ĐI LÙI SAU ĐỘT QUỴ: ‘THƯỚC ĐO’ ÂM THẦM CẢNH BÁO NGUY CƠ TÉ NGÃ MÀ CẢ BỆNH NHÂN VÀ BÁC SĨ DỄ BỎ QUA

Nghiên cứu trên 45 người đột quỵ mạn tính cho thấy tốc độ đi tiến chỉ dự đoán được tốc độ đi lùi ở người kém tự tin không bị ngã (điểm mFES ≤ 6,6/10). Ở người tự tin hơn (mFES > 6,6), hai tốc độ này gần như không liên quan. Nghĩa là biết tốc độ đi tiến chưa chắc biết được người đó đi lùi thế nào. Đây là nghiên cứu cắt ngang, nhỏ, chưa đo việc ngã thực tế.

Bạn từng nghe “đi nhanh là tốt” sau đột quỵ. Đúng, tốc độ đi tiến được xem là một “dấu hiệu sinh tồn thứ sáu”. Nhưng đời sống hằng ngày không chỉ có bước về phía trước: lùi lại để mở cửa, quét nhà, ngồi xuống bồn cầu, hay xoay người trong không gian hẹp. Nghiên cứu này hỏi: một người đi tiến khá tốt và tự tin thì đi lùi có tốt tương ứng không?

Vì sao đi lùi quan trọng sau đột quỵ?

Đột quỵ, ngã và nỗi sợ ngã

Đột quỵ là nguyên nhân hàng đầu gây tàn tật lâu dài tại Mỹ. Theo các tác giả, khoảng 73% người sau đột quỵ bị hạn chế vận động và nhiều người ngã trong 6 tháng đầu, dẫn đến sợ ngã, giảm hoạt động, giảm tham gia cộng đồng và giảm chất lượng sống. “Sợ ngã” được định nghĩa là mức tự tin thấp trong việc tránh ngã (falls efficacy thấp).

Đi lùi khó hơn đi tiến

Đi lùi đòi hỏi nhiều hoạt động cơ hơn, tốn năng lượng hơn, phụ thuộc nhiều vào cảm giác vị trí cơ thể (proprioception) vì không nhìn thấy bàn chân và mặt đất phía sau. Trong một nghiên cứu khác, đi lùi là nhiệm vụ khó nhất ở người đột quỵ, khó hơn cả vượt chướng ngại vật khi đi tiến.

Gợi ý từ các nghiên cứu trước

Ở người cao tuổi, tốc độ đi lùi từng được báo cáo là xác định người từng ngã chính xác hơn tốc độ đi tiến. Ở người đột quỵ đi lại tốt ngoài cộng đồng, đi lùi làm lộ ra các khiếm khuyết mà đi tiến không thể hiện. Câu hỏi còn bỏ ngỏ: mức tự tin không bị ngã ảnh hưởng thế nào đến mối liên hệ giữa hai tốc độ?

Nghiên cứu đã làm gì?

Người tham gia

• 45 người đột quỵ mạn tính (17 nữ, 28 nam), tuổi trung bình khoảng 59, trung bình 12,9 tháng sau đột quỵ (6 đến 24 tháng).
• Phải đi được ít nhất 3 mét với tối đa sự trợ giúp của một người. Loại người có bệnh thần kinh khác, bệnh tim nặng hoặc bệnh xương khớp.
• Khoảng 56% dùng gậy, 4% dùng khung đi, 40% không dùng dụng cụ.

Ba phép đo

1. Tốc độ đi tiến: nghiệm pháp đi bộ 10 mét (10MWT), tốc độ thoải mái.
2. Tốc độ đi lùi: nghiệm pháp đi lùi 3 mét (3MBWT), tốc độ thoải mái.
3. Mức tự tin không bị ngã: thang mFES (14 mục, mỗi mục 0 đến 10, lấy trung bình; điểm càng cao càng tự tin).

Cách phân tích

Hồi quy điều tiết (moderated regression) để xem mức tự tin có làm thay đổi mối liên hệ giữa tốc độ đi tiến và đi lùi hay không.

Kết quả chính

1. Đi tiến và đi lùi có liên quan, nhưng chỉ một phần

Tốc độ đi tiến giải thích khoảng 26% biến thiên của tốc độ đi lùi. Điểm mFES riêng lẻ không giải thích thêm. Nhưng sự kết hợp giữa tốc độ đi tiến và mFES giải thích thêm 7,6%, đưa mô hình lên 37,3%.

2. Điểm cắt 6,6: ranh giới của sự tự tin

3. Hai nhóm khác nhau thế nào?

Hai nhóm không khác nhau về tuổi, thời gian sau đột quỵ, giới tính hay bên liệt.

