TÉ NGÃ SAU TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG: VÌ SAO ĐI LẠI TỐT HƠN VẪN CÓ THỂ BỊ NGÃ?

Té ngã sau tổn thương tủy sống có thể xảy ra ngay cả khi người bệnh đã đi lại độc lập. Một nghiên cứu tiến cứu ghi nhận 54% người tham gia bị ngã trong sáu tháng sau xuất viện.

Nghiên cứu được Wannapakhe và cộng sự công bố năm 2014 trên tạp chí Physical Therapy. Nhóm tác giả theo dõi 50 người tổn thương tủy sống và đánh giá thay đổi chức năng đi lại.

Điều đáng chú ý là nhóm bị ngã vẫn cải thiện rõ rệt các bài kiểm tra vận động. Kết quả cho thấy phục hồi khả năng đi lại cần đi kèm đánh giá an toàn trong sinh hoạt.

1. Vì sao nguy cơ té ngã ở người tổn thương tủy sống vẫn cao?

Tổn thương tủy sống có thể gây suy giảm sức cơ, cảm giác và khả năng điều chỉnh tư thế.

Ở người tổn thương không hoàn toàn, các đường dẫn truyền thần kinh có thể được bảo tồn một phần. Vì vậy, người bệnh vẫn có khả năng đứng hoặc đi.

Tuy nhiên, chức năng vận động còn lại không nhất thiết đủ để đáp ứng mọi tình huống thực tế.

1.1. Yếu cơ chi dưới ảnh hưởng thế nào đến thăng bằng?

Các cơ chi dưới tham gia nâng đỡ trọng lượng và điều chỉnh tư thế.

Khi cơ yếu, người bệnh có thể gặp khó khăn khi chuyển trọng tâm hoặc giữ ổn định ở một chân.

Đặc biệt, việc bước qua vật cản hoặc đổi hướng đòi hỏi sự phối hợp của nhiều nhóm cơ.

Nếu khả năng tạo lực không đủ, người bệnh có thể mất thăng bằng.

1.2. Suy giảm cảm giác bản thể có vai trò gì?

Cảm giác bản thể giúp hệ thần kinh nhận biết vị trí và chuyển động của các khớp.

Thông tin này có vai trò quan trọng trong điều chỉnh tư thế.

Sau tổn thương tủy sống, người bệnh có thể giảm khả năng nhận biết vị trí chi dưới.

Vì vậy, họ có thể phụ thuộc nhiều hơn vào thị giác khi đứng hoặc đi.

Trong điều kiện thiếu ánh sáng hoặc bề mặt không bằng phẳng, việc duy trì thăng bằng có thể khó khăn hơn.

1.3. Vì sao đi được trong bệnh viện chưa chắc đi an toàn ở nhà?

Môi trường phục hồi chức năng thường có mặt sàn tương đối bằng phẳng và ít vật cản.

Người bệnh cũng có thể được nhà vật lý trị liệu theo dõi sát.

Tuy nhiên, môi trường sinh hoạt có nhiều thử thách hơn.

Ví dụ gồm bậc cửa, nền ướt, không gian hẹp và những tình huống phải thay đổi hướng đột ngột.

Do đó, khả năng hoàn thành bài kiểm tra trong bệnh viện không phản ánh đầy đủ mức độ an toàn ngoài cộng đồng.

2. Nghiên cứu năm 2014 được thực hiện như thế nào?

Nhóm nghiên cứu sử dụng thiết kế quan sát tiến cứu trong sáu tháng.

Tổng cộng 50 người tổn thương tủy sống có khả năng đi lại độc lập được đánh giá trước khi xuất viện.

Sau đó, các dữ liệu về té ngã được theo dõi hằng tháng.

2.1. Hai nhóm được phân loại ra sao?

Điều quan trọng là hai nhóm không được phân ngẫu nhiên.

Việc phân loại dựa trên sự kiện té ngã xảy ra trong quá trình theo dõi.

Vì vậy, nghiên cứu có thể khảo sát mối liên hệ giữa chức năng và té ngã, nhưng không xác định chắc chắn quan hệ nhân quả.

2.2. Các công cụ được sử dụng

Bốn bài kiểm tra được thực hiện tại thời điểm xuất viện và sau sáu tháng.

