LOẠN SẢN DÂY CHẰNG CHÉO KHỚP GỐI: VÌ SAO CÓ NGƯỜI SINH RA KHÔNG CÓ ACL HOẶC PCL NHƯNG VẪN ĐI LẠI BÌNH THƯỜNG?
Loạn sản dây chằng chéo khớp gối (Cruciate Ligament Dysplasia) là một bất thường phát triển bẩm sinh hiếm gặp. Tình trạng này có thể khiến dây chằng chéo trước (ACL), dây chằng chéo sau (PCL) hoặc cả hai phát triển không đầy đủ hay hoàn toàn không hình thành.
Khác với đứt dây chằng do chấn thương, loạn sản dây chằng chéo xuất hiện trong quá trình phát triển của khớp gối. Người bệnh có thể đồng thời có hố gian lồi cầu xương đùi hẹp, gai chày thiểu sản hoặc những bất thường xương và sụn chêm khác.
Điều đáng chú ý là một số người không có ACL bẩm sinh vẫn có thể đi lại và sinh hoạt tương đối bình thường. Nguyên nhân có thể liên quan đến sự thích nghi lâu dài của hệ thống cơ, xương và các cấu trúc ổn định khác. Tuy nhiên, một số trường hợp có mất vững, đau hoặc tổn thương sụn chêm cần được điều trị.
Nhận diện đúng loạn sản dây chằng chéo giúp tránh chẩn đoán nhầm thành đứt ACL mạn tính và hạn chế chỉ định phẫu thuật không cần thiết. [1]–[4]
1. Loạn sản dây chằng chéo (Cruciate Ligament Dysplasia) là gì?
1.1. Loạn sản dây chằng chéo khớp gối có nghĩa là gì?
Loạn sản dây chằng chéo là thuật ngữ mô tả sự phát triển bất thường của ACL hoặc PCL.
Bất thường này có thể xuất hiện dưới hai hình thái chính.
Thiểu sản dây chằng chéo (Hypoplasia): Dây chằng có hình thành nhưng kích thước hoặc cấu trúc phát triển không đầy đủ.
Bất sản dây chằng chéo (Aplasia/Agenesis): Dây chằng không hình thành hoặc không có cấu trúc nhận diện được do bất thường phát triển.
Các tình trạng này có thể xảy ra ở ACL, PCL hoặc cả hai.
Tuy nhiên, cần phân biệt bất sản bẩm sinh với dây chằng không quan sát được do đứt mạn tính. [2], [3]
1.2. Thiếu dây chằng chéo trước bẩm sinh (Congenital ACL Absence) có thường gặp không?
Thiếu ACL bẩm sinh là một tình trạng rất hiếm.
Y văn thường trích dẫn tỷ lệ khoảng 0,017 trên 1.000 trẻ sinh sống, tương đương khoảng 1,7 trên 100.000 trẻ sinh sống. [4]
Tuy nhiên, đây là ước tính được trích dẫn từ các tài liệu trước đây, không phải tỷ lệ hiện mắc đã được xác nhận bằng nghiên cứu dân số quy mô lớn hiện đại.
Ngoài ra, những trường hợp không có triệu chứng có thể không được phát hiện trong thời gian dài.
Vì vậy, tỷ lệ thực tế vẫn còn chưa chắc chắn.
1.3. Loạn sản ACL và PCL khác đứt dây chằng chéo do chấn thương như thế nào?
Loạn sản bẩm sinh xuất hiện khi dây chằng không phát triển bình thường từ giai đoạn bào thai.
Người bệnh thường có các dấu hiệu hình thái xương liên quan, như hố gian lồi cầu hẹp hoặc gai chày kém phát triển.
Đứt dây chằng do chấn thương xảy ra khi dây chằng đã hình thành nhưng bị tổn thương bởi lực cơ học.
Trong đứt cấp tính, MRI có thể phát hiện phù mô mềm, thay đổi tín hiệu và tổn thương xương phối hợp.
Trong đứt mạn tính, dấu hiệu cấp tính có thể biến mất, khiến việc phân biệt trở nên khó khăn hơn.
Tuy nhiên, sự hiện diện của bất thường xương bẩm sinh giúp tăng mức nghi ngờ loạn sản dây chằng. [2], [5]
1.4. Vì sao thiếu ACL bẩm sinh không phải lúc nào cũng gây mất vững?
Một số người bệnh có thể phát triển khả năng thích nghi vận động từ nhỏ.
Hệ thống cơ quanh gối, bao khớp và những cấu trúc khác có thể tham gia bù trừ độ vững.
Ngoài ra, hình thái khớp và mức độ hoạt động cũng ảnh hưởng đến biểu hiện lâm sàng.
Vì vậy, thiếu ACL trên MRI không đồng nghĩa người bệnh chắc chắn bị hụt gối khi đi bộ.
Tuy nhiên, khả năng thích nghi không bảo đảm khớp được bảo vệ hoàn toàn khỏi tổn thương về lâu dài.
Một người có thể sinh hoạt tốt nhưng vẫn có độ lỏng cơ học khi khám. [3], [6]
2. Nguyên nhân và cơ chế phát triển bất thường dây chằng chéo ACL/PCL
2.1. Dây chằng chéo trước và sau hình thành từ giai đoạn nào?
ACL và PCL bắt đầu hình thành trong quá trình phát triển sớm của khớp gối ở phôi thai.
Các cấu trúc dây chằng được nhận diện trong giai đoạn khoảng tuần thứ 7–8 của quá trình phát triển phôi.
Trong những tuần tiếp theo, xương đùi, xương chày, sụn chêm và hệ thống dây chằng tiếp tục phát triển cùng nhau.
Tổng quan phôi thai học năm 2025 mô tả quá trình phát triển đồng thời giữa PCL và các cấu trúc trong khớp gối. [7]
Điều này giúp giải thích vì sao bất sản dây chằng chéo thường đi kèm bất thường hình thái xương.