4. Còn phụ thuộc mức độ nặng của đột quỵ

Ở người khiếm khuyết vận động chi dưới nặng hơn (điểm Fugl-Meyer chi dưới < 25), đi tiến, đi lùi và mức tự tin đều tương quan với nhau. Ở người nhẹ hơn (≥ 25), tốc độ đi lùi không tương quan với đi tiến, mức tự tin hay điểm Fugl-Meyer.

Điều này có ý nghĩa gì?

Với người bệnh và gia đình

• Tự tin và đi tiến khá tốt không có nghĩa đi lùi, xoay người, bước lùi trong chỗ hẹp cũng an toàn tương ứng.
• Hãy nói với nhà trị liệu về những tình huống bạn phải lùi lại hoặc xoay người trong sinh hoạt (nhà bếp, nhà vệ sinh, cửa).
• Đừng tự thử đi lùi một mình nếu chưa được hướng dẫn, vì đây là nhiệm vụ khó và có nguy cơ mất thăng bằng. Nhà trị liệu trong nghiên cứu đã đứng cạnh để bảo vệ khi cần.

Với chuyên gia

• Với người tự tin hơn hoặc nhẹ hơn, nên đánh giá cả tốc độ đi tiến và đi lùi, vì đi lùi có thể cho thông tin riêng, “vượt trần” của tốc độ đi tiến.
• Với người kém tự tin hoặc nặng hơn, hai phép đo trùng nhau khá nhiều. Việc đo đi lùi có thể dư thừa, nhưng các tác giả cảnh báo cần diễn giải thận trọng vì phần lớn biến thiên của tốc độ đi lùi vẫn chưa được giải thích.
• 3MBWT chỉ cần đồng hồ bấm giờ và thước dây, nên rất khả thi và rẻ.
• Các bảng câu hỏi về tự tin (như mFES) không có câu hỏi về bước lùi. Nên cân nhắc bổ sung.

Giới hạn cần lưu ý

• Cỡ mẫu nhỏ (45 người), cắt ngang, nên không chứng minh quan hệ nhân quả.
• Không đo việc ngã thực tế, nên chưa thể nói tốc độ đi lùi chậm dự đoán ngã ở người đột quỵ. Các tác giả suy luận dựa trên ngưỡng ở người cao tuổi, và những ngưỡng này chưa được xác lập cho người đột quỵ.
• 3MBWT mới được kiểm chứng ở người cao tuổi và đang được kiểm chứng cho người đột quỵ. Quãng đường đi tiến (10 m) và đi lùi (3 m) khác nhau.
• Thang mFES chỉ gồm hoạt động đi tiến.
• Nghiên cứu được công bố năm 2021. Hãy kiểm tra các nghiên cứu mới hơn về đi lùi sau đột quỵ trước khi áp dụng.

Câu hỏi thường gặp (FAQ)

Nghiệm pháp đi lùi 3 mét (3MBWT) là gì?

Là bài kiểm tra thời gian đi lùi 3 mét ở tốc độ thoải mái. Trong nghiên cứu, người tham gia đi lùi trên đoạn 5 mét và thời gian được tính ở 3 mét giữa.

Vì sao tốc độ đi lùi quan trọng?

Đi lùi là nhiệm vụ đời sống thật (lùi để mở cửa, quét nhà, ngồi xuống) và khó hơn đi tiến, nên có thể làm lộ ra khó khăn mà đi tiến không cho thấy.

Người tự tin hơn có đi lùi tốt hơn không?

Không nhất thiết. Ở người có mFES > 6,6, tốc độ đi tiến không liên quan đến tốc độ đi lùi.

Đi lùi chậm có nghĩa là dễ ngã không?

Nghiên cứu này chưa trả lời được vì không đo ngã thực tế. Ở người cao tuổi có dữ liệu liên quan, nhưng ở người đột quỵ cần thêm nghiên cứu.

Tôi có nên tập đi lùi tại nhà không?

Không nên tự ý tập nếu chưa được nhà trị liệu đánh giá, vì đi lùi khó và có nguy cơ mất thăng bằng. Hãy hỏi chuyên gia để được hướng dẫn an toàn.

Kết luận

Ở người đột quỵ, đi tiến tốt không đồng nghĩa với đi lùi tốt, nhất là ở người có mức tự tin không bị ngã cao. Vì vậy, với người đã đi lại khá và tự tin, nhà trị liệu nên cân nhắc đánh giá cả hai hướng đi, để không bỏ sót những khó khăn “ẩn” trong sinh hoạt hằng ngày. Hãy trao đổi với nhà vật lý trị liệu về những tình huống bạn thấy khó hoặc sợ khi di chuyển.

Bài viết mang tính thông tin, không thay thế tư vấn y khoa cá nhân.

Mr Physio

0937782677

Nguồn tham khảo: Bansal K, Clark DJ, Fox EJ, Rose DK. Does Falls Efficacy Influence the Relationship Between Forward and Backward Walking Speed After Stroke? Physical Therapy. 2021;101(5):pzab050. doi:10.1093/ptj/pzab050