Việc sử dụng nhiều công cụ giúp đánh giá các khía cạnh khác nhau của khả năng di chuyển.

Tuy nhiên, không công cụ nào phản ánh hoàn toàn mọi tình huống gây ngã trong đời sống.

3. Kết quả: 54% người bệnh bị ngã trong sáu tháng

Trong 50 người tham gia, có 27 người trải qua ít nhất một lần ngã.

Tỷ lệ tương ứng là 54%.

Kết quả cho thấy té ngã là vấn đề đáng quan tâm ở nhóm người tổn thương tủy sống còn đi lại được.

Tuy nhiên, cần hiểu đúng phạm vi của con số này.

3.1. Tỷ lệ 54% phản ánh điều gì?

Đây là tỷ lệ người có ít nhất một lần ngã trong thời gian theo dõi sáu tháng.

Nó không phải tỷ lệ ngã của tất cả người tổn thương tủy sống trên thế giới.

Ngoài ra, 27 người bị ngã không đồng nghĩa chỉ xảy ra 27 lần ngã.

Một người có thể trải qua nhiều lần ngã.

Vì vậy, cần phân biệt tỷ lệ người bị ngã với tổng số sự kiện ngã.

3.2. Nhóm bị ngã có khả năng chức năng ban đầu thấp hơn

Tại thời điểm xuất viện, nhóm bị ngã có TUG chậm hơn.

Tốc độ đi thông thường và nhanh nhất cũng thấp hơn nhóm không ngã.

Điểm BBS trung bình của nhóm bị ngã thấp hơn một chút.

Những khác biệt này cho thấy nhóm bị ngã có thể gặp nhiều khó khăn khi vận động ngay từ ban đầu.

Tuy nhiên, chúng không đủ để xác định một ngưỡng dự báo té ngã áp dụng cho mọi người bệnh.

4. Kết quả TUG: Người bị ngã vẫn cải thiện khả năng di chuyển

Timed Up and Go (TUG) là bài kiểm tra đánh giá thời gian hoàn thành một chuỗi hoạt động.

Người bệnh đứng dậy, đi ba mét, quay người, trở lại ghế và ngồi xuống.

Thời gian càng ngắn thường phản ánh khả năng thực hiện nhiệm vụ tốt hơn.

4.1. Kết quả TUG trong nghiên cứu

Nhóm bị ngã cải thiện thời gian TUG có ý nghĩa thống kê (p = 0,01).

Trong khi đó, nhóm không ngã không ghi nhận thay đổi có ý nghĩa.

Kết quả này cho thấy người từng bị ngã vẫn có thể cải thiện khả năng di chuyển.

Tuy nhiên, việc thực hiện TUG nhanh hơn không bảo đảm họ sẽ không ngã trong sinh hoạt.

4.2. Vì sao TUG không đủ để đánh giá toàn bộ nguy cơ ngã?

TUG chủ yếu kiểm tra khả năng di chuyển trong một tình huống tương đối chuẩn hóa.

Trong thực tế, người bệnh còn phải xử lý vật cản, nền không bằng phẳng và các tình huống bất ngờ.

Ngoài ra, TUG không đánh giá đầy đủ khả năng phân chia chú ý khi thực hiện hai nhiệm vụ cùng lúc.

Vì vậy, cần kết hợp TUG với đánh giá thăng bằng và môi trường sống.

5. Tốc độ đi bộ thay đổi như thế nào sau sáu tháng?

10-Meter Walk Test (10MWT) được sử dụng để đánh giá tốc độ đi bộ.

Nghiên cứu đo cả tốc độ đi thông thường và nhanh nhất.

5.1. Tốc độ đi thông thường

Nhóm bị ngã cải thiện tốc độ thông thường có ý nghĩa thống kê (p nhỏ hơn 0,01).

Nhóm không ngã cũng tăng tốc độ trung bình, nhưng không đạt ý nghĩa thống kê.

5.2. Tốc độ đi nhanh nhất

Nhóm bị ngã ghi nhận cải thiện có ý nghĩa ở tốc độ đi nhanh nhất (p = 0,01).

Tuy nhiên, tốc độ đi không đánh giá đầy đủ khả năng phản ứng khi mất thăng bằng.

