị trí bám của các dây chằng liên quan. [2]
Điều này có hai ý nghĩa lâm sàng:
Thứ nhất, bác sĩ cần nhận biết các biến thể bình thường khi đọc MRI hoặc siêu âm, tránh chẩn đoán nhầm thành rách dây chằng.
Thứ hai, đánh giá mất vững phải dựa trên toàn bộ hệ thống dây chằng của khớp gót – hộp, thay vì chỉ một cấu trúc.
1.3. Dây chằng gót hộp mu chân thuộc khớp Chopart như thế nào?
Khớp Chopart, còn gọi là khớp ngang cổ chân (transverse tarsal joint), kết nối vùng sau bàn chân với vùng giữa bàn chân.
Phức hợp này bao gồm hai khớp chính:
-
Khớp sên – thuyền (talonavicular joint): Nằm ở phía trong.
-
Khớp gót – hộp (calcaneocuboid joint): Nằm ở phía ngoài.
DCCL góp phần ổn định mặt mu ngoài của khớp gót – hộp.
Trong khi đó, dây chằng sên – thuyền mu chân và dây chằng chẻ đôi cũng tham gia ổn định phức hợp Chopart. [3]
Điểm cần nhớ: Khớp Chopart khác khớp Lisfranc. Khớp Chopart nằm gần sau bàn chân hơn, còn khớp Lisfranc là phức hợp khớp giữa các xương cổ chân xa và nền xương bàn chân.
1.4. Dây chằng gót hộp mu chân khác những dây chằng nào?
Khớp gót – hộp được ổn định bởi nhiều dây chằng ở các mặt khác nhau.
| Dây chằng | Vị trí | Vai trò chính |
|---|---|---|
| DCCL | Mu ngoài khớp gót – hộp | Hỗ trợ ổn định mặt mu ngoài |
| Bó gót – hộp của dây chằng chẻ đôi | Mu trong hơn so với DCCL | Hỗ trợ ổn định mặt mu – trong khớp |
| Dây chằng gan chân ngắn | Mặt gan chân khớp gót – hộp | Hỗ trợ ổn định mặt gan chân |
| Dây chằng gan chân dài | Mặt gan chân, kéo dài về phía trước | Hỗ trợ vòm dọc ngoài và khớp gót – hộp |
Các dây chằng này hoạt động phối hợp, tạo nên hệ thống ổn định thụ động của cột ngoài bàn chân. [2], [3]
2. Dây chằng gót hộp mu chân có chức năng gì?
2.1. Vì sao DCCL giúp ổn định khớp gót – hộp?
Khớp gót – hộp nằm giữa xương gót và xương hộp, có diện khớp tương đối phức tạp.
Khi bàn chân chịu trọng lượng và vận động, hai xương này xuất hiện những chuyển động nhỏ để thích nghi với mặt đất.
DCCL tạo lực căng thụ động nhằm hạn chế sự tách giãn hoặc dịch chuyển bất thường tại mặt mu ngoài khớp.
Nhờ đó, dây chằng góp phần duy trì sự liên kết giữa xương gót và xương hộp.
Tuy nhiên, không thể xem DCCL là cấu trúc duy nhất quyết định độ vững khớp. Các dây chằng gan chân, dây chằng chẻ đôi và hình dạng diện khớp cũng đóng vai trò quan trọng. [2]
2.2. Dây chằng gót hộp mu chân hoạt động như thế nào khi đi bộ?
Trong chu kỳ đi bộ, bàn chân cần vừa linh hoạt vừa đủ vững để truyền lực.
Ở giai đoạn chịu trọng lượng, các khớp giữa bàn chân hỗ trợ thích nghi với bề mặt.
Trong giai đoạn đẩy chân, hệ thống xương và dây chằng cần cung cấp độ ổn định để chuyển lực về phía trước.
DCCL góp phần duy trì độ vững cột ngoài trong quá trình này.
Khi phức hợp Chopart bị tổn thương, người bệnh có thể đau khi chuyển trọng lượng từ gót sang phần trước bàn chân.
