SAU ĐỘT QUỴ, VÌ SAO CƠ CHÂN VẪN YẾU DÙ ĐÃ ĐI LẠI ĐƯỢC? NGHIÊN CỨU PHÁT HIỆN 3 NGUYÊN NHÂN ĐÁNG CHÚ Ý

Người bệnh sau đột quỵ đã có thể đi lại nhưng cơ chân vẫn yếu. Vì sao tình trạng này kéo dài?

Nhiều người cho rằng yếu cơ chỉ xuất phát từ tổn thương não.

Tuy nhiên, nghiên cứu khoa học cho thấy vấn đề phức tạp hơn.

Năm 2014, một nhóm nghiên cứu tại Brazil đã đánh giá chức năng cơ ở người bệnh đột quỵ mạn tính.

Kết quả ghi nhận teo cơ chọn lọc, giảm hoạt hóa cơ chủ động và nồng độ IGF-1, IGFBP-3 thấp.

Đặc biệt, thể tích một số nhóm cơ đùi giảm đến 32% so với nhóm khỏe mạnh.

Phát hiện này giúp giải thích vì sao người bệnh vẫn yếu chân dù đã phục hồi khả năng di chuyển.

Thông điệp quan trọng: Yếu cơ sau đột quỵ không chỉ là vấn đề của não bộ. Những thay đổi tại cơ và yếu tố sinh học cũng cần được quan tâm.

VÌ SAO NGƯỜI BỆNH SAU ĐỘT QUỴ THƯỜNG BỊ YẾU CƠ?

Sau đột quỵ, khả năng điều khiển vận động từ não đến cơ có thể suy giảm.

Người bệnh thường gặp khó khăn khi tạo lực hoặc phối hợp chuyển động.

Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến cả chi trên và chi dưới.

Yếu cơ sau đột quỵ ảnh hưởng đến những hoạt động nào?

Người bệnh có thể gặp các vấn đề như:

• Khó đứng lên khỏi ghế.

• Giảm khả năng chịu trọng lượng trên chân liệt.

• Đi bộ chậm hoặc nhanh mệt.

• Khó bước lên cầu thang.

• Giảm khả năng giữ thăng bằng.

• Khó nâng bàn chân khi bước.

• Giảm khả năng tạo lực khi chuyển tư thế.

Những hạn chế này ảnh hưởng trực tiếp đến sinh hoạt hằng ngày.

Vì sao đi lại được nhưng chân vẫn yếu?

Đi bộ đòi hỏi sự phối hợp giữa nhiều nhóm cơ.

Tuy nhiên, người bệnh có thể sử dụng các chiến lược vận động bù trừ.

Ví dụ, họ có thể dựa nhiều hơn vào chân không liệt.

Vì vậy, đi lại được không đồng nghĩa với sức mạnh hai chân đã phục hồi hoàn toàn.

YẾU CƠ SAU ĐỘT QUỴ CÓ PHẢI CHỈ DO TỔN THƯƠNG NÃO?

Không.

Tổn thương thần kinh trung ương đóng vai trò quan trọng.

Tuy nhiên, những thay đổi tại cơ xương cũng có thể liên quan đến suy giảm sức mạnh.

Ba nhóm yếu tố được nghiên cứu

Nghiên cứu đánh giá đồng thời cả ba nhóm yếu tố.

Tuy nhiên, đây là những mối liên quan được ghi nhận.

Không thể kết luận chúng đều là nguyên nhân trực tiếp gây yếu cơ.

TEO CƠ SAU ĐỘT QUỴ LÀ GÌ?

Teo cơ là tình trạng giảm kích thước hoặc khối lượng mô cơ.

Sau đột quỵ, chi liệt thường ít được sử dụng hơn.

Khả năng huy động cơ cũng có thể suy giảm.

Những thay đổi này có thể góp phần làm giảm thể tích cơ.

Vì sao teo cơ ảnh hưởng đến sức mạnh?

Cơ tạo lực thông qua hoạt động của các sợi cơ.

Khi khối lượng mô cơ giảm, khả năng tạo lực có thể bị ảnh hưởng.

Tuy nhiên, sức mạnh còn phụ thuộc vào khả năng huy động thần kinh.

Vì vậy, cơ lớn hơn chưa chắc luôn tạo lực tốt hơn.

Có phải mọi nhóm cơ đều teo giống nhau?

Không nhất thiết.

Các nhóm cơ có đặc điểm chức năng và mức sử dụng khác nhau.

Sau đột quỵ, một số cơ có thể bị ảnh hưởng rõ hơn những cơ khác.

