DÂY CHẰNG CHÉO SAU (PCL): VÌ SAO ĐỨT DÂY CHẰNG VẪN CÓ THỂ ĐI LẠI? GIẢI PHẪU, CHẨN ĐOÁN VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng chéo sau (Posterior Cruciate Ligament – PCL) là một trong hai dây chằng chéo quan trọng của khớp gối. Cấu trúc này nối xương đùi với xương chày và giữ vai trò chính trong việc hạn chế xương chày trượt ra sau so với xương đùi.
Khác với dây chằng chéo trước (ACL), người bị đứt PCL đơn độc đôi khi vẫn đi lại được và không có triệu chứng mất vững rõ ngay sau chấn thương. Điều này có thể khiến tổn thương bị bỏ sót.
Đặc biệt, không phải mọi trường hợp đứt dây chằng chéo sau đều cần phẫu thuật. Nhiều tổn thương PCL đơn độc có thể được điều trị bằng nẹp phù hợp và phục hồi chức năng có giám sát. Tuy nhiên, tổn thương nhiều dây chằng hoặc mất vững đáng kể cần chiến lược điều trị khác. [1]–[4]
1. Giải phẫu dây chằng chéo sau (Posterior Cruciate Ligament)
1.1. Dây chằng chéo sau nằm ở đâu trong khớp gối?
Dây chằng chéo sau nằm trong vùng trung tâm khớp gối, phía sau dây chằng chéo trước.
PCL là cấu trúc trong bao khớp nhưng ngoài màng hoạt dịch (intracapsular, extrasynovial).
Những đặc điểm giải phẫu chính gồm:
-
Nguyên ủy phía xương đùi: Mặt ngoài của lồi cầu trong xương đùi, tại vùng hố gian lồi cầu.
-
Đường đi: Chạy chếch xuống dưới và ra sau.
-
Bám tận phía xương chày: Vùng diện bám PCL ở phía sau đầu trên xương chày, dưới mặt khớp mâm chày.
-
Vị trí tương đối: Nằm phía sau ACL và gần những cấu trúc thần kinh – mạch máu khoeo.
-
Chức năng: Hạn chế tịnh tiến sau xương chày, đồng thời góp phần kiểm soát xoay và độ vững khớp gối.
PCL là dây chằng lớn, chắc khỏe, gồm nhiều bó sợi có hướng đi và lực căng thay đổi theo góc gập gối. [2], [3]
1.2. Dây chằng chéo sau gồm những bó nào?
PCL thường được chia thành hai bó chức năng chính.
Bó trước ngoài (Anterolateral Bundle – ALB) là thành phần lớn hơn của PCL. Bó này đóng góp đáng kể vào khả năng chống tịnh tiến sau của xương chày, đặc biệt khi gối ở tư thế gập.
Bó sau trong (Posteromedial Bundle – PMB) nhỏ hơn, có hướng sợi khác bó trước ngoài. Bó này tham gia kiểm soát chuyển động sau và xoay trong nhiều góc gập gối.
Tuy nhiên, hai bó không hoạt động hoàn toàn độc lập.
Nghiên cứu giải phẫu và sinh cơ học cho thấy chúng phối hợp trong suốt chu kỳ gập – duỗi, chứ không đơn giản một bó hoạt động còn bó kia hoàn toàn chùng. [2], [5]
1.3. Bó trước ngoài PCL (Anterolateral Bundle) hoạt động khi nào?
Bó trước ngoài thường tăng lực căng khi gối gập, đặc biệt gần 90 độ.
Điều này giải thích vì sao đánh giá tịnh tiến sau xương chày ở tư thế gối gập 90 độ có giá trị trong khám PCL.
Tuy nhiên, tải thực tế của bó trước ngoài còn phụ thuộc hướng lực và chuyển động xoay.
Không nên kết luận tổn thương riêng bó trước ngoài chỉ dựa vào đau khi gập gối.
1.4. Bó sau trong PCL (Posteromedial Bundle) có chức năng gì?
Bó sau trong thường được mô tả có vai trò nổi bật hơn khi gối gần duỗi.