Tuy nhiên, biểu hiện này không đặc hiệu cho rách DCCL. [3]
2.3. DCCL có liên quan đến vòm dọc ngoài bàn chân không?
Có, nhưng chủ yếu thông qua chức năng ổn định khớp gót – hộp.
Vòm dọc ngoài được hình thành bởi xương gót, xương hộp và các xương bàn chân phía ngoài.
Dây chằng gan chân dài và gan chân ngắn đóng vai trò nâng đỡ trực tiếp hơn ở mặt gan chân.
Trong khi đó, DCCL hỗ trợ kiểm soát sự liên kết giữa các xương ở mặt mu ngoài.
Vì vậy, không nên xem DCCL là dây chằng nâng đỡ chính của vòm bàn chân.
3. Nguyên nhân nào gây tổn thương dây chằng gót hộp mu chân?
3.1. Vì sao bong gân cổ chân có thể làm tổn thương DCCL?
Lật trong cổ chân (inversion injury) là một cơ chế có thể gây tổn thương hệ thống dây chằng phía ngoài cổ chân.
Tuy nhiên, lực chấn thương không chỉ tác động lên các dây chằng quanh mắt cá.
Lực xoắn và kéo căng có thể lan đến khớp Chopart, đặc biệt tại vùng mu ngoài khớp gót – hộp.
Các cấu trúc có thể bị ảnh hưởng gồm:
-
Dây chằng sên – mác trước (ATFL).
-
Dây chằng gót – mác (CFL).
-
DCCL.
-
Dây chằng chẻ đôi.
-
Các cấu trúc bao khớp giữa bàn chân.
Tổng quan hình ảnh học năm 2024 nhấn mạnh rằng bong gân giữa bàn chân có thể bị bỏ sót khi việc đánh giá chỉ tập trung vào dây chằng cổ chân ngoài. [3]
3.2. Những tình huống chấn thương nào thường gặp?
DCCL có thể bị ảnh hưởng trong các tình huống:
-
Tiếp đất sai tư thế khi chơi thể thao.
-
Trượt chân hoặc té ngã gây lật trong bàn chân.
-
Chạy đổi hướng trên mặt đất không bằng phẳng.
-
Chấn thương xoắn giữa bàn chân.
-
Va chạm mạnh gây tổn thương phức hợp Chopart.
Cơ chế chấn thương giúp định hướng thăm khám nhưng không đủ để xác định dây chằng cụ thể bị rách.
3.3. Tổn thương DCCL có thể đi kèm những tổn thương nào?
| Tổn thương phối hợp | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Bong gân ATFL hoặc CFL | Có thể gây đau quanh mắt cá ngoài |
| Rách dây chằng chẻ đôi | Làm tăng nghi ngờ tổn thương Chopart |
| Gãy bong mảnh xương tại điểm bám dây chằng | Cần đánh giá hình ảnh học |
| Gãy mỏm trước xương gót | Có thể bị nhầm với bong gân thông thường |
| Tổn thương dây chằng gan chân | Có thể ảnh hưởng độ vững khớp gót – hộp |
| Bán trật hoặc trật khớp Chopart | Có thể gây mất vững nghiêm trọng |
Tổn thương DCCL đơn độc và tổn thương mất vững phức hợp Chopart có tiên lượng và chỉ định điều trị khác nhau. [3], [4]
4. Dấu hiệu nào giúp nhận biết tổn thương dây chằng gót hộp mu chân?
4.1. Triệu chứng thường gặp sau bong gân giữa bàn chân
Người bệnh có thể xuất hiện đau ở vùng mu ngoài bàn chân, đặc biệt phía trước và dưới mắt cá ngoài.