Đặc biệt, đi nhanh hơn có thể làm tăng yêu cầu kiểm soát vận động trong những tình huống phức tạp.

Không nên kết luận rằng tập tăng tốc độ đi làm người bệnh dễ ngã hơn. Nghiên cứu này không được thiết kế để kiểm định quan hệ nhân quả đó.

6. Berg Balance Scale cho thấy điều gì về thăng bằng?

Berg Balance Scale (BBS) là công cụ đánh giá thăng bằng chức năng.

Thang gồm 14 nhiệm vụ, mỗi nhiệm vụ được chấm từ 0 đến 4.

Tổng điểm tối đa là 56.

Các nhiệm vụ gồm đứng, chuyển tư thế, quay người và với tay.

6.1. Kết quả BBS sau sáu tháng

Nhóm bị ngã cải thiện BBS có ý nghĩa thống kê (p = 0,01).

Trong khi đó, nhóm không ngã không có thay đổi có ý nghĩa.

Như vậy, khả năng thăng bằng trung bình vẫn có thể tăng ở những người trải qua té ngã.

6.2. Điểm Berg cao hơn có đồng nghĩa nguy cơ té ngã thấp hơn?

Không phải lúc nào cũng vậy.

BBS đánh giá khả năng thực hiện những nhiệm vụ thăng bằng trong môi trường kiểm soát.

Tuy nhiên, nguy cơ té ngã còn phụ thuộc hành vi, mức tiếp xúc với tình huống nguy hiểm và môi trường sinh hoạt.

Ngoài ra, nghiên cứu này không xác lập điểm cắt BBS tối ưu để dự đoán té ngã.

Vì vậy, không nên tự sử dụng một ngưỡng điểm từ nghiên cứu trên người cao tuổi cho quần thể tổn thương tủy sống.

BBS được APTA đánh giá là công cụ phù hợp với nhiều người tổn thương tủy sống AIS C/D, nhưng cần lựa chọn theo mức chức năng.

7. Six-Minute Walk Test có vai trò gì?

6-Minute Walk Test (6MWT) đánh giá quãng đường người bệnh đi được trong sáu phút.

Bài kiểm tra phản ánh khả năng duy trì hoạt động đi bộ.

Nghiên cứu ghi nhận nhóm bị ngã cải thiện có ý nghĩa ở 6MWT.

Đáng chú ý, đây cũng là bài kiểm tra duy nhất cải thiện có ý nghĩa ở nhóm không ngã.

7.1. Vì sao 6MWT khác với 10MWT?

10MWT chủ yếu đánh giá tốc độ đi trong quãng đường ngắn.

Trong khi đó, 6MWT yêu cầu duy trì hoạt động lâu hơn.

Vì vậy, 6MWT có thể chịu ảnh hưởng của sức bền, mệt cơ và khả năng duy trì vận động.

Hai bài kiểm tra cung cấp thông tin bổ sung cho nhau.

7.2. Đi xa hơn có đồng nghĩa an toàn hơn không?

Không thể khẳng định.

Người bệnh có thể đi xa hơn nhờ sức bền tốt hơn. Tuy nhiên, họ vẫn có thể gặp khó khăn khi đổi hướng hoặc xử lý vật cản.

Ngoài ra, đi nhiều hơn có thể làm tăng số lần tiếp xúc với những tình huống có nguy cơ ngã.

Đây là lý do cần đánh giá cả khả năng thực hiện nhiệm vụ và an toàn thực tế.

8. Vì sao sau hiệu chỉnh không còn khác biệt giữa hai nhóm?

Đây là một trong những kết quả quan trọng nhất của nghiên cứu.

Nhóm tác giả sử dụng phân tích hiệp phương sai (ANCOVA) để so sánh chức năng sau sáu tháng.

Phân tích có hiệu chỉnh theo giá trị ban đầu.

8.1. Kết quả sau hiệu chỉnh

Các giá trị là trung bình đã hiệu chỉnh tại thời điểm sáu tháng, không phải số liệu thô.

Sau khi hiệu chỉnh, không chỉ số nào có khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm.

8.2. Kết quả này có nghĩa hai nhóm hoàn toàn giống nhau không?

Không.

Không phát hiện khác biệt có ý nghĩa thống kê không đồng nghĩa đã chứng minh hai nhóm tương đương.