Đây là nội dung quan trọng trong nghiên cứu năm 2014.

HOẠT HÓA CƠ CHỦ ĐỘNG LÀ GÌ?

Hoạt hóa cơ chủ động là quá trình hệ thần kinh huy động cơ để tạo lực theo ý muốn.

Khi thực hiện một động tác, não phát tín hiệu đến các đơn vị vận động.

Những đơn vị này tham gia tạo lực cơ.

Vì sao cơ vẫn còn nhưng người bệnh không tạo được lực?

Một người có thể còn mô cơ tương đối tốt.

Tuy nhiên, khả năng kích hoạt cơ chủ động có thể bị suy giảm.

Điều này làm hạn chế lực được tạo ra.

Sau đột quỵ, yếu cơ có thể liên quan đến cả cơ và hệ thần kinh.

Điện cơ EMG giúp đánh giá điều gì?

Điện cơ (Electromyography – EMG) ghi nhận hoạt động điện liên quan đến co cơ.

Công cụ giúp khảo sát cách các cơ được huy động khi vận động.

Ví dụ, EMG có thể được sử dụng khi người bệnh gấp hoặc duỗi gối.

Tuy nhiên, điện cơ không đo trực tiếp sức mạnh cơ.

Hai chỉ số cần được đánh giá và diễn giải riêng.

IGF-1 VÀ IGFBP-3 LÀ GÌ?

Đây là hai yếu tố sinh học được nghiên cứu trong mối liên quan với chức năng cơ.

IGF-1 là gì?

IGF-1 là viết tắt của Insulin-like Growth Factor 1.

Đây là yếu tố tăng trưởng có liên quan đến các quá trình phát triển và duy trì mô.

IGF-1 tham gia điều hòa nhiều hoạt động sinh học.

Trong đó có những quá trình liên quan đến cơ xương.

IGFBP-3 là gì?

IGFBP-3 là viết tắt của Insulin-like Growth Factor Binding Protein 3.

Đây là protein gắn với các yếu tố tăng trưởng giống insulin.

Nó tham gia điều hòa khả năng vận chuyển và hoạt tính sinh học của IGF.

Nồng độ IGF-1 thấp có phải nguyên nhân gây yếu cơ?

Chưa thể kết luận từ nghiên cứu này.

Nồng độ IGF-1 có thể liên quan đến nhiều yếu tố sinh lý.

Ví dụ, tuổi tác, dinh dưỡng và tình trạng sức khỏe đều có thể ảnh hưởng.

Do đó, cần nghiên cứu thêm trước khi xác định vai trò nhân quả.

NGHIÊN CỨU NĂM 2014 ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Silva-Couto và cộng sự thực hiện nghiên cứu cắt ngang tại Brazil.

Mục tiêu là tìm hiểu các yếu tố liên quan đến yếu cơ sau đột quỵ.

Đối tượng nghiên cứu

Nhóm nghiên cứu gồm 14 người bệnh đột quỵ mạn tính.

Những người này được ghép cặp với nhóm đối chứng khỏe mạnh.

Mẫu bao gồm người bệnh từng bị nhồi máu não hoặc xuất huyết não.

Những người tham gia thuộc nhóm có chức năng tương đối tốt.

Các phương pháp được sử dụng

Các phương pháp này giúp khảo sát nhiều khía cạnh của chức năng thần kinh – cơ.

KẾT QUẢ 1: NỒNG ĐỘ IGF-1 THẤP HƠN 25%

Đây là một phát hiện đáng chú ý.

Nhóm sau đột quỵ có nồng độ IGF-1 huyết thanh thấp hơn nhóm khỏe mạnh.

Mức chênh lệch được ghi nhận là 25%.

Điều này có ý nghĩa gì?

IGF-1 có liên quan đến những quá trình sinh học của cơ.

Nồng độ thấp hơn có thể phản ánh sự khác biệt về trạng thái sinh lý giữa hai nhóm.

Tuy nhiên, nghiên cứu không xác định IGF-1 thấp là nguyên nhân gây teo cơ.

Có nên xét nghiệm IGF-1 thường quy sau đột quỵ?

Nghiên cứu chưa đủ cơ sở để đưa ra khuyến nghị này.

IGF-1 không phải xét nghiệm bắt buộc nhằm đánh giá yếu cơ sau đột quỵ.

Việc chỉ định cần dựa trên tình trạng lâm sàng và mục đích y khoa cụ thể.