Một số biểu hiện thường gặp gồm:
| Triệu chứng | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Đau mu ngoài bàn chân | Có thể liên quan DCCL, dây chằng chẻ đôi hoặc xương hộp |
| Sưng sau chấn thương | Gợi ý tổn thương mô mềm hoặc xương |
| Đau khi đứng và đi | Cho thấy giảm khả năng chịu tải |
| Đau khi xoay bàn chân | Có thể liên quan phức hợp Chopart |
| Đau khi đẩy chân bước đi | Gợi ý rối loạn chức năng vùng giữa bàn chân |
| Cảm giác không vững | Cần loại trừ mất vững khớp gót – hộp |
Những triệu chứng trên không đặc hiệu cho DCCL. Chẩn đoán cần kết hợp vị trí đau, cơ chế chấn thương và các kết quả thăm khám. [3]
4.2. Làm sao phân biệt tổn thương DCCL với bong gân cổ chân ngoài?
Hai tình trạng có thể xuất hiện đồng thời nhưng thường có vùng đau nổi bật khác nhau.
| Đặc điểm | Tổn thương DCCL | Bong gân ATFL |
|---|---|---|
| Vị trí | Mu ngoài vùng giữa bàn chân | Phía trước mắt cá ngoài |
| Cấu trúc | Dây chằng khớp gót – hộp | Dây chằng sên – mác trước |
| Cơ chế | Có thể do lật trong bàn chân | Thường do lật trong cổ chân |
| Sưng đau | Có thể tập trung vùng khớp Chopart | Thường quanh mắt cá ngoài |
| Thăm khám | Đánh giá xương hộp, khớp Chopart và dây chằng liên quan | Đánh giá phức hợp dây chằng cổ chân ngoài |
| Hình ảnh học | Siêu âm, MRI hoặc CT theo chỉ định | X-quang khi cần; siêu âm hoặc MRI trong trường hợp phù hợp |
Một người bệnh được chẩn đoán bong gân cổ chân nhưng đau kéo dài ở mu ngoài bàn chân cần được đánh giá thêm vùng khớp Chopart. [3]
4.3. Những dấu hiệu cờ đỏ nào cần đi khám ngay?
Người bệnh nên được đánh giá cấp cứu khi xuất hiện:
-
Biến dạng bàn chân sau chấn thương.
-
Không thể đứng hoặc chịu trọng lượng do đau.
-
Đau dữ dội và sưng tăng nhanh bất thường.
-
Tê, yếu hoặc mất cảm giác mới xuất hiện.
-
Bàn chân lạnh, tím tái hoặc có dấu hiệu giảm tưới máu.
-
Vết thương hở hoặc nghi ngờ gãy xương.
-
Bầm tím gan chân kèm đau và sưng vùng giữa bàn chân.
Bầm tím gan chân sau chấn thương có thể gợi ý tổn thương giữa bàn chân nghiêm trọng, đặc biệt cần loại trừ tổn thương Lisfranc.
Không nên tự tập nhón gót, chạy hoặc thực hiện các động tác xoắn bàn chân khi còn nghi ngờ gãy xương hoặc mất vững khớp. [4], [5]
5. Bác sĩ chẩn đoán tổn thương DCCL như thế nào?
5.1. Những nội dung nào cần thăm khám lâm sàng?
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần đánh giá cả cổ chân và vùng giữa bàn chân.
Các bước thăm khám bao gồm:
-
Khai thác cơ chế chấn thương.
-
Xác định thời điểm và diễn tiến sưng đau.
-
Quan sát vùng mu ngoài và gan chân.
-
Sờ đau tại khớp gót – hộp và mỏm trước xương gót.
-
Khám các dây chằng ngoài cổ chân.
-
Kiểm tra cảm giác và tuần hoàn ngoại vi.
-
Đánh giá vận động, dáng đi và khả năng chịu tải khi an toàn.
Đối với tổn thương cấp có đau nhiều, không nên cố thực hiện nghiệm pháp gây lực xoắn lớn để kiểm tra mất vững.
5.2. Có nghiệm pháp đặc hiệu cho dây chằng gót hộp mu chân không?
Hiện chưa có một nghiệm pháp lâm sàng đơn lẻ được xác nhận rộng rãi với độ nhạy và độ đặc hiệu đủ cao để chẩn đoán rách DCCL.