Nghiên cứu có cỡ mẫu tương đối nhỏ.

Vì vậy, độ chính xác của ước lượng còn hạn chế.

Ngoài ra, việc hiệu chỉnh chỉ kiểm soát những yếu tố được đưa vào mô hình.

Các yếu tố chưa đo lường vẫn có thể ảnh hưởng đến kết quả.

8.3. Vì sao không nên chỉ so sánh giá trị p trong từng nhóm?

Nhóm bị ngã cải thiện có ý nghĩa ở nhiều bài kiểm tra.

Trong khi đó, nhóm không ngã có ít kết quả đạt ý nghĩa hơn.

Tuy nhiên, điều này không tự động chứng minh mức cải thiện của nhóm bị ngã lớn hơn một cách có ý nghĩa thống kê.

Để so sánh sự thay đổi giữa các nhóm, cần sử dụng phép phân tích phù hợp.

Vì vậy, kết quả hiệu chỉnh sau sáu tháng cần được xem xét cùng kết quả trước–sau.

9. Phục hồi khả năng đi lại sau tổn thương tủy sống phải đi cùng phòng ngừa té ngã

Một người có thể cải thiện tốc độ đi và thăng bằng nhưng vẫn gặp nguy cơ té ngã.

Do đó, phục hồi chức năng không nên chỉ đặt mục tiêu tăng thành tích bài kiểm tra.

Cần đánh giá người bệnh có thể di chuyển an toàn trong những hoàn cảnh thực tế hay không.

9.1. Những mục tiêu cần kết hợp

Đây là định hướng thực hành, không phải chương trình can thiệp được kiểm định trong nghiên cứu Wannapakhe.

9.2. Tập thăng bằng có cần mang tính đặc hiệu nhiệm vụ không?

Có cơ sở để lựa chọn hoạt động phù hợp với yêu cầu chức năng.

Nếu người bệnh thường gặp khó khăn khi quay người, chương trình cần đánh giá và tập kỹ năng đổi hướng.

Nếu khó bước qua vật cản, có thể cân nhắc tập vượt vật cản trong môi trường được bảo vệ.

Tuy nhiên, mức độ thử thách phải phù hợp khả năng hiện tại.

Không nên cho người có nguy cơ ngã cao thực hiện bài tập mất thăng bằng mà không có biện pháp bảo vệ.

9.3. Có nên tập đi trong môi trường cộng đồng?

Có thể cân nhắc khi người bệnh đủ điều kiện an toàn.

Di chuyển ngoài cộng đồng đòi hỏi nhiều kỹ năng hơn đi trên mặt sàn phẳng.

Ví dụ gồm thay đổi tốc độ, xử lý người đi lại xung quanh và quan sát vật cản.

Vì vậy, việc chuẩn bị trước khi xuất viện cần phản ánh những yêu cầu này.

Tuy nhiên, tập ngoài cộng đồng phải có mức hỗ trợ và giám sát phù hợp.

10. Làm thế nào để đánh giá nguy cơ té ngã trước khi xuất viện?

Việc đánh giá cần kết hợp chức năng vận động, tiền sử té ngã và những yếu tố nguy cơ.

Không nên chỉ sử dụng một thang đo duy nhất.

10.1. Bộ đánh giá có thể cân nhắc

Việc lựa chọn công cụ phụ thuộc khả năng thực hiện của người bệnh.

Ví dụ, BBS và TUG cần được cân nhắc ở người có thể đứng hoặc đi ở mức phù hợp.

10.2. Vì sao cần đánh giá việc sử dụng dụng cụ trợ giúp?

Dụng cụ trợ giúp có thể cải thiện khả năng di chuyển và mức độ an toàn.

Tuy nhiên, lựa chọn không phù hợp có thể tạo khó khăn mới.

Ví dụ, người bệnh có thể cần gậy, khung tập đi hoặc nẹp chỉnh hình.

Nhà vật lý trị liệu cần đánh giá loại dụng cụ, cách sử dụng và tình huống áp dụng.

WISCI II là một công cụ dành cho người tổn thương tủy sống, phản ánh mức hỗ trợ và thiết bị cần thiết khi đi 10 mét.