2.2. Vì sao loạn sản dây chằng chéo thường kèm hẹp hố gian lồi cầu?
Hố gian lồi cầu xương đùi là vùng chứa ACL và PCL.
Trong quá trình phát triển, dây chằng và cấu trúc xương có mối quan hệ tương tác.
Khi dây chằng không hình thành bình thường, hố gian lồi cầu cũng có thể kém phát triển.
Do đó, người bệnh có thể có hố gian lồi cầu nông, hẹp hoặc biến dạng.
Nghiên cứu của Manner và cộng sự năm 2006 đã chứng minh sự liên quan giữa mức độ loạn sản dây chằng với hình thái hố gian lồi cầu và gai chày. [2]
Tuy nhiên, chưa thể kết luận trong từng trường hợp rằng bất sản dây chằng trực tiếp gây ra toàn bộ biến dạng xương.
2.3. Thiểu sản gai chày (Tibial Spine Hypoplasia) liên quan đến ACL như thế nào?
Gai chày hay lồi gian lồi cầu xương chày nằm giữa hai mâm chày.
Đây là vùng giải phẫu liên quan mật thiết với các điểm bám của dây chằng chéo.
Khi ACL hoặc PCL không phát triển bình thường, các gai chày có thể nhỏ, dẹt hoặc không hình thành.
Đặc biệt, gai chày ngoài có thể thiểu sản hoặc bất sản trong một số dạng loạn sản ACL.
Đây là dấu hiệu quan trọng trên X-quang, giúp phân biệt bất thường bẩm sinh với đứt dây chằng do chấn thương. [2], [5]
2.4. Loạn sản dây chằng chéo có liên quan đến thiếu xương mác bẩm sinh không?
Có.
Fibular Hemimelia là tình trạng thiếu một phần hoặc toàn bộ xương mác bẩm sinh.
Ở một số người bệnh, bất thường này có thể đi kèm loạn sản ACL, PCL hoặc các cấu trúc khác của khớp gối.
Nghiên cứu năm 2017 về mối liên quan giữa loạn sản dây chằng chéo và thiếu xương mác bẩm sinh ghi nhận mức độ loạn sản dây chằng có liên hệ với mức độ thiếu xương mác và những bất thường chi dưới phối hợp. [8]
Tuy nhiên, không phải mọi người bị thiếu xương mác đều có cùng một kiểu loạn sản dây chằng.
Ngược lại, loạn sản ACL cũng có thể xảy ra khi không có thiếu xương mác.
2.5. Những dị tật nào có thể xuất hiện cùng Cruciate Ligament Dysplasia?
Các bất thường được báo cáo trong y văn gồm:
-
Thiểu sản hoặc bất sản xương mác.
-
Loạn sản lồi cầu xương đùi.
-
Gai chày thiểu sản.
-
Bất thường sụn chêm.
-
Sụn chêm hình đĩa.
-
Thiểu sản hoặc bất thường xương bánh chè.
-
Trật hoặc bán trật xương bánh chè.
-
Bất thường hình dạng khớp háng.
-
Chênh lệch chiều dài chi dưới.
-
Biến dạng trục chi dưới.
-
Một số bất thường bàn chân bẩm sinh.
Tuy nhiên, đây là các tình trạng có thể liên quan, không phải những dấu hiệu bắt buộc phải có ở mọi người bệnh. [3], [6], [8]
3. Phân loại Manner Type I, II, III trong loạn sản dây chằng chéo
3.1. Phân loại Manner (Manner Classification) là gì?
Năm 2006, Manner và cộng sự công bố nghiên cứu về đặc điểm X-quang và MRI ở người bệnh loạn sản dây chằng chéo.
Nghiên cứu khảo sát 34 khớp gối của 31 người bệnh, từ đó xác định ba kiểu bất thường chính. [2]
Phân loại Manner dựa trên tình trạng ACL, PCL và những thay đổi hình thái xương đi kèm.
Đặc biệt, hệ thống này có giá trị trong việc phân biệt thiếu dây chằng bẩm sinh với tổn thương do chấn thương.
3.2. Manner Type I: Thiểu sản hoặc bất sản ACL, PCL bình thường
Manner Type I là dạng loạn sản chủ yếu ảnh hưởng đến dây chằng chéo trước.
Những đặc điểm chính gồm:
-
ACL thiểu sản hoặc không hình thành.
-
PCL vẫn hiện diện và có hình thái tương đối bình thường.
-
Hố gian lồi cầu xương đùi hẹp hoặc đóng một phần.
-
Lồi gian lồi cầu xương chày thiểu sản.
Đây là dạng ít ảnh hưởng đến PCL nhất trong ba nhóm.
Tuy nhiên, người bệnh vẫn có thể có mất vững trước khớp gối hoặc các bất thường cơ xương khác. [2]
3.3. Manner Type II: Bất sản ACL kèm thiểu sản PCL
Manner Type II là dạng bất thường phát triển ảnh hưởng đến cả hai dây chằng, nhưng mức độ khác nhau.
Những đặc điểm thường gặp gồm:
-
ACL không hình thành.
-
PCL có hiện diện nhưng thiểu sản.
-
Hố gian lồi cầu xương đùi hẹp và nông hơn.
-
Gai chày ngoài có thể không hình thành.
-
Gai chày trong có thể thiểu sản.
Một báo cáo MRI công bố năm 2018 đã mô tả trường hợp bất sản ACL kết hợp thiểu sản PCL phù hợp Manner Type II. [5]
Điểm quan trọng là Type II không đồng nghĩa cả ACL và PCL đều hoàn toàn không có.
3.4. Manner Type III: Bất sản cả ACL và PCL
Manner Type III là dạng loạn sản nặng nhất theo hệ thống phân loại này.
Đặc điểm chính gồm:
-
ACL không hình thành.
-
PCL không hình thành.