Một số thao tác khám có thể hỗ trợ định hướng:
| Nội dung khám | Mục đích |
|---|---|
| Sờ vùng khớp gót – hộp | Xác định đau khu trú |
| Kiểm tra đau tại mỏm trước xương gót | Gợi ý tổn thương xương hoặc điểm bám dây chằng |
| Khảo sát vận động giữa bàn chân | Đánh giá triệu chứng khi chuyển động |
| Anterior Drawer Test cổ chân | Đánh giá tổn thương ATFL phối hợp |
| Talar Tilt Test | Hỗ trợ đánh giá dây chằng ngoài cổ chân |
| Khảo sát chịu trọng lượng | Đánh giá chức năng và nhu cầu chẩn đoán hình ảnh |
Anterior Drawer và Talar Tilt không phải nghiệm pháp đặc hiệu cho DCCL.
5.3. Khi nào cần chụp X-quang, CT hoặc MRI?
Theo tiêu chí ACR về chấn thương bàn chân, X-quang thường là phương tiện đầu tiên khi có chỉ định khảo sát chấn thương xương. [5]
Trong trường hợp nghi ngờ tổn thương giữa bàn chân dù X-quang bình thường hoặc chưa rõ, CT và MRI có thể được chỉ định bổ sung.
| Phương tiện | Vai trò |
|---|---|
| X-quang | Phát hiện gãy xương, trật khớp và bất thường tương quan khớp |
| CT | Phát hiện mảnh gãy nhỏ, gãy xương hộp hoặc mỏm trước xương gót |
| MRI | Khảo sát dây chằng, bao khớp, phù tủy xương và mô mềm |
| Siêu âm | Khảo sát dây chằng nông và tổn thương phối hợp, có thể đánh giá động |
Chỉ định hình ảnh học phụ thuộc vào vị trí đau, khả năng chịu trọng lượng, dấu hiệu mất vững và nghi ngờ tổn thương xương.
5.4. Tổn thương DCCL có biểu hiện gì trên MRI?
MRI có thể hỗ trợ nhận diện dây chằng gót hộp mu chân và những bất thường sau chấn thương.
Các dấu hiệu có thể bao gồm:
-
Dây chằng dày lên.
-
Tăng tín hiệu bất thường trong dây chằng.
-
Mất liên tục một phần hoặc toàn bộ các bó sợi.
-
Phù nề mô mềm xung quanh.
-
Phù tủy xương gót hoặc xương hộp.
-
Tổn thương dây chằng chẻ đôi hoặc các cấu trúc phối hợp.
Tuy nhiên, DCCL có thể khá mỏng và hòa lẫn với bao khớp, khiến việc đánh giá trên MRI khó khăn trong một số trường hợp.
Không nên kết luận dây chằng bị rách chỉ dựa trên sự khác biệt nhẹ về tín hiệu hoặc độ dày. [2], [3]
5.5. Siêu âm có phát hiện được tổn thương dây chằng gót hộp mu chân không?
Siêu âm cơ xương khớp có thể khảo sát DCCL bằng đầu dò tần số cao.
Bác sĩ đặt đầu dò dọc theo vùng mu ngoài khớp gót – hộp để quan sát dây chằng từ xương gót đến xương hộp.
Khi tổn thương, siêu âm có thể ghi nhận:
-
Giảm âm và dày dây chằng.
-
Mất cấu trúc sợi đồng nhất.
-
Gián đoạn bó sợi.
-
Dịch quanh khớp hoặc mô mềm.
-
Mảnh xương bong tại điểm bám.
So sánh với chân đối diện có thể giúp phân biệt biến thể giải phẫu và bất thường sau chấn thương.
Tuy nhiên, hiệu quả chẩn đoán phụ thuộc kinh nghiệm người thực hiện, chất lượng thiết bị và hình thái tổn thương. [3]
5.6. Những thang điểm nào giúp lượng giá phục hồi chức năng?
| Công cụ | Mục đích | Cách diễn giải |
|---|---|---|
| NPRS | Đánh giá cường độ đau | 0–10 điểm |
| FAAM | Đánh giá chức năng bàn chân và cổ chân | Điểm phần trăm cao hơn phản ánh chức năng tốt hơn |
| LEFS | Đánh giá chức năng chi dưới | 0–80 điểm, điểm cao hơn là tốt hơn |
| Weight-Bearing Lunge Test | Đo khả năng gấp mu cổ chân khi chịu tải | Theo dõi biên độ vận động |
| Single-Leg Balance Test | Đánh giá kiểm soát thăng bằng | Thời gian và chất lượng đứng một chân |
| Heel-Rise Test | Đánh giá khả năng chịu tải và sức bền cơ gấp gan chân | Chỉ thực hiện khi đã được phép chịu tải |
FAAM và LEFS hỗ trợ theo dõi phục hồi chức năng nhưng không xác định được dây chằng nào bị tổn thương.
6. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng gót hộp mu chân như thế nào?
6.1. Nguyên tắc xây dựng phác đồ phục hồi chức năng DCCL
Phục hồi chức năng cần dựa trên mức độ tổn thương, tình trạng ổn định của khớp gót – hộp và khả năng chịu tải.
Hiện chưa có phác đồ tập luyện đặc hiệu cho rách DCCL đơn độc được xác nhận bằng các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao.
Vì vậy, chương trình dưới đây sử dụng nguyên tắc phục hồi sau bong gân giữa bàn chân và tổn thương mô mềm ổn định.
Các mục tiêu gồm:
-
Kiểm soát đau và sưng.
-
Bảo vệ dây chằng đang hồi phục.
-
Khôi phục biên độ vận động cổ chân và bàn chân.
-
Tăng sức mạnh cơ hỗ trợ ổn định bàn chân.
-
Cải thiện thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ.
-
Phục hồi khả năng chịu tải khi đi bộ, chạy và chơi thể thao.
Điều kiện bắt buộc: Trước khi tăng vận động, cần loại trừ gãy xương, trật khớp và mất vững Chopart có ý nghĩa lâm sàng. [3], [4]
6.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát triệu chứng
Thời điểm: Giai đoạn cấp sau chấn thương, khi đã được bác sĩ đánh giá.
Mục tiêu là giảm triệu chứng và bảo vệ những cấu trúc bị tổn thương.
| Can thiệp | Hướng dẫn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Điều chỉnh chịu trọng lượng | Hạn chế đi lại khi đau, dùng nạng nếu được chỉ định | Tùy mức độ tổn thương |
| Nẹp hoặc giày bảo vệ | Sử dụng khi có chỉ định | Không tự quyết định thời gian bất động |
| Kê cao chân | Nâng chân khi nghỉ | Hỗ trợ kiểm soát phù nề |
| Vận động ngón chân | Gập – duỗi nhẹ 10–15 lần | Khi không gây đau vùng tổn thương |
| Vận động gối và hông | Duy trì ROM và hoạt động cơ | Tránh tăng tải lên bàn chân |
Trong giai đoạn cấp, cần tránh chạy, nhảy, nhón gót và các động tác xoắn bàn chân khi chưa xác định đủ ổn định.
Tiêu chí chuyển giai đoạn: Đau và sưng được kiểm soát, không có dấu hiệu mất vững, đồng thời người bệnh được phép tăng vận động.
6.3. Giai đoạn 2: Khôi phục biên độ vận động bàn chân
Mục tiêu: Cải thiện khả năng vận động cổ chân, bàn chân và kiểm soát hoạt động cơ.
| Bài tập | Liều lượng khởi đầu tham khảo | Mục đích |
|---|---|---|
| Gấp mu – gấp gan chân | 2 hiệp × 10 lần | Khôi phục vận động cổ chân |
| Gập – duỗi ngón chân | 2 hiệp × 10–15 lần | Duy trì vận động bàn chân |
| Sấp – ngửa cẳng chân có kiểm soát | 10 lần | Duy trì chức năng chi dưới |
| Co cơ đẳng trường quanh cổ chân | 5–8 lần, giữ 3–5 giây | Hoạt hóa cơ |
| Tập chuyển trọng lượng nhẹ | 1–2 phút | Chuẩn bị chịu tải |
Các bài tập nghiêng trong – nghiêng ngoài bàn chân chỉ được đưa vào khi mô tổn thương đã đủ ổn định.
Liều lượng trên là mức khởi đầu tham khảo, cần cá thể hóa theo tình trạng người bệnh.
6.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ ổn định cổ chân và bàn chân
Sau khi người bệnh chịu trọng lượng tốt hơn, chương trình tập có thể tập trung vào các nhóm cơ:
-
Cơ mác dài và cơ mác ngắn.
