UỐNG THUỐC GIẢM CO CỨNG SAU ĐỘT QUỴ CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG PHỤC HỒI VẬN ĐỘNG? ĐIỀU NGƯỜI BỆNH CẦN BIẾT

Thuốc giảm co cứng có thể giúp người bệnh sau đột quỵ dễ chịu hơn. Tuy nhiên, một số thuốc cũng gây buồn ngủ, yếu cơ hoặc giảm khả năng phối hợp vận động.

Vậy những tác dụng này có ảnh hưởng đến quá trình phục hồi chức năng không?

Một bài trao đổi học thuật trên tạp chí Physical Therapy đã đặt ra câu hỏi này từ năm 2005.

Tác giả Jim Smith cảnh báo về các nguy cơ liên quan đến diazepam và baclofen.

Đặc biệt, ông nhấn mạnh vai trò của chuyên viên vật lý trị liệu trong việc nhận biết tác dụng phụ của thuốc.

Thông điệp quan trọng: Điều trị co cứng không chỉ nhằm giảm độ căng cơ. Mục tiêu cuối cùng phải gắn với chức năng và chất lượng cuộc sống.

CO CỨNG SAU ĐỘT QUỴ LÀ GÌ?

Co cứng là một dạng tăng trương lực cơ liên quan đến tổn thương hệ thần kinh trung ương.

Tình trạng này có thể xuất hiện sau đột quỵ.

Người bệnh thường cảm thấy tay hoặc chân căng cứng, khó điều khiển theo ý muốn.

Co cứng ảnh hưởng đến vận động như thế nào?

Co cứng có thể gây ra nhiều khó khăn trong sinh hoạt.

Các biểu hiện thường gặp gồm:

• Khó duỗi khuỷu tay hoặc mở bàn tay.

• Khó gập hoặc duỗi khớp gối.

• Bàn chân có xu hướng gập xuống hoặc xoay vào trong.

• Đau khi thay đổi tư thế.

• Khó thực hiện vệ sinh cá nhân.

• Hạn chế khả năng đi lại.

• Tăng nguy cơ co rút cơ và hạn chế tầm vận động.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp tăng trương lực cơ đều cần dùng thuốc.

Có phải giảm co cứng càng nhiều càng tốt?

Không nhất thiết.

Một số người bệnh có thể dựa một phần vào trương lực cơ tăng để duy trì tư thế.

Khi trương lực giảm, khả năng đứng hoặc chuyển tư thế đôi khi cũng thay đổi.

Vì vậy, mục tiêu điều trị cần được xác định rõ.

Ví dụ, người bệnh có thể cần giảm đau, cải thiện vệ sinh hoặc tăng khả năng vận động.

Điều trị hiệu quả phải mang lại lợi ích thực tế cho người bệnh.

THUỐC GIẢM CO CỨNG SAU ĐỘT QUỴ HOẠT ĐỘNG NHƯ THẾ NÀO?

Một số thuốc tác động lên hệ thần kinh nhằm giảm hoạt động cơ quá mức.

Chúng có thể giúp giảm co thắt hoặc sự khó chịu do co cứng.

Tuy nhiên, các thuốc này cũng có thể ảnh hưởng đến sự tỉnh táo và khả năng kiểm soát vận động.

Baclofen là thuốc gì?

Baclofen là thuốc thường được sử dụng trong điều trị co cứng.

Thuốc tác động chủ yếu qua thụ thể GABA-B trong hệ thần kinh.

Tác dụng mong muốn là giảm hoạt động thần kinh liên quan đến co cứng.

Tuy nhiên, baclofen có thể gây một số tác dụng không mong muốn.

Các tác dụng thường gặp gồm:

• Buồn ngủ hoặc mệt mỏi.

• Chóng mặt.

• Yếu cơ.

• Buồn nôn.

• Đau đầu.

• Giảm khả năng tập trung ở một số người.

Những vấn đề này có thể ảnh hưởng đến việc tham gia phục hồi chức năng.

Diazepam là thuốc gì?

Diazepam thuộc nhóm benzodiazepine.

Thuốc có tác dụng an thần, chống co giật và giãn cơ.

Diazepam tăng cường tác dụng ức chế của chất dẫn truyền thần kinh GABA.

Tuy nhiên, thuốc có thể gây buồn ngủ và giảm khả năng phối hợp vận động.

Người bệnh cũng có thể gặp khó khăn về chú ý hoặc trí nhớ.

Đây là những yếu tố cần được xem xét khi đánh giá chức năng sau đột quỵ.

CẢNH BÁO TỪ BÀI BÁO NĂM 2005: THUỐC CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG KHẢ NĂNG PHỤC HỒI?