KẾT QUẢ 2: NỒNG ĐỘ IGFBP-3 THẤP HƠN 40%

Nhóm nghiên cứu cũng ghi nhận IGFBP-3 thấp hơn ở người bệnh sau đột quỵ.

Mức chênh lệch là 40% so với nhóm khỏe mạnh.

IGFBP-3 thấp có liên quan trực tiếp đến sức mạnh cơ không?

Nghiên cứu ghi nhận IGFBP-3 thấp ở nhóm sau đột quỵ.

Tuy nhiên, mối liên quan này chưa chứng minh vai trò nhân quả.

Ngoài ra, cần xem xét sự tương tác với nhiều yếu tố sinh học khác.

Có nên bổ sung IGF-1 để tăng sức mạnh cơ?

Không nên tự ý sử dụng hormone hoặc sản phẩm tác động đến IGF-1.

Nghiên cứu không thử nghiệm liệu pháp bổ sung IGF-1.

Vì vậy, không có cơ sở sử dụng kết quả để khuyến nghị điều trị hormone.

KẾT QUẢ 3: THỂ TÍCH MỘT SỐ NHÓM CƠ ĐÙI GIẢM ĐẾN 32%

Đây là kết quả quan trọng về cấu trúc cơ.

Nhóm tác giả sử dụng MRI để đánh giá thể tích cơ.

Kết quả cho thấy tình trạng teo cơ không đồng đều giữa các nhóm.

Những cơ nào bị giảm thể tích?

Vì sao cơ rộng trong và cơ rộng giữa quan trọng?

Hai cơ này thuộc nhóm cơ tứ đầu đùi.

Chúng tham gia động tác duỗi gối.

Khả năng duỗi gối quan trọng khi đứng lên và chịu trọng lượng.

Giảm thể tích cơ có thể góp phần ảnh hưởng đến khả năng tạo lực.

Vì sao nhóm cơ gấp gối cũng bị ảnh hưởng?

Cơ nhị đầu đùi, bán gân và bán màng tham gia gấp gối.

Chúng còn góp phần kiểm soát chuyển động chi dưới.

Những cơ này có vai trò quan trọng trong chu kỳ dáng đi.

Tuy nhiên, mức giảm thể tích không thể quy đổi trực tiếp thành phần trăm giảm sức mạnh.

KẾT QUẢ 4: MÔ-MEN LỰC, CÔNG SUẤT VÀ CÔNG CƠ HỌC ĐỀU SUY GIẢM

Nghiên cứu ghi nhận giảm khả năng tạo lực của nhóm cơ gấp và duỗi gối.

Ngoài ra, công suất và công cơ học cũng thấp hơn.

Mô-men lực đỉnh là gì?

Mô-men lực đỉnh (Peak Torque) phản ánh mô-men lực lớn nhất trong điều kiện kiểm tra.

Chỉ số thường được sử dụng khi đánh giá chức năng cơ bằng máy đo lực.

Đơn vị thường là Newton-mét (Nm).

Công suất cơ là gì?

Công suất phản ánh tốc độ thực hiện công cơ học.

Trong chuyển động quay, công suất liên quan đến mô-men lực và vận tốc góc.

Công cơ học là gì?

Công cơ học phản ánh năng lượng được truyền qua lực và chuyển động.

Khi đánh giá cơ, chỉ số này hỗ trợ mô tả khả năng thực hiện chuyển động có tải.

Vì sao cần đánh giá cả ba chỉ số?

Hai người bệnh có thể tạo mô-men lực tương tự.

Tuy nhiên, khả năng tạo công suất ở tốc độ cao có thể khác nhau.

Do đó, chỉ đánh giá lực cơ tối đa chưa phản ánh toàn bộ chức năng cơ.

KẾT QUẢ 5: KHẢ NĂNG HOẠT HÓA CƠ CHỦ ĐỘNG BỊ THAY ĐỔI

Điện cơ cho thấy sự khác biệt giữa nhóm sau đột quỵ và nhóm khỏe mạnh.

Đặc biệt, hoạt động của một số cơ chủ vận giảm trong chuyển động chủ động.

Cơ chủ vận là gì?

Cơ chủ vận là nhóm cơ đóng vai trò chính trong một chuyển động.

Ví dụ, cơ tứ đầu đùi là nhóm cơ chủ vận khi duỗi gối.

Trong khi đó, nhóm cơ gấp gối có thể đóng vai trò đối vận.

Nghiên cứu phát hiện điều gì?

Hoạt động cơ thẳng đùi giảm ở bên liệt khi duỗi gối đồng tâm.