-
Cơ chày sau.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Cơ nội tại bàn chân.
-
Các nhóm cơ kiểm soát hông và chi dưới.
Bài tập 1: Tăng sức mạnh cơ mác bằng dây kháng lực
Người bệnh ngồi, đặt dây kháng lực quanh phần trước bàn chân.
Thực hiện động tác nghiêng ngoài bàn chân có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp, mỗi hiệp 10–12 lần với lực cản nhẹ.
Bài tập 2: Short Foot Exercise
Người bệnh đặt bàn chân trên sàn, cố gắng nâng nhẹ vòm bàn chân bằng cách co cơ nội tại.
Không quặp các ngón chân hoặc tạo lực ép quá mạnh.
Thực hiện 8–12 lần, giữ 5 giây.
Bài tập 3: Nhón gót hai chân
Người bệnh đứng, hai tay vịn nhẹ để hỗ trợ.
Từ từ nâng gót lên và hạ xuống.
Bắt đầu 2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần, chỉ khi đã được phép chịu trọng lượng hoàn toàn.
6.5. Giai đoạn 4: Phục hồi thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ
Sau khi sức mạnh và khả năng chịu tải cải thiện, chương trình có thể bổ sung các bài tập thăng bằng.
| Bài tập | Liều lượng tham khảo | Tiêu chí kiểm soát |
|---|---|---|
| Đứng một chân | 3–5 lần × 15–30 giây | Không đau tăng hoặc mất vững |
| Step-Up bục thấp | 2 hiệp × 10 lần | Kiểm soát trục chi dưới |
| Step-Down | 2 hiệp × 8–10 lần | Hạ người có kiểm soát |
| Đi bộ trên các bề mặt phù hợp | Tăng dần quãng đường | Không sưng đau trở lại |
| Chuyển trọng lượng một chân | 2–3 lượt | Duy trì kiểm soát bàn chân |
Có thể tăng độ khó bằng cách thay đổi hướng chuyển động, tốc độ hoặc yêu cầu phối hợp.
Tuy nhiên, không nên ưu tiên bề mặt mất ổn định trước khi người bệnh kiểm soát tốt trên mặt phẳng chắc chắn.
6.6. Giai đoạn 5: Khi nào có thể quay lại chạy bộ?
Chạy bộ tạo lực lặp lại lên phức hợp giữa bàn chân. Vì vậy, cần đánh giá khả năng chịu tải trước khi bắt đầu.
Các tiêu chí lâm sàng tham khảo gồm:
-
Đi bộ bình thường, không đau đáng kể.
-
Không sưng tăng sau sinh hoạt.
-
Biên độ vận động cổ chân và bàn chân phù hợp.
-
Thực hiện nhón gót một chân có kiểm soát.
-
Đứng một chân ổn định.
-
Không có cảm giác trượt khớp hoặc hụt chân.
-
Hoàn thành bài tập chịu tải thấp mà không xuất hiện triệu chứng bất lợi.
Đây là các tiêu chí chức năng đề xuất để hỗ trợ quyết định, chưa phải bộ tiêu chí đã được kiểm chứng riêng cho DCCL.
Có thể bắt đầu chương trình đi bộ xen kẽ chạy nhẹ khi bác sĩ xác nhận đủ điều kiện.
6.7. Những sai lầm thường gặp khi phục hồi DCCL
| Sai lầm | Hậu quả có thể gặp | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Chỉ điều trị bong gân cổ chân ngoài | Bỏ sót tổn thương Chopart | Khám cả vùng giữa bàn chân |
| Tập nghiêng trong mạnh quá sớm | Có thể tăng lực căng lên dây chằng tổn thương | Tiến triển vận động khi đủ ổn định |
| Đi lại nhiều khi vẫn đau | Tăng tải lên cấu trúc tổn thương | Điều chỉnh chịu trọng lượng |
| Chỉ tập sức mạnh mà bỏ qua thăng bằng | Giảm khả năng kiểm soát động | Kết hợp tập thần kinh cơ |
| Quay lại chạy theo số tuần | Có thể bỏ sót thiếu hụt chức năng | Dùng tiêu chí sức mạnh và chịu tải |
| Không đánh giá tổn thương xương phối hợp | Có thể trì hoãn điều trị gãy xương | Chỉ định hình ảnh phù hợp |
Nguyên tắc quan trọng: Phục hồi chức năng chỉ được tiến triển khi người bệnh dung nạp tải tốt và khớp giữa bàn chân đã được xác nhận ổn định.