Bài viết của Jim Smith đề cập những nguy cơ liên quan đến thuốc điều trị co cứng.

Tác giả nhấn mạnh rằng nhân viên vật lý trị liệu cần biết người bệnh đang sử dụng thuốc gì.

Diazepam có thể ảnh hưởng phục hồi thần kinh không?

Tác giả dẫn lại nghiên cứu trên động vật bị tổn thương não.

Trong mô hình này, diazepam có liên quan đến sự gián đoạn phục hồi cảm giác và vận động.

Một số nghiên cứu quan sát trên người cũng từng ghi nhận mối liên quan bất lợi với benzodiazepine.

Tuy nhiên, cần phân biệt rõ ba vấn đề.

Thứ nhất, kết quả trên động vật không thể chuyển trực tiếp sang người.

Thứ hai, nghiên cứu quan sát không chứng minh thuốc là nguyên nhân gây phục hồi kém.

Thứ ba, kết quả còn phụ thuộc vào chỉ định, liều dùng và tình trạng người bệnh.

Không thể kết luận diazepam luôn làm chậm phục hồi sau đột quỵ.

Baclofen có ảnh hưởng đến khả năng tập luyện không?

Baclofen có thể gây yếu cơ, buồn ngủ và chóng mặt.

Những triệu chứng này có thể khiến người bệnh gặp khó khăn khi tập đứng hoặc tập đi.

Tuy nhiên, baclofen cũng có thể mang lại lợi ích khi co cứng gây đau hoặc cản trở chăm sóc.

Do đó, cần cân nhắc lợi ích và nguy cơ theo từng trường hợp.

Điều quan trọng là theo dõi chức năng thực tế sau khi bắt đầu hoặc điều chỉnh thuốc.

VÌ SAO TÁC DỤNG PHỤ CỦA THUỐC CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG VẬT LÝ TRỊ LIỆU?

Phục hồi chức năng đòi hỏi sự phối hợp giữa hệ thần kinh, cơ và khả năng nhận thức.

Người bệnh cần đủ tỉnh táo để hiểu và thực hiện hướng dẫn.

Đồng thời, họ cần khả năng kiểm soát tư thế để tập luyện an toàn.

1. Buồn ngủ làm giảm khả năng tham gia tập luyện

Người bệnh buồn ngủ có thể khó duy trì sự chú ý.

Họ có thể thực hiện ít lần lặp lại hơn trong buổi tập.

Điều này đôi khi làm giảm chất lượng tham gia điều trị.

2. Yếu cơ có thể ảnh hưởng khả năng đứng và đi lại

Một số thuốc giảm co cứng có thể làm tăng cảm giác yếu cơ.

Người bệnh có thể khó đứng dậy hoặc kiểm soát khớp gối.

Tuy nhiên, cần đánh giá để phân biệt yếu cơ do thuốc và di chứng thần kinh.

3. Chóng mặt làm tăng nguy cơ mất thăng bằng

Chóng mặt có thể ảnh hưởng đến khả năng di chuyển an toàn.

Người bệnh cao tuổi hoặc có nhiều bệnh nền cần được theo dõi đặc biệt.

4. Giảm chú ý ảnh hưởng khả năng học vận động

Phục hồi thần kinh thường yêu cầu thực hiện lặp lại những kỹ năng có mục tiêu.

Khả năng chú ý giúp người bệnh tiếp nhận phản hồi và điều chỉnh động tác.

Khi mức tỉnh táo giảm, việc thực hành có thể trở nên khó khăn hơn.

Tuy nhiên, mức độ ảnh hưởng không giống nhau ở mọi người bệnh.

HƯỚNG DẪN HIỆN NAY KHUYẾN NGHỊ ĐIỀU TRỊ CO CỨNG SAU ĐỘT QUỴ RA SAO?

Các hướng dẫn hiện nay nhấn mạnh phương pháp điều trị dựa trên mục tiêu chức năng.

Không nên chỉ tập trung vào việc giảm điểm co cứng.

Co cứng khu trú và co cứng lan tỏa khác nhau thế nào?

Co cứng khu trú ảnh hưởng đến một vùng hoặc nhóm cơ nhất định.

Ví dụ, co cứng các cơ gấp cổ tay và ngón tay.

Co cứng lan tỏa ảnh hưởng đến nhiều vùng cơ thể.

Việc phân loại giúp lựa chọn phương pháp điều trị phù hợp.

Khi nào baclofen được cân nhắc?

Hướng dẫn NICE năm 2023 cho phép cân nhắc baclofen đường uống ở người bệnh co cứng lan tỏa.