-
Hố gian lồi cầu xương đùi có thể không phát triển.
-
Lồi gian lồi cầu xương chày không hình thành hoặc biến dạng rất nặng.
Trong những trường hợp này, khớp gối có thể có bất thường cấu trúc đáng kể.
Tuy nhiên, mức độ mất vững lâm sàng vẫn khác nhau giữa các người bệnh.
Một số trường hợp có thể sinh hoạt tương đối tốt nhờ khả năng thích nghi lâu dài, trong khi người khác có mất vững hoặc tổn thương nội khớp cần điều trị. [2], [9]
3.5. Phân loại Manner có quyết định chỉ định phẫu thuật không?
Không.
Phân loại Manner chủ yếu mô tả đặc điểm giải phẫu và hình ảnh.
Nó không phải thang điểm dự báo chắc chắn mức độ đau, khả năng vận động hoặc hiệu quả tái tạo dây chằng.
Ví dụ, người có Type II nhưng chức năng tốt có thể không cần phẫu thuật.
Ngược lại, người có Type I nhưng mất vững nặng ảnh hưởng sinh hoạt có thể cần đánh giá can thiệp.
Vì vậy, quyết định điều trị phải dựa trên triệu chứng, chức năng, độ vững, tình trạng xương và độ tuổi. [3]
4. Triệu chứng loạn sản ACL/PCL và mất vững khớp gối bẩm sinh
4.1. Loạn sản dây chằng chéo có thể không gây triệu chứng không?
Có.
Một số người bệnh chỉ được phát hiện tình cờ khi chụp MRI sau một chấn thương khác.
Trước đó, họ có thể đi bộ, chạy hoặc tham gia hoạt động thể thao mà không cảm thấy gối bị hụt.
Điều này khác với một số trường hợp đứt ACL cấp, vốn có thể gây đau, tràn dịch và mất vững ngay sau chấn thương.
Tuy nhiên, không có triệu chứng không đồng nghĩa khớp gối hoàn toàn bình thường về cơ học. [4], [5]
4.2. Thiếu ACL bẩm sinh có gây cảm giác gối bị hụt không?
Có thể.
Khi khả năng bù trừ của hệ thống cơ và các cấu trúc khác không đủ, người bệnh có thể có cảm giác gối mất kiểm soát.
Triệu chứng có thể rõ hơn trong các hoạt động đổi hướng, giảm tốc hoặc tiếp đất.
Một số người bệnh có hiện tượng trượt trước xương chày nhiều hơn khi khám.
Tuy nhiên, độ lỏng trên nghiệm pháp không phải lúc nào cũng tương ứng với mức hạn chế sinh hoạt.
4.3. Bất sản PCL bẩm sinh có gây mất vững sau khớp gối không?
Có thể.
PCL có chức năng hạn chế tịnh tiến sau của xương chày.
Nếu PCL không hình thành, các cấu trúc còn lại phải tham gia kiểm soát chuyển động.
Một số báo cáo mô tả dây chằng chêm đùi dày hơn ở người thiếu PCL bẩm sinh.
Đây có thể là một cơ chế bù trừ, nhưng chưa được chứng minh đầy đủ bằng các nghiên cứu cơ sinh học và theo dõi dài hạn. [7]
4.4. Loạn sản dây chằng chéo có làm tăng nguy cơ rách sụn chêm không?
Có khả năng ở một số người bệnh có mất vững.
Khi tương quan cơ học khớp thay đổi, sụn chêm có thể chịu lực bất thường trong các hoạt động.
Một số báo cáo đã mô tả rách sụn chêm ở người bất sản ACL/PCL bẩm sinh.
Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện nay chủ yếu là báo cáo ca bệnh và loạt ca nhỏ.
Vì vậy, chưa có đủ dữ liệu để xác định chính xác nguy cơ rách sụn chêm suốt đời ở người loạn sản dây chằng chéo. [3], [7]
4.5. Thiếu dây chằng chéo bẩm sinh có gây thoái hóa khớp gối sớm không?
Có thể có liên quan trong một số trường hợp, đặc biệt khi tồn tại mất vững kéo dài hoặc bất thường trục chi.
Tuy nhiên, bằng chứng còn hạn chế.
Một báo cáo năm 2020 mô tả người bệnh thiếu ACL hai bên bẩm sinh, đồng thời có thoái hóa khớp gối và khớp háng. [10]
Đây là trường hợp lâm sàng riêng lẻ.
Không thể kết luận mọi người thiếu ACL bẩm sinh đều sẽ bị thoái hóa khớp gối sớm.
Các nghiên cứu theo dõi dài hạn vẫn cần thiết để xác định nguy cơ thực tế.
5. Chẩn đoán loạn sản dây chằng chéo bằng X-quang và MRI khớp gối
5.1. Khám lâm sàng Cruciate Ligament Dysplasia cần đánh giá những gì?
Bác sĩ cần khai thác tiền sử vận động và những bất thường phát triển từ nhỏ.
Các nội dung quan trọng gồm:
-
Có chấn thương gối rõ ràng hay không.
-
Triệu chứng mất vững xuất hiện từ khi nào.
-
Tiền sử trật khớp hoặc biến dạng chi dưới.
-
Khả năng đi bộ, chạy và chơi thể thao.
-
Dáng đi và trục chi dưới.
-
Chênh lệch chiều dài chi.
-
Biên độ vận động gối.
-
Sức mạnh cơ tứ đầu và gân kheo.
-
Khả năng kiểm soát gối khi chịu trọng lượng.
-
Các nghiệm pháp độ vững khớp.
Đặc biệt, với trẻ có bất thường chi dưới bẩm sinh, cần xem xét toàn bộ hệ thống hông – gối – cổ chân.
5.2. Lachman Test có dương tính khi thiếu ACL bẩm sinh không?
Có thể.
Lachman Test đánh giá mức tịnh tiến trước của xương chày và cảm giác điểm dừng.