10.3. Có cần đánh giá môi trường nhà ở không?

Có, nếu điều kiện cho phép.

Những nguy cơ thường gặp gồm sàn trơn, thảm dễ vấp, dây điện và bậc cửa.

Ngoài ra, chiếu sáng kém có thể gây khó khăn cho người giảm cảm giác bản thể.

Cần xem xét cả khoảng cách di chuyển, nhà vệ sinh và lối ra vào.

Đặc biệt, người bệnh nên được hướng dẫn nhận diện những tình huống vượt quá khả năng hiện tại.

11. Bằng chứng mới nói gì về quản lý té ngã sau tổn thương tủy sống?

11.1. Nghiên cứu đồng thiết kế năm 2025

Một nghiên cứu tại Australia, công bố năm 2025, đã khảo sát cách cải thiện quản lý té ngã trong phục hồi tổn thương tủy sống.

Nghiên cứu sử dụng phương pháp đồng thiết kế dựa trên trải nghiệm của người bệnh và nhân viên y tế.

Có sáu người có trải nghiệm tổn thương tủy sống và tám nhân viên y tế tham gia.

Mục tiêu là xác định những phương án cải thiện phòng ngừa và xử trí sau ngã trong môi trường phục hồi nội trú.

Nghiên cứu cho thấy giá trị của việc đưa trải nghiệm thực tế của người bệnh vào xây dựng quy trình an toàn.

Tuy nhiên, đây không phải thử nghiệm chứng minh một chương trình làm giảm tỷ lệ té ngã.

11.2. Vai trò của đánh giá thăng bằng theo APTA

APTA cung cấp thông tin sử dụng Berg Balance Scale dành cho người tổn thương tủy sống.

Theo đó, công cụ có thể được sử dụng trong các giai đoạn cấp, bán cấp và mạn tính.

Bằng chứng phù hợp hơn với người có phân loại AIS C/D.

Đối với AIS A/B, dữ liệu còn hạn chế.

Điều này nhấn mạnh rằng lựa chọn thang đo cần dựa trên đặc điểm thần kinh và khả năng vận động.

11.3. Vì sao nghiên cứu hiện nay quan tâm đến môi trường và hành vi?

Té ngã thường xuất hiện khi khả năng vận động không đáp ứng được yêu cầu của tình huống.

Yếu tố này có thể liên quan đến sức cơ, cảm giác và thăng bằng.

Tuy nhiên, hành vi sử dụng dụng cụ và đặc điểm môi trường cũng quan trọng.

Vì vậy, đánh giá té ngã cần mở rộng ra ngoài bài kiểm tra trong phòng tập.

Đây là hướng tiếp cận phù hợp với thông điệp từ nghiên cứu năm 2014.

12. Những hạn chế của nghiên cứu Wannapakhe năm 2014

12.1. Cỡ mẫu tương đối nhỏ

Nghiên cứu chỉ gồm 50 người.

Vì vậy, kết quả có thể chịu ảnh hưởng từ sự khác biệt giữa các cá nhân.

Ngoài ra, nghiên cứu chưa đủ cơ sở để xác lập một mô hình dự báo té ngã dùng rộng rãi.

12.2. Không theo dõi mức độ hoạt động thể chất

Đây là hạn chế được nhóm tác giả thừa nhận.

Người đi lại nhiều hơn có thể tiếp xúc với nhiều tình huống dễ gây ngã hơn.

Ngược lại, người ít vận động có thể ít gặp tình huống nguy hiểm.

Nếu không đo mức tiếp xúc hoạt động, khó phân biệt khả năng giữ thăng bằng với mức độ tiếp xúc nguy cơ.

12.3. Sợ té ngã được ghi nhận chủ quan

Thông tin về sợ té ngã được người tham gia tự báo cáo.

Tình trạng này có thể ảnh hưởng đến mức độ tự tin và lựa chọn hoạt động.

Tuy nhiên, chưa có đủ thông tin để xác định tác động độc lập của sợ té ngã đối với kết quả.

12.4. Không phải thử nghiệm phòng ngừa té ngã

Nghiên cứu không phân ngẫu nhiên người bệnh vào các chương trình tập khác nhau.

Do đó, không thể dùng kết quả để khẳng định một phương pháp tập cụ thể giúp giảm tỷ lệ té ngã.