Tuy nhiên, cần theo dõi chặt chẽ các tác dụng không mong muốn.

Baclofen không phải lựa chọn bắt buộc cho mọi trường hợp co cứng.

Khi nào nên cân nhắc botulinum toxin?

Botulinum toxin type A có thể được cân nhắc trong điều trị co cứng khu trú phù hợp.

Phương pháp này tác động trực tiếp lên những cơ được lựa chọn.

Việc tiêm phải được thực hiện bởi nhân viên y tế có chuyên môn.

Ngoài ra, người bệnh vẫn cần chương trình phục hồi chức năng đi kèm.

CHUYÊN VIÊN VẬT LÝ TRỊ LIỆU CẦN ĐÁNH GIÁ GÌ KHI NGƯỜI BỆNH ĐANG DÙNG THUỐC?

Bài trao đổi của Jim Smith nhấn mạnh vai trò của việc khai thác tiền sử dùng thuốc.

Đây là nội dung cần thiết trong lượng giá phục hồi chức năng.

1. Kiểm tra danh sách thuốc

Chuyên viên cần biết người bệnh đang sử dụng những thuốc nào.

Thông tin cần ghi nhận gồm tên thuốc, liều dùng và thời điểm sử dụng.

Đặc biệt, cần chú ý những thay đổi gần đây trong đơn thuốc.

2. Đánh giá mức độ tỉnh táo

Người bệnh có đủ tỉnh táo để tham gia điều trị không?

Có xuất hiện buồn ngủ hoặc giảm khả năng tập trung không?

Những thay đổi mới cần được ghi nhận và trao đổi với bác sĩ.

3. Đánh giá sức mạnh cơ

Có thể sử dụng các phương pháp lượng giá sức mạnh phù hợp.

Ví dụ, đánh giá lực cơ bằng tay hoặc thiết bị chuyên dụng.

Kết quả nên được so sánh theo thời gian.

4. Đánh giá trương lực cơ và chức năng

Modified Ashworth Scale có thể hỗ trợ ghi nhận mức kháng cản khi vận động thụ động.

Tuy nhiên, thang đo này không phản ánh đầy đủ mọi thành phần của co cứng.

Cần kết hợp với đánh giá đau, tầm vận động và chức năng.

5. Theo dõi khả năng đi lại

Tùy người bệnh, có thể sử dụng:

• Test đi bộ 10 mét.

• Test đi bộ 6 phút.

• Timed Up and Go.

• Đánh giá khả năng đứng lên và chuyển tư thế.

• Đánh giá thăng bằng và nguy cơ té ngã.

Các chỉ số giúp theo dõi thay đổi chức năng sau điều chỉnh điều trị.

NGƯỜI BỆNH CẦN LÀM GÌ NẾU DÙNG THUỐC GIẢM CO CỨNG VÀ CẢM THẤY YẾU HƠN?

Không nên tự ý ngừng thuốc hoặc giảm liều.

Việc ngừng đột ngột một số thuốc có thể gây phản ứng cai nghiêm trọng.

Đặc biệt, baclofen và benzodiazepine cần được điều chỉnh theo hướng dẫn y tế.

Những dấu hiệu nên trao đổi với bác sĩ

Người bệnh hoặc gia đình nên thông báo khi xuất hiện:

• Buồn ngủ nhiều hơn bình thường.

• Chóng mặt hoặc mất thăng bằng.

• Yếu cơ tăng lên.

• Khó tập trung khi tập luyện.

• Giảm khả năng đứng hoặc đi lại.

• Thay đổi rõ về hành vi hoặc nhận thức.

Nếu xuất hiện khó thở, giảm ý thức hoặc co giật, cần được cấp cứu ngay.

Các dấu hiệu thần kinh mới cũng phải được đánh giá khẩn cấp.

CÓ NÊN KẾT HỢP THUỐC VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG KHÔNG?

Có thể, khi người bệnh có chỉ định phù hợp.

Thuốc và phục hồi chức năng hướng đến những mục tiêu khác nhau nhưng có thể bổ trợ nhau.

Vai trò của thuốc

Thuốc có thể giúp kiểm soát co cứng và giảm khó chịu.

Trong một số trường hợp, việc giảm co cứng tạo thuận lợi cho chăm sóc.

Vai trò của vật lý trị liệu

Vật lý trị liệu tập trung vào khả năng vận động và hoạt động chức năng.

Chương trình có thể bao gồm:

• Tập tầm vận động.

• Tập sức mạnh cơ.

• Tập kiểm soát tư thế.

• Tập thăng bằng.

• Tập đứng và đi lại.