Nếu ACL không hình thành, người bệnh có thể tăng độ lỏng trước khi khám.
Tuy nhiên, kết quả không cho biết nguyên nhân là bất sản ACL hay đứt ACL do chấn thương.
Cần phối hợp tiền sử và hình ảnh học.
Ngoài ra, ở người có bất thường xương bẩm sinh, kết quả nghiệm pháp có thể chịu ảnh hưởng bởi hình thái khớp.
5.3. Posterior Drawer Test có phát hiện PCL Hypoplasia không?
Posterior Drawer Test giúp đánh giá độ vững sau của khớp gối.
Trong trường hợp PCL thiểu sản hoặc bất sản, nghiệm pháp có thể ghi nhận tăng tịnh tiến sau xương chày.
Tuy nhiên, mức độ biểu hiện phụ thuộc vào các cấu trúc bù trừ.
Một kết quả dương tính không đủ để xác định bất sản PCL bẩm sinh.
5.4. X-quang có phát hiện được loạn sản dây chằng chéo không?
X-quang không quan sát trực tiếp ACL hoặc PCL.
Tuy nhiên, phim có thể cho thấy những dấu hiệu hình thái xương rất quan trọng.
Các dấu hiệu gồm:
Hố gian lồi cầu xương đùi hẹp: Gợi ý bất thường phát triển vùng chứa dây chằng chéo.
Gai chày thiểu sản: Các gai gian lồi cầu nhỏ hoặc dẹt.
Gai chày bất sản: Một hoặc cả hai gai không hình thành bình thường.
Bất thường lồi cầu xương đùi: Có thể xuất hiện cùng loạn sản dây chằng.
Nghiên cứu Manner năm 2006 sử dụng X-quang tư thế nhìn hố gian lồi cầu (tunnel view) kết hợp MRI để xây dựng hệ thống phân loại. [2]
5.5. Dấu hiệu Dromedar Sign trong loạn sản ACL là gì?
Dromedar Sign là thuật ngữ được sử dụng trong một số tài liệu hình ảnh học để mô tả bất thường hình thái lồi gian lồi cầu xương chày.
Dấu hiệu này có liên quan đến thiểu sản hoặc bất sản gai chày trong một số dạng loạn sản dây chằng chéo.
Tuy nhiên, đây không phải tiêu chuẩn chẩn đoán độc lập được xác nhận rộng rãi.
Cần đánh giá đồng thời hình dạng hố gian lồi cầu và cấu trúc ACL/PCL trên MRI. [5]
5.6. MRI có chẩn đoán được thiểu sản hoặc bất sản ACL/PCL không?
Có.
MRI là phương tiện quan trọng để quan sát trực tiếp cấu trúc dây chằng chéo.
Những đặc điểm có thể gặp gồm:
-
ACL rất nhỏ hoặc không nhận diện được.
-
PCL mảnh, thiểu sản hoặc không hiện diện.
-
Hố gian lồi cầu hẹp.
-
Gai chày thiểu sản.
-
Bất thường sụn chêm.
-
Các cấu trúc dây chằng phụ hoặc bù trừ.
-
Bất thường hình thái lồi cầu xương đùi.
Đặc biệt, việc xác định sự phối hợp giữa bất thường dây chằng và bất thường xương bẩm sinh giúp tăng độ tin cậy của chẩn đoán. [2], [5]
5.7. Làm sao phân biệt bất sản ACL bẩm sinh với đứt ACL mạn tính trên MRI?
Đây là vấn đề lâm sàng quan trọng nhất khi gặp tình trạng ACL không quan sát được.
Gợi ý bất sản ACL bẩm sinh:
-
Không có tiền sử chấn thương điển hình.
-
Hố gian lồi cầu phát triển bất thường.
-
Gai chày thiểu sản hoặc bất sản.
-
Có những bất thường xương hoặc chi dưới khác.
-
Có thể phát hiện ở cả hai gối.
-
Không có dấu hiệu điển hình của đứt dây chằng cấp.
Gợi ý đứt ACL mạn tính:
-
Có tiền sử chấn thương gối.
-
Từng xuất hiện tràn dịch hoặc mất vững sau chấn thương.
-
Hình thái xương có thể bình thường.
-
MRI có thể ghi nhận dấu vết dây chằng bị đứt hoặc xơ hóa.
-
Có thể có tổn thương sụn chêm hoặc sụn khớp thứ phát.
Tuy nhiên, không có một dấu hiệu đơn lẻ nào đủ để phân biệt mọi trường hợp.
Báo cáo năm 2025 về chẩn đoán phân biệt thiếu ACL hai bên và đứt ACL mạn tính tiếp tục nhấn mạnh vai trò của việc đánh giá hình thái xương. [11]
5.8. Có nên chụp MRI gối đối diện khi nghi ngờ thiếu ACL bẩm sinh không?
Có thể được cân nhắc khi có triệu chứng hoặc nghi ngờ bất thường hai bên.
Một số trường hợp bất sản ACL được báo cáo ở cả hai gối.
Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh đều cần chụp MRI cả hai bên.
Chỉ định phụ thuộc kết quả khám, phim hiện có và nhu cầu xác định những bất thường phối hợp.
5.9. Những thang đo nào phù hợp để đánh giá chức năng trong loạn sản ACL/PCL?
KOOS: Đánh giá đau, triệu chứng, sinh hoạt hằng ngày, thể thao và chất lượng sống liên quan khớp gối.
IKDC Subjective Knee Form: Theo dõi triệu chứng và chức năng gối theo cảm nhận người bệnh.
Lysholm Knee Score: Đánh giá chức năng và một số triệu chứng mất vững.
NPRS: Theo dõi mức đau từ 0 đến 10 điểm.
ROM: Đo biên độ gập và duỗi gối.
Lực kế cơ: Đánh giá sức mạnh cơ tứ đầu, gân kheo và những cơ liên quan.