Hoạt động cơ nhị đầu đùi và cơ bán gân cũng giảm khi gấp gối đồng tâm.

Điều này cho thấy khả năng huy động cơ chủ động bị ảnh hưởng.

Vì sao đây là phát hiện quan trọng?

Một người bệnh có thể yếu cơ do giảm thể tích cơ.

Tuy nhiên, khả năng huy động cơ cũng có thể bị hạn chế.

Hai yếu tố này có thể cùng xuất hiện.

Vì vậy, phục hồi sức mạnh không nên chỉ tập trung vào khối lượng cơ.

Lưu ý: Bài báo có bản đính chính Hình 4 năm 2015. Phần diễn giải điện cơ cần dựa trên hình đã được sửa.

YẾU CƠ SAU ĐỘT QUỴ: VÌ SAO CẦN ĐÁNH GIÁ CẢ CƠ VÀ HỆ THẦN KINH?

Nghiên cứu cho thấy yếu cơ có thể liên quan đến nhiều thành phần.

Một người bệnh có thể giảm thể tích cơ nhưng vẫn còn khả năng huy động thần kinh tương đối tốt.

Ngược lại, người khác có thể gặp hạn chế lớn về hoạt hóa cơ.

Vì vậy, bác sĩ cần phân biệt các thành phần suy giảm.

Teo cơ và yếu cơ khác nhau thế nào?

Teo cơ mô tả thay đổi cấu trúc.

Yếu cơ mô tả suy giảm khả năng tạo lực.

Hai tình trạng có thể cùng xuất hiện nhưng không hoàn toàn tương ứng.

Cần đánh giá những yếu tố nào?

Không phải mọi người bệnh đều cần thực hiện tất cả phép kiểm tra.

Bác sĩ cần lựa chọn theo tình trạng lâm sàng.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG KẾT QUẢ VÀO PHỤC HỒI CHỨC NĂNG NHƯ THẾ NÀO?

Nghiên cứu cung cấp thông tin về những yếu tố liên quan đến yếu cơ.

Tuy nhiên, nó không thử nghiệm một chương trình điều trị cụ thể.

1. Đánh giá sức mạnh cơ hai chân

Không nên chỉ đánh giá bên liệt.

Bác sĩ cần xem xét khả năng tạo lực của cả hai chi dưới.

Kết quả giúp nhận diện mức độ chênh lệch chức năng.

2. Đánh giá khả năng hoạt hóa cơ

Ở một số người bệnh, khả năng huy động cơ chủ động bị hạn chế.

Bác sĩ cần xác định khó khăn khi khởi phát và kiểm soát chuyển động.

Điều này giúp lựa chọn phương pháp luyện tập phù hợp.

3. Cân nhắc tập kháng lực

Tập kháng lực có thể là một thành phần của phục hồi chức năng sau đột quỵ.

Các bài tập có thể gồm:

• Duỗi gối có kháng lực.

• Gấp gối có kháng lực.

• Đứng lên và ngồi xuống.

• Tập bước lên bục thấp.

• Nâng gót.

• Tập gấp mu bàn chân.

• Tập sức mạnh cơ hông.

Mức kháng lực cần phù hợp với khả năng người bệnh.

4. Kết hợp tập sức mạnh và nhiệm vụ chức năng

Tăng sức mạnh chưa chắc tự động cải thiện khả năng đi lại.

Vì vậy, cần thực hành các nhiệm vụ liên quan đến sinh hoạt.

Ví dụ, người bệnh có thể tập đứng lên, bước đi và chuyển trọng lượng.

5. Theo dõi công suất cơ khi phù hợp

Ngoài lực tối đa, bác sĩ có thể đánh giá khả năng tạo lực nhanh.

Tuy nhiên, bài kiểm tra phải phù hợp với độ an toàn.

Không nên yêu cầu người bệnh thực hiện chuyển động nhanh khi chưa kiểm soát tốt.

6. Quan tâm đến dinh dưỡng và tình trạng sức khỏe

Dinh dưỡng đóng vai trò quan trọng đối với sức khỏe cơ.

Tuy nhiên, nghiên cứu chưa chứng minh bổ sung IGF-1 giúp cải thiện sức mạnh.

Người bệnh có nguy cơ suy dinh dưỡng cần được đánh giá phù hợp.

CÓ NÊN TẬP TẠ NẶNG ĐỂ PHỤC HỒI CƠ CHÂN SAU ĐỘT QUỴ?

Không nên mặc định tập càng nặng càng tốt.

Cường độ cần được lựa chọn theo sức khỏe và khả năng vận động.