• Tập vận động theo nhiệm vụ.

Vai trò của phối hợp đa chuyên ngành

Bác sĩ đánh giá chỉ định và điều chỉnh thuốc.

Chuyên viên phục hồi chức năng theo dõi đáp ứng vận động và chức năng.

Điều dưỡng và người chăm sóc hỗ trợ phát hiện các thay đổi trong sinh hoạt.

Sự phối hợp giúp cân bằng lợi ích điều trị với nguy cơ tác dụng phụ.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA TÀI LIỆU NĂM 2005

Bài viết của Jim Smith là thư gửi ban biên tập.

Đây không phải thử nghiệm lâm sàng hoặc nghiên cứu phân tích số liệu mới.

Tác giả chủ yếu thảo luận những bằng chứng đã được công bố trước đó.

Một số dẫn chứng được lấy từ nghiên cứu trên động vật.

Ngoài ra, tài liệu được xuất bản năm 2005.

Vì vậy, không nên dùng bài này làm căn cứ duy nhất để lựa chọn thuốc hiện nay.

Nội dung cần được đối chiếu với các hướng dẫn điều trị mới hơn.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Baclofen có làm người bệnh sau đột quỵ yếu cơ hơn không?

Baclofen có thể gây yếu cơ ở một số người.

Tuy nhiên, không phải người bệnh nào cũng gặp tác dụng này.

Cần trao đổi với bác sĩ nếu khả năng vận động suy giảm sau khi dùng thuốc.

Diazepam có làm chậm phục hồi sau đột quỵ không?

Một số nghiên cứu cũ từng nêu lo ngại về benzodiazepine và phục hồi thần kinh.

Tuy nhiên, bằng chứng chưa cho phép kết luận diazepam luôn làm chậm phục hồi.

Thuốc giảm co cứng có giúp người bệnh đi lại tốt hơn không?

Có thể giúp một số người bệnh khi co cứng cản trở vận động.

Tuy nhiên, giảm co cứng không bảo đảm khả năng đi bộ được cải thiện.

Người bệnh có nên ngừng baclofen khi thấy yếu cơ không?

Không nên tự ý ngừng.

Cần liên hệ bác sĩ để đánh giá tác dụng phụ và điều chỉnh điều trị.

Có thể điều trị co cứng mà không dùng thuốc không?

Có thể trong một số trường hợp.

Các biện pháp phục hồi chức năng, quản lý tư thế và điều trị nguyên nhân kích thích co cứng có thể hữu ích.

Phương pháp cụ thể cần dựa trên đánh giá lâm sàng.

Chuyên viên vật lý trị liệu có thể thay đổi liều thuốc không?

Việc điều chỉnh thuốc phải thuộc thẩm quyền của người kê đơn.

Chuyên viên vật lý trị liệu có thể ghi nhận tác dụng phụ và trao đổi với bác sĩ.

KẾT LUẬN: GIẢM CO CỨNG KHÔNG PHẢI LÀ MỤC TIÊU DUY NHẤT

Thuốc giảm co cứng có thể đóng vai trò quan trọng sau đột quỵ.

Tuy nhiên, một số thuốc cũng ảnh hưởng đến tỉnh táo, sức mạnh và khả năng phối hợp vận động.

Bài trao đổi của Jim Smith nhấn mạnh việc nhận diện các nguy cơ này.

Dù vậy, những bằng chứng từ năm 2005 cần được diễn giải thận trọng.

Đối với người bệnh: Không tự ý ngừng thuốc. Hãy thông báo những thay đổi bất thường khi tập luyện.

Đối với chuyên gia: Cần kết hợp lượng giá chức năng với thông tin sử dụng thuốc.

Mục tiêu cuối cùng không chỉ là giảm trương lực cơ.

Điều quan trọng là giúp người bệnh vận động an toàn và cải thiện chất lượng cuộc sống.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

1. Smith J. Pharmacological Risks Following Stroke. Physical Therapy. 2005;85(1):81–82. DOI: https://doi.org/10.1093/ptj/85.1.81

2. National Institute for Health and Care Excellence. Stroke Rehabilitation in Adults. NICE Guideline NG236. 2023. https://www.nice.org.uk/guidance/ng236

3. Canadian Stroke Best Practices. Range of Motion and Post-Stroke Spasticity. https://www.strokebestpractices.ca/recommendations/stroke-rehabilitation-delivery/3-range-of-motion-and-post-stroke-spasticity

4. NHS. Baclofen: Medicine That Relieves Muscle Spasms. https://www.nhs.uk/medicines/baclofen/

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe, không thay thế tư vấn và chỉ định điều trị của bác sĩ.