Single-Leg Balance: Đánh giá khả năng kiểm soát tư thế.
Hop Tests: Có thể sử dụng khi người bệnh đủ điều kiện thực hiện an toàn.
Tuy nhiên, các thang đo này chủ yếu được phát triển hoặc sử dụng trong những bệnh cảnh gối khác.
Chưa có bộ tiêu chí phục hồi và trở lại thể thao được xác nhận riêng cho loạn sản dây chằng chéo bẩm sinh.
6. Điều trị loạn sản dây chằng chéo: Khi nào bảo tồn, khi nào tái tạo ACL/PCL?
6.1. Thiếu dây chằng chéo bẩm sinh có bắt buộc phẫu thuật không?
Không.
Khác với đứt ACL do chấn thương, người bệnh thiếu ACL bẩm sinh có thể đã thích nghi với tình trạng này trong nhiều năm.
Nếu khớp gối không có mất vững gây triệu chứng và người bệnh thực hiện tốt các hoạt động thường ngày, phẫu thuật có thể không mang lại lợi ích rõ ràng.
Tổng quan hệ thống năm 2022 về bất sản ACL cho thấy điều trị bảo tồn nên được cân nhắc, đặc biệt ở những trường hợp không có triệu chứng đáng kể. [3]
Các tác giả nhấn mạnh lựa chọn phẫu thuật phải dựa trên độ tuổi, mức độ mất vững, hình thái xương và nhu cầu vận động.
PubMed
6.2. Điều trị bảo tồn Congenital ACL Aplasia gồm những gì?
Điều trị bảo tồn hướng đến cải thiện chức năng, khả năng kiểm soát gối và giảm triệu chứng.
Các thành phần có thể gồm:
-
Giáo dục về đặc điểm bẩm sinh của khớp.
-
Tăng sức mạnh cơ quanh gối.
-
Tập kiểm soát thần kinh cơ.
-
Phục hồi thăng bằng.
-
Điều chỉnh tải hoạt động.
-
Tập dáng đi và hoạt động chức năng.
-
Sử dụng nẹp khi có chỉ định.
-
Theo dõi triệu chứng mất vững và tổn thương phối hợp.
Tuy nhiên, điều trị bảo tồn không làm hình thành một dây chằng ACL hoặc PCL mới.
Mục tiêu là cải thiện khả năng vận động và độ vững chức năng, không phải sửa chữa cấu trúc bẩm sinh bằng bài tập.
6.3. Khi nào loạn sản ACL/PCL cần đánh giá phẫu thuật?
Phẫu thuật có thể được cân nhắc khi người bệnh có:
-
Mất vững khớp gối thường xuyên.
-
Khó khăn đáng kể trong sinh hoạt.
-
Trật hoặc bán trật khớp gối tái diễn.
-
Tổn thương sụn chêm phối hợp.
-
Giảm khả năng tham gia hoạt động mong muốn.
-
Biến dạng trục chi cần xử trí.
-
Không đáp ứng chương trình phục hồi phù hợp.
Đặc biệt, cần đánh giá tình trạng sụn tăng trưởng ở trẻ em trước khi quyết định kỹ thuật phẫu thuật.
Ngoài ra, hố gian lồi cầu hẹp hoặc biến dạng xương có thể khiến tái tạo dây chằng phức tạp hơn so với phẫu thuật ACL thông thường. [3], [6]
6.4. Vì sao tái tạo ACL bẩm sinh khó hơn tái tạo ACL sau chấn thương?
Trong đứt ACL do chấn thương, cấu trúc xương và điểm bám dây chằng thường đã phát triển bình thường trước khi tổn thương.
Ngược lại, người bệnh bất sản ACL bẩm sinh có thể có hố gian lồi cầu hẹp, gai chày thiểu sản hoặc bất thường lồi cầu xương đùi.
Điều này ảnh hưởng đến vị trí và hướng tạo đường hầm tái tạo.
Ngoài ra, người bệnh có thể đã thích nghi với một hình thái chuyển động khác trong thời gian dài.
Vì vậy, tái tạo ACL không đơn giản là đặt mảnh ghép vào vị trí vốn không có dây chằng.
Phẫu thuật cần tính đến toàn bộ hình thái giải phẫu và chức năng của khớp.
6.5. Nghiên cứu năm 2017 so sánh phẫu thuật và bảo tồn ở người thiếu ACL bẩm sinh cho thấy gì?
Một báo cáo năm 2017 mô tả hai anh chị em có bất sản ACL hai bên và các triệu chứng mất vững. [6]
Nhóm tác giả trình bày quá trình điều trị và kết quả theo dõi của hai trường hợp.
Báo cáo góp phần minh họa sự khác biệt trong cách tiếp cận và kết quả ở những người có cùng bất thường bẩm sinh.
Tuy nhiên, đây chỉ là báo cáo ca bệnh với số người tham gia rất nhỏ.
Không thể sử dụng nghiên cứu này để khẳng định phẫu thuật luôn tốt hơn điều trị bảo tồn, hoặc ngược lại.
6.6. Bất sản cả ACL và PCL có cần tái tạo hai dây chằng không?
Không phải mọi trường hợp.
Ở Manner Type III, khớp gối có thể có biến dạng xương đáng kể và những cấu trúc ổn định bù trừ.
Tái tạo cả hai dây chằng là quyết định phức tạp, đặc biệt khi người bệnh còn đang phát triển.
Ngoài ra, có thể cần xử trí đồng thời bất thường sụn chêm hoặc biến dạng trục chi.
Vì vậy, điều trị phải được cá thể hóa bởi nhóm chuyên khoa có kinh nghiệm về dị tật chi dưới và phẫu thuật dây chằng gối.