Những đề xuất can thiệp cần dựa trên bằng chứng bổ sung.

12.5. Chỉ áp dụng trực tiếp cho người có thể đi lại

Đối tượng nghiên cứu là người tổn thương tủy sống có khả năng đi lại độc lập.

Vì vậy, kết quả không phản ánh nguy cơ té ngã ở người phụ thuộc hoàn toàn vào xe lăn.

Nhóm sử dụng xe lăn có các tình huống nguy cơ khác, chẳng hạn khi chuyển tư thế hoặc với lấy đồ vật.

13. Câu hỏi thường gặp về té ngã sau tổn thương tủy sống

13.1. Người tổn thương tủy sống đã đi lại được có còn nguy cơ té ngã không?

Có. Nghiên cứu Wannapakhe ghi nhận 54% người tham gia bị ngã trong sáu tháng sau xuất viện. Tuy nhiên, tỷ lệ này chỉ phản ánh nhóm được nghiên cứu.

13.2. Đi bộ nhanh hơn có giúp phòng ngừa té ngã không?

Không thể khẳng định chỉ từ tốc độ đi. Khả năng di chuyển an toàn còn phụ thuộc thăng bằng, phản ứng tư thế và môi trường.

13.3. Điểm Berg tăng có nghĩa người bệnh không còn nguy cơ té ngã không?

Không. Điểm BBS cao hơn có thể phản ánh cải thiện thăng bằng chức năng. Tuy nhiên, nguy cơ té ngã còn phụ thuộc nhiều yếu tố khác.

13.4. Có nên sử dụng TUG để đánh giá nguy cơ ngã không?

TUG là công cụ hữu ích để đánh giá di chuyển chức năng. Tuy nhiên, nên kết hợp với các bài kiểm tra khác và tiền sử té ngã.

13.5. Vì sao người cải thiện vận động vẫn có thể bị ngã?

Người bệnh có thể tăng khả năng đi lại nhưng chưa kiểm soát tốt những tình huống phức tạp. Ngoài ra, họ có thể tham gia nhiều hoạt động hơn sau xuất viện.

13.6. Khi nào cần đánh giá lại nguy cơ té ngã?

Nên đánh giá trước xuất viện và định kỳ theo kế hoạch phục hồi. Cần đánh giá lại sớm khi xuất hiện lần ngã mới hoặc chức năng vận động thay đổi.

14. Kết luận: Phục hồi đi lại tốt hơn phải đi cùng an toàn hơn

Té ngã sau tổn thương tủy sống là vấn đề quan trọng trong giai đoạn trở về cộng đồng.

Nghiên cứu Wannapakhe và cộng sự năm 2014 theo dõi 50 người trong sáu tháng sau xuất viện.

Kết quả ghi nhận 27 người, tương đương 54%, bị ngã ít nhất một lần.

Điều đáng chú ý là nhóm bị ngã vẫn cải thiện có ý nghĩa về TUG, tốc độ đi, BBS và 6MWT.

Tuy nhiên, sau khi hiệu chỉnh theo kết quả ban đầu, chức năng ở sáu tháng không khác biệt có ý nghĩa giữa hai nhóm.

Những phát hiện này cho thấy đánh giá thành tích vận động chưa đủ để khẳng định người bệnh di chuyển an toàn.

Trong thực hành phục hồi chức năng, cần kết hợp sức mạnh, thăng bằng, khả năng đi lại và đánh giá nguy cơ trong môi trường thực tế.

Đồng thời, giáo dục phòng ngừa té ngã cần được thực hiện trước và sau xuất viện.

Thông điệp quan trọng: Đi lại nhanh hơn, xa hơn hoặc có điểm Berg tốt hơn chưa bảo đảm tránh được té ngã. Phục hồi chức năng cần hướng đến cả năng lực vận động và an toàn trong sinh hoạt.

15. Tài liệu tham khảo

1. Wannapakhe J, Arayawichanon P, Saengsuwan J, Amatachaya S. Changes of Functional Ability in Patients With Spinal Cord Injury With and Without Falls During 6 Months After Discharge. Physical Therapy. 2014;94(5):675–681. DOI: 10.2522/ptj.20130260.

Mr Physio

0937782677