7. Khi nào tổn thương dây chằng gót hộp mu chân cần phẫu thuật?
7.1. Trường hợp nào có thể điều trị bảo tồn?
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp khi tổn thương dây chằng không gây mất vững đáng kể.
Người bệnh thường được cân nhắc điều trị không phẫu thuật nếu:
-
Không có trật hoặc bán trật khớp.
-
Không có gãy xương cần cố định.
-
Tình trạng mất vững được loại trừ.
-
Triệu chứng cải thiện khi bảo vệ và giảm tải.
-
Có thể tham gia chương trình phục hồi phù hợp.
Tuy nhiên, cần theo dõi tiến triển và đánh giá lại khi đau kéo dài hoặc chức năng không cải thiện.
7.2. Những tổn thương nào cần đánh giá phẫu thuật?
| Tình trạng | Định hướng điều trị |
|---|---|
| Bong gân DCCL ổn định | Có thể điều trị bảo tồn |
| Rách dây chằng phối hợp gây mất vững | Đánh giá chuyên khoa chấn thương chỉnh hình |
| Trật khớp Chopart | Cần xử trí chuyên khoa khẩn |
| Gãy – trật khớp gót – hộp | Có thể cần phẫu thuật phục hồi giải phẫu |
| Đau kéo dài sau điều trị | Đánh giá lại tổn thương và nguyên nhân đau |
Tổng quan về chấn thương Chopart cho thấy các tổn thương mất vững cần được nhận diện sớm và điều trị phù hợp để hạn chế di chứng lâu dài. [4]
7.3. Phẫu thuật có giúp khôi phục độ vững khớp Chopart không?
Phẫu thuật có thể được chỉ định nhằm khôi phục sự thẳng hàng và độ vững của phức hợp giữa bàn chân.
Tùy trường hợp, phẫu thuật viên có thể thực hiện nắn chỉnh, cố định xương hoặc sửa chữa những cấu trúc dây chằng bị tổn thương.
Tuy nhiên, không có một kỹ thuật phẫu thuật tiêu chuẩn áp dụng cho tất cả trường hợp rách DCCL đơn độc.
Sau can thiệp, chương trình phục hồi cần tuân thủ chỉ định về bất động, chịu trọng lượng và tăng tải của phẫu thuật viên.
8. Câu hỏi thường gặp về dây chằng gót hộp mu chân (FAQ)
8.1. Dây chằng gót hộp mu chân nằm ở đâu?
Dây chằng nằm ở mặt mu ngoài bàn chân, kết nối phần trước xương gót với mặt mu ngoài xương hộp.
Cấu trúc này thuộc hệ thống dây chằng ổn định khớp gót – hộp của phức hợp Chopart. [1], [2]
8.2. Dây chằng gót hộp mu chân có chức năng gì?
DCCL giúp ổn định mặt mu ngoài khớp gót – hộp và kiểm soát sự dịch chuyển bất thường giữa xương gót và xương hộp.
Dây chằng phối hợp với các cấu trúc khác để duy trì độ vững vùng giữa bàn chân.
8.3. Bong gân cổ chân có làm rách DCCL không?
Có thể.
Chấn thương lật trong có thể ảnh hưởng đồng thời dây chằng cổ chân ngoài và dây chằng Chopart.
Vì vậy, đau kéo dài ở vùng mu ngoài bàn chân sau bong gân cần được đánh giá thêm. [3]
8.4. Tổn thương DCCL có tự lành được không?
Khả năng hồi phục phụ thuộc mức độ tổn thương và độ ổn định của khớp.
Tổn thương nhẹ, ổn định có thể cải thiện với bảo vệ, điều chỉnh chịu trọng lượng và phục hồi chức năng.