7. Phục hồi chức năng loạn sản dây chằng chéo không phẫu thuật
7.1. Nguyên tắc xây dựng chương trình phục hồi Congenital Cruciate Ligament Dysplasia
Mục tiêu phục hồi là giúp người bệnh đạt khả năng kiểm soát khớp gối phù hợp với cấu trúc giải phẫu hiện có.
Khác với đứt ACL cấp, người bệnh loạn sản dây chằng chéo không nhất thiết trải qua một giai đoạn lành mô dây chằng mới bị rách.
Do đó, chương trình tập cần dựa trên:
-
Độ tuổi và mức phát triển xương.
-
Mức độ thiếu hụt ACL hoặc PCL.
-
Có mất vững gây triệu chứng hay không.
-
Sức mạnh cơ quanh gối.
-
Khả năng kiểm soát vận động.
-
Những bất thường xương và sụn chêm phối hợp.
-
Mục tiêu học tập, sinh hoạt hoặc thể thao.
Tổng quan hệ thống năm 2022 đề cập phục hồi chức năng và sử dụng nẹp như những lựa chọn điều trị bảo tồn. [3]
Tuy nhiên, chưa có phác đồ tập được xác nhận bằng thử nghiệm ngẫu nhiên dành riêng cho loạn sản dây chằng chéo bẩm sinh.
Các bài tập sau là gợi ý thực hành, cần được điều chỉnh theo từng người bệnh.
7.2. Giai đoạn 1: Đánh giá khả năng kiểm soát gối và sức mạnh cơ
Trước khi bắt đầu chương trình, cần đánh giá mức độ hoạt động và triệu chứng.
Những yếu tố quan trọng gồm ROM, tràn dịch, sức mạnh cơ và khả năng chịu trọng lượng.
Ở trẻ em, cần lựa chọn bài kiểm tra phù hợp với lứa tuổi và khả năng hợp tác.
Quad Set: Co cơ tứ đầu đùi, giữ khoảng 5 giây, thực hiện 2 hiệp × 10 lần.
Straight Leg Raise: Nâng chân thẳng, 2 hiệp × 8–12 lần nếu không có extension lag.
Hip Abduction: Tập dạng hông, 2 hiệp × 10 lần.
Bridge: Nâng vùng chậu có kiểm soát, 2 hiệp × 8–10 lần.
Sit-to-Stand: Đứng lên và ngồi xuống, 2 hiệp × 8–10 lần.
Các bài tập nên được lựa chọn theo khả năng hiện tại, không nhất thiết phải thực hiện tất cả trong một buổi.
7.3. Giai đoạn 2: Tăng sức mạnh cơ tứ đầu và gân kheo khi thiếu ACL bẩm sinh
Cơ tứ đầu và gân kheo đều tham gia kiểm soát động của khớp gối.
Ở người thiếu ACL, cần phục hồi sự phối hợp của toàn bộ hệ thống cơ chi dưới.
Tuy nhiên, lựa chọn bài tập cần dựa trên kiểu mất vững.
Nếu người bệnh chủ yếu thiếu ACL và có mất vững trước, tập gân kheo có thể góp phần hỗ trợ kiểm soát tịnh tiến trước trong một số điều kiện.
Ngược lại, nếu đồng thời thiếu hoặc thiểu sản PCL, bài tập gân kheo có kháng lực lớn có thể tạo tải kéo sau không phù hợp.
Vì vậy, không nên áp dụng cùng một chương trình gân kheo cho Manner Type I và Type III.
Các bài tập có thể gồm:
Mini Squat: Thực hiện 2 hiệp × 8–12 lần.
Step-Up: Bước lên bục thấp, 2 hiệp × 8–10 lần.
Leg Press nhẹ: Sử dụng biên độ và mức tải đã được lựa chọn theo độ vững.
Knee Extension có kháng lực: Tiến triển theo khả năng kiểm soát và triệu chứng.
Hamstring Curl: Chỉ bổ sung khi phù hợp với tình trạng ACL/PCL và không có chống chỉ định.
7.4. Giai đoạn 3: Tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ
Khả năng kiểm soát tư thế có ý nghĩa quan trọng trong phục hồi mất vững khớp gối.
Các bài tập có thể gồm:
Đứng một chân: Giữ 15–30 giây, thực hiện 3–5 lượt.
Chuyển trọng lượng nhiều hướng: Thực hiện 2–3 lượt.
Step-Down: Hạ người từ bục thấp có kiểm soát, 2 hiệp × 8 lần.
Single-Leg Mini Squat: Bắt đầu trong phạm vi nhỏ khi đủ điều kiện.
Bài tập kiểm soát tiếp đất: Có thể bổ sung ở giai đoạn nâng cao.
Tuy nhiên, không nên sử dụng bề mặt mất ổn định quá sớm nếu người bệnh có nguy cơ hụt gối rõ.
Ở trẻ có bất thường chi dưới, cần ưu tiên bài tập phù hợp phát triển vận động và khả năng tham gia hoạt động.
7.5. Giai đoạn 4: Phục hồi dáng đi, cầu thang và hoạt động chức năng
Một số người bệnh loạn sản dây chằng chéo có thể gặp khó khăn khi chạy, đi cầu thang hoặc thay đổi hướng.
Chương trình nên hướng đến những hoạt động gây hạn chế thực tế.
Các bài tập có thể gồm:
Đi bộ tăng dần: Điều chỉnh thời gian theo khả năng.
Step-Up và Step-Down: Tăng chiều cao bục khi kiểm soát tốt.
Sit-to-Stand với tải phù hợp: Tập khả năng đứng lên và ngồi xuống.
Mang vật khi đi bộ: Tăng dần yêu cầu chức năng.
Đổi hướng tốc độ thấp: Chỉ bắt đầu khi gối đủ ổn định.
Cần theo dõi cảm giác hụt gối, đau và sưng sau hoạt động.
Không nên tập tiếp các nhiệm vụ nguy cơ cao nếu người bệnh liên tục mất vững.