Người bệnh có thể gặp vấn đề về thăng bằng hoặc kiểm soát khớp.

Một số trường hợp còn có bệnh tim mạch đi kèm.

Vì vậy, chương trình cần được tăng tiến có kiểm soát.

Nghiên cứu năm 2014 không xác định mức kháng lực hoặc số buổi tập tối ưu.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu chỉ gồm 14 người bệnh sau đột quỵ.

Đây là cỡ mẫu tương đối nhỏ.

Ngoài ra, người tham gia thuộc nhóm đột quỵ mạn tính có chức năng tương đối tốt.

Vì vậy, kết quả không đại diện cho người bệnh suy giảm vận động nặng.

Thiết kế cắt ngang cũng không xác định được quan hệ nhân quả.

Nghiên cứu không theo dõi sự thay đổi IGF-1 hoặc thể tích cơ sau chương trình tập luyện.

Do đó, chưa thể kết luận phương pháp nào cải thiện tốt nhất những chỉ số này.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Vì sao cơ chân vẫn yếu sau đột quỵ?

Yếu cơ có thể liên quan đến tổn thương thần kinh và thay đổi tại cơ.

Nghiên cứu còn ghi nhận sự khác biệt về IGF-1 và IGFBP-3.

Người bệnh sau đột quỵ có bị teo cơ không?

Có thể.

Nghiên cứu ghi nhận giảm thể tích ở một số nhóm cơ đùi.

Tuy nhiên, mức độ teo cơ khác nhau giữa từng người bệnh.

IGF-1 thấp có phải nguyên nhân gây teo cơ không?

Chưa thể kết luận.

Nghiên cứu chỉ ghi nhận nồng độ IGF-1 thấp hơn ở nhóm sau đột quỵ.

IGFBP-3 là gì?

IGFBP-3 là protein gắn với các yếu tố tăng trưởng giống insulin.

Nó tham gia điều hòa hoạt động sinh học liên quan đến hệ IGF.

Có nên xét nghiệm IGF-1 sau đột quỵ?

Không cần thực hiện thường quy chỉ dựa trên nghiên cứu này.

Bác sĩ cần chỉ định xét nghiệm khi có lý do y khoa phù hợp.

Tập tăng sức mạnh có giúp người bệnh sau đột quỵ không?

Có thể mang lại lợi ích khi chương trình phù hợp.

Tuy nhiên, cần kết hợp với luyện tập chức năng và theo dõi tiến triển.

Cơ rộng trong giảm 32% nghĩa là sức mạnh giảm 32%?

Không.

Thể tích cơ và sức mạnh là hai chỉ số khác nhau.

Không thể quy đổi trực tiếp phần trăm thay đổi giữa chúng.

Sau đột quỵ nhiều năm có còn cải thiện sức mạnh được không?

Một số người bệnh vẫn có thể cải thiện khi được tập luyện phù hợp.

Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc vào chức năng hiện tại và sức khỏe tổng thể.

KẾT LUẬN: YẾU CƠ SAU ĐỘT QUỴ KHÔNG CHỈ LÀ HẬU QUẢ CỦA TỔN THƯƠNG NÃO

Nghiên cứu của Silva-Couto và cộng sự ghi nhận ba nhóm thay đổi đáng chú ý.

Đó là teo cơ chọn lọc, rối loạn hoạt hóa cơ và nồng độ IGF-1, IGFBP-3 thấp.

Một số nhóm cơ đùi giảm thể tích đến 32%.

Đồng thời, mô-men lực, công suất và công cơ học cũng suy giảm.

Tuy nhiên, nghiên cứu không xác định được quan hệ nhân quả giữa các yếu tố.

Đối với người bệnh: Đi lại được không có nghĩa sức mạnh cơ đã phục hồi hoàn toàn.

Đối với bác sĩ: Cần đánh giá cả cấu trúc, hoạt động cơ và khả năng vận động chức năng.

Thông điệp quan trọng: Phục hồi sức mạnh sau đột quỵ cần quan tâm đồng thời đến cơ xương và kiểm soát thần kinh.

Tài liệu tham khảo

Silva-Couto MA, Prado-Medeiros CL, Oliveira AB, et al. Muscle Atrophy, Voluntary Activation Disturbances, and Low Serum Concentrations of IGF-1 and IGFBP-3 Are Associated With Weakness in People With Chronic Stroke. Physical Therapy. 2014;94(7):957–967.

DOI: 10.2522/ptj.20130322

Bài viết phục vụ giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám và điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677