Tuy nhiên, hiện chưa có thời gian lành thương chuẩn được xác lập riêng cho DCCL.
8.5. MRI có phát hiện được rách dây chằng gót hộp không?
MRI có thể đánh giá cấu trúc dây chằng và những tổn thương mô mềm liên quan.
Tuy nhiên, dây chằng có thể mỏng và có biến thể giải phẫu, khiến việc đọc hình ảnh khó khăn.
Kết quả cần được đối chiếu với thăm khám và các phương tiện khác khi cần thiết. [2], [3]
8.6. Đau mu ngoài bàn chân có phải do DCCL không?
Không nhất thiết.
Đau vùng này có thể do bong gân cổ chân, tổn thương dây chằng chẻ đôi, gãy mỏm trước xương gót, tổn thương xương hộp hoặc những bệnh lý khác.
Không nên xác định nguyên nhân chỉ dựa trên vị trí đau.
8.7. Tổn thương DCCL có cần đeo nẹp không?
Một số trường hợp cần nẹp hoặc giày bảo vệ để hạn chế tải lên khớp.
Loại dụng cụ, thời gian sử dụng và mức chịu trọng lượng phải dựa trên chẩn đoán và chỉ định của bác sĩ.
8.8. Bao lâu có thể tập gym hoặc chạy bộ trở lại?
Thời gian phục hồi khác nhau tùy mức độ tổn thương và điều trị.
Người bệnh nên quay lại hoạt động khi khớp ổn định, sức mạnh được phục hồi và có thể thực hiện các bài kiểm tra chịu tải không gây tăng triệu chứng.
Không nên sử dụng một mốc thời gian cố định cho mọi trường hợp.
8.9. Tổn thương DCCL có gây mất vững bàn chân lâu dài không?
Có thể, đặc biệt khi đi kèm tổn thương các dây chằng khác của khớp Chopart.
Tuy nhiên, chưa có đủ dữ liệu để xác định tỷ lệ mất vững lâu dài do rách DCCL đơn độc.
Tiên lượng phụ thuộc mức độ tổn thương tổng thể và kết quả điều trị.
9. Kết luận: Vì sao cần hiểu rõ dây chằng gót hộp mu chân?
Dây chằng gót hộp mu chân là cấu trúc góp phần ổn định mặt mu ngoài khớp gót – hộp.
Dây chằng có vai trò quan trọng trong hệ thống ổn định phức hợp Chopart và chức năng chịu tải của cột ngoài bàn chân.
Tổn thương DCCL có thể xuất hiện sau chấn thương lật trong, đồng thời dễ bị bỏ sót nếu chỉ tập trung thăm khám các dây chằng cổ chân ngoài.
Đối với người bệnh, đau kéo dài vùng mu ngoài bàn chân sau chấn thương cần được đánh giá, nhất là khi kèm sưng, khó chịu trọng lượng hoặc cảm giác không vững.
Đối với nhà lâm sàng, cần kết hợp thăm khám, hình ảnh học và đánh giá chức năng để xác định mức độ tổn thương.
Phục hồi chức năng hiệu quả phải dựa trên độ vững khớp, khả năng chịu tải và tiêu chí chức năng, thay vì chỉ dựa vào thời gian sau chấn thương.
0937782677
10. Tài liệu tham khảo
[1] Dorsal Calcaneocuboid Ligament. Radiopaedia.org. https://radiopaedia.org/articles/dorsal-calcaneocuboid-ligament?lang=us
[2] Anatomical Analysis of Ligaments Surrounding Calcaneocuboid Joint; Implications for Role in Foot Stability. 2024. DOI: https://doi.org/10.1007/s00276-024-03303-2
[3] Imaging Evaluation of Midtarsal Sprains. 2024. DOI: https://doi.org/10.24875/RCHRAD.23000033
[4] Chopart Dislocations: A Review of Diagnosis, Treatment and Outcomes. 2023 (xuất bản trực tuyến), 2024 (số tạp chí). DOI: https://doi.org/10.1007/s00402-023-05040-4
[5] ACR Appropriateness Criteria® Acute Trauma to the Foot. Bản cập nhật 2025. https://acsearch.acr.org/docs/70546/Narrative/