7.6. Có nên dùng nẹp gối trong loạn sản ACL/PCL bẩm sinh không?
Có thể.
Nẹp có thể giúp hỗ trợ một số người bệnh có cảm giác mất vững khi vận động.
Tuy nhiên, chưa có bằng chứng cho thấy một loại nẹp cụ thể phù hợp với mọi trường hợp loạn sản dây chằng chéo.
Lựa chọn nẹp cần dựa trên kiểu mất vững, mức độ biến dạng và nhu cầu hoạt động.
Đặc biệt, ở trẻ em, nẹp phải được điều chỉnh theo sự phát triển của chi dưới.
Nẹp không thay thế chương trình tập sức mạnh và kiểm soát thần kinh cơ.
7.7. Khi nào người thiếu ACL/PCL bẩm sinh có thể chơi thể thao?
Không có bộ tiêu chí quay lại thể thao được xác nhận riêng cho nhóm này.
Các yếu tố cần đánh giá gồm:
-
Khớp không có mất vững gây triệu chứng trong hoạt động thường ngày.
-
ROM phù hợp.
-
Sức mạnh cơ đáp ứng yêu cầu môn thể thao.
-
Khả năng kiểm soát gối khi tiếp đất.
-
Khả năng chạy, giảm tốc và đổi hướng.
-
Không có tổn thương sụn chêm đang gây triệu chứng.
-
Không có biến dạng chi dưới làm tăng nguy cơ.
-
Người bệnh và gia đình hiểu được những giới hạn và nguy cơ còn tồn tại.
Quyết định cần được cá thể hóa, đặc biệt đối với môn thể thao có nhiều động tác xoay và va chạm.
8. Phục hồi sau tái tạo ACL/PCL ở người bệnh loạn sản dây chằng chéo
8.1. Vì sao phác đồ tái tạo ACL bẩm sinh khác ACL chấn thương?
Sau tái tạo ACL bẩm sinh, người bệnh vừa cần bảo vệ mảnh ghép vừa phải thích nghi với cấu trúc cơ học mới.
Ngoài ra, có thể đồng thời tồn tại bất thường xương hoặc sụn chêm.
Vì vậy, chương trình phục hồi không nên sao chép nguyên vẹn phác đồ ACL thông thường.
Đặc biệt, trẻ còn sụn tăng trưởng cần được theo dõi bởi nhóm phục hồi nhi khoa và chấn thương chỉnh hình.
8.2. Giai đoạn bảo vệ sau phẫu thuật loạn sản dây chằng chéo cần chú ý gì?
Những nội dung cần xác định trước khi tập gồm:
-
Kỹ thuật tái tạo dây chằng.
-
Có can thiệp chỉnh xương đồng thời hay không.
-
Tình trạng sụn tăng trưởng.
-
Có xử trí sụn chêm phối hợp hay không.
-
Giới hạn ROM.
-
Mức chịu trọng lượng.
-
Thời gian sử dụng nẹp.
-
Giới hạn tập kháng lực.
Chương trình vận động chỉ được tiến triển khi đáp ứng những yêu cầu trên.
8.3. Có nên tập chạy và nhảy theo mốc thời gian sau tái tạo ACL bẩm sinh không?
Không nên chỉ dựa trên thời gian.
Trẻ hoặc người trưởng thành cần đạt các tiêu chí về sức mạnh, ROM, khả năng kiểm soát vận động và độ vững.
Ngoài ra, phải xem xét quá trình lành của mảnh ghép và những thủ thuật phối hợp.
Các mốc phục hồi thường dùng trong tái tạo ACL do chấn thương không mặc nhiên áp dụng cho tái tạo ACL bẩm sinh.
8.4. Những sai lầm thường gặp trong phục hồi loạn sản dây chằng chéo
Sai lầm thứ nhất: Xem bất sản ACL bẩm sinh giống đứt ACL cấp tính.
Sai lầm thứ hai: Chỉ dựa vào MRI không thấy dây chằng để chỉ định phẫu thuật.
Sai lầm thứ ba: Bỏ qua các bất thường xương và sụn chêm phối hợp.
Sai lầm thứ tư: Không đánh giá chức năng thực tế trước khi điều trị.
Sai lầm thứ năm: Áp dụng cùng chương trình tập cho người thiếu ACL và người thiếu cả ACL/PCL.
Sai lầm thứ sáu: Tập đổi hướng hoặc nhảy cường độ cao khi người bệnh còn mất vững.
Sai lầm thứ bảy: Sử dụng các mốc phục hồi ACL chấn thương cho trẻ tái tạo ACL bẩm sinh mà không điều chỉnh.
9. Câu hỏi thường gặp về loạn sản dây chằng chéo khớp gối (FAQ)
9.1. Loạn sản dây chằng chéo là gì?
Là bất thường phát triển bẩm sinh khiến ACL, PCL hoặc cả hai dây chằng phát triển không đầy đủ hay hoàn toàn không hình thành.
9.2. Cruciate Ligament Dysplasia có phải đứt dây chằng chéo không?
Không. Loạn sản là bất thường bẩm sinh, trong khi đứt dây chằng là tổn thương của cấu trúc đã hình thành trước đó.
9.3. Thiểu sản ACL khác bất sản ACL như thế nào?
Thiểu sản nghĩa là ACL hình thành nhưng phát triển không đầy đủ.
Bất sản nghĩa là ACL không hình thành hoặc không có cấu trúc nhận diện được do bất thường phát triển.
9.4. Người không có ACL bẩm sinh có đi lại bình thường không?
Có thể. Một số người vẫn sinh hoạt tương đối bình thường nhờ khả năng thích nghi của các cấu trúc ổn định khác.
9.5. Loạn sản dây chằng chéo có di truyền không?
Một số trường hợp được ghi nhận trong gia đình hoặc đi kèm các hội chứng và dị tật chi dưới.
Tuy nhiên, chưa xác định được một cơ chế di truyền duy nhất giải thích tất cả các trường hợp.
9.6. Phân loại Manner Type I là gì?
Là tình trạng ACL thiểu sản hoặc bất sản, trong khi PCL tương đối bình thường, kèm những bất thường xương đặc trưng.
9.7. Manner Type II có nghĩa là gì?
Là bất sản ACL kết hợp thiểu sản PCL, thường kèm hố gian lồi cầu hẹp và gai chày kém phát triển.
9.8. Manner Type III có phải mất cả hai dây chằng chéo không?
Có. Type III được đặc trưng bởi bất sản cả ACL và PCL, thường kèm bất thường phát triển xương nghiêm trọng hơn.
9.9. X-quang có phát hiện được bất sản dây chằng chéo không?
X-quang không nhìn thấy trực tiếp dây chằng nhưng có thể phát hiện hố gian lồi cầu hẹp hoặc gai chày thiểu sản.
Những dấu hiệu này hỗ trợ định hướng chẩn đoán. [2]
9.10. MRI có phân biệt thiếu ACL bẩm sinh và đứt ACL mạn tính không?
MRI có thể hỗ trợ phân biệt bằng cách đánh giá hình thái dây chằng và những bất thường xương phối hợp.
Tuy nhiên, cần kết hợp bệnh sử và khám lâm sàng.
9.11. Thiếu ACL bẩm sinh có cần phẫu thuật không?
Không phải tất cả trường hợp.
Phẫu thuật thường chỉ được cân nhắc ở người có mất vững gây triệu chứng hoặc những tổn thương phối hợp cần xử trí. [3]
9.12. Tập cơ tứ đầu và gân kheo có cải thiện độ vững không?
Có thể cải thiện khả năng ổn định động và kiểm soát vận động.
Tuy nhiên, tập cơ không làm hình thành dây chằng bị thiếu bẩm sinh.
9.13. Loạn sản ACL có liên quan đến thiếu xương mác không?
Có. Loạn sản dây chằng chéo được ghi nhận trong một số trường hợp thiếu xương mác bẩm sinh. [8]
9.14. Người thiếu ACL bẩm sinh có dễ bị thoái hóa gối không?
Có thể ở một số trường hợp, nhưng chưa có đủ dữ liệu dài hạn để khẳng định nguy cơ cho toàn bộ nhóm người bệnh.
9.15. Có cần theo dõi lâu dài khi phát hiện loạn sản dây chằng chéo không?
Nên theo dõi phù hợp với triệu chứng và mức độ bất thường, đặc biệt ở trẻ có biến dạng chi dưới hoặc người có mất vững gối.
Mục tiêu là phát hiện sớm thay đổi chức năng và những tổn thương phối hợp.
10. Kết luận: Loạn sản dây chằng chéo và ý nghĩa đối với phục hồi chức năng khớp gối
Loạn sản dây chằng chéo khớp gối là bất thường bẩm sinh hiếm gặp, khác về bản chất với đứt ACL hoặc PCL do chấn thương.
Tình trạng này có thể biểu hiện dưới dạng thiểu sản hoặc bất sản một hay cả hai dây chằng chéo.
Phân loại Manner chia loạn sản thành ba nhóm, dựa trên tình trạng dây chằng và sự phát triển của hố gian lồi cầu, gai chày.
Đặc biệt, không phải mọi người thiếu ACL hoặc PCL bẩm sinh đều có mất vững gây triệu chứng.
Trong chẩn đoán, cần kết hợp tiền sử, X-quang và MRI để phân biệt bất thường bẩm sinh với tổn thương dây chằng mạn tính.
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp với nhiều người bệnh, đặc biệt khi chức năng gối tốt và không có mất vững đáng kể.
Đối với phục hồi chức năng, cần tập trung vào sức mạnh cơ, kiểm soát thần kinh cơ, thăng bằng và khả năng thực hiện các hoạt động hằng ngày.
Nguyên tắc quan trọng nhất là điều trị dựa trên chức năng và tình trạng mất vững thực tế, không phải chỉ dựa trên việc MRI không nhìn thấy ACL hoặc PCL.
0937782677
11. Tài liệu tham khảo
[1] Cruciate Ligament Dysplasia. Radiopaedia.org. DOI: 10.53347/rID-75457.
[2] Dysplasia of the Cruciate Ligaments: Radiographic Assessment and Classification. 2006. DOI: 10.2106/JBJS.E.00146.
[3] Management of Anterior Cruciate Ligament Aplasia for the Arthroscopy Surgeons: A Systematic Review. 2022. DOI: 10.1007/s43465-022-00651-2.
[4] Absent Anterior Cruciate Ligament. 2018. DOI: 10.5334/jbr-btr.862.
[5] Absent Anterior Cruciate Ligament. 2018. DOI: 10.5334/jbr-btr.862.
[6] Review and Long-Term Outcomes of Cruciate Ligament Reconstruction versus Conservative Treatment in Siblings with Congenital Anterior Cruciate Ligament Aplasia. 2017. DOI: 10.1155/2017/1636578.
[7] Embryonic and Fetal Development of the Human Knee With an Emphasis on the Posterior Cruciate Ligament: A Literature Review. 2025. DOI: 10.21037/aoj-24-36.
[8] Classification of Cruciate Ligament Dysplasia and the Severity of Congenital Fibular Deficiency. 2017. DOI: 10.1097/BPO.0000000000000910.
[9] Anterior and Posterior Cruciate Ligament Agenesis. 2018. DOI: 10.1093/jscr/rjy216.
[10] Bilateral Congenital Absence of the Anterior Cruciate Ligament Associated With Bilateral Knee and Hip Osteoarthritis: Case Report. 2020. Đọc bài nghiên cứu
[11] Bilateral Chronic Anterior Cruciate Ligament Tear or Congenital Absence of Anterior Cruciate Ligament? – A Case Report. 2025. Đọc bài nghiên cứu