Tuy nhiên, các nghiên cứu hiện đại cho thấy bó này còn tham gia ổn định ở những góc gập khác.
Do đó, tái tạo PCL hai bó được nghiên cứu nhằm khôi phục đặc tính cơ học của cả ALB và PMB.
Dù vậy, lợi ích cơ học không tự động bảo đảm kết quả chức năng vượt trội ở mọi người bệnh. [2], [5]
1.5. Dây chằng chéo sau liên quan đến dây chằng Humphrey và Wrisberg như thế nào?
Hai dây chằng chêm đùi thường được nhắc đến cạnh PCL.
Dây chằng Humphrey: Chạy phía trước PCL, nối sừng sau sụn chêm ngoài đến vùng xương đùi.
Dây chằng Wrisberg: Chạy phía sau PCL, cũng liên kết sừng sau sụn chêm ngoài với xương đùi.
Các dây chằng này có thể hỗ trợ chức năng ổn định sau trong những điều kiện nhất định.
Tuy nhiên, không phải ai cũng có cả hai dây chằng.
Trên MRI, cần phân biệt chúng với các bó PCL và các tổn thương sụn chêm. [3]
1.6. PCL khác dây chằng chéo trước ACL như thế nào?
ACL chủ yếu hạn chế tịnh tiến trước xương chày, đồng thời góp phần kiểm soát xoay.
PCL chủ yếu hạn chế tịnh tiến sau xương chày.
Hai dây chằng có hướng đi giao nhau trong hố gian lồi cầu nhưng khác nhau về điểm bám, cấu trúc bó và cơ chế tổn thương.
Đặc biệt, PCL thường dày và chắc khỏe hơn ACL.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa PCL không thể bị đứt trong chấn thương thể thao hoặc tai nạn giao thông.
Dây chằng trước ngoài khớp gối
Phức hợp dây chằng sau ngoài khớp gối
2. Chức năng dây chằng chéo sau trong kiểm soát tịnh tiến và ổn định khớp gối
2.1. Vì sao PCL ngăn xương chày trượt ra sau?
Khi khớp gối chịu lực, xương chày có thể dịch chuyển tương đối so với xương đùi.
PCL là cấu trúc hạn chế chủ yếu đối với chuyển động tịnh tiến sau quá mức.
Nếu PCL bị đứt, xương chày có thể trượt ra sau nhiều hơn bình thường.
Hiện tượng này được gọi là Posterior Tibial Translation.
Khi mất vững kéo dài, tương quan tiếp xúc giữa các diện khớp có thể thay đổi, đặc biệt ở khoang trong và khớp bánh chè – đùi. [2], [3]
2.2. Dây chằng chéo sau có vai trò gì khi đi bộ, xuống cầu thang và ngồi xổm?
Trong các hoạt động chịu trọng lượng, PCL tham gia duy trì độ vững của gối.
Người bệnh thiếu hụt PCL có thể gặp khó khăn khi xuống cầu thang, đi xuống dốc hoặc thực hiện động tác gập gối chịu tải sâu.
Những hoạt động này đòi hỏi phối hợp giữa sức mạnh cơ tứ đầu, kiểm soát vận động và ổn định thụ động.
Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh đứt PCL đều có triệu chứng giống nhau.
Một số người có thể thích nghi tốt nhờ sức mạnh cơ và khả năng kiểm soát thần kinh cơ.
2.3. Vì sao cơ tứ đầu đùi quan trọng trong phục hồi PCL?
Cơ tứ đầu đùi (Quadriceps Femoris) tạo lực duỗi gối.
Ở những góc gập phù hợp, lực co cơ tứ đầu có thể hỗ trợ đưa xương chày ra trước tương đối.
Điều này góp phần hạn chế hiện tượng xương chày trượt ra sau ở gối thiếu hụt PCL.
Vì vậy, phục hồi sức mạnh cơ tứ đầu là mục tiêu trọng tâm trong điều trị bảo tồn và sau tái tạo PCL. [4], [6]
Tuy nhiên, không phải mọi bài tập tứ đầu đều tạo tải giống nhau lên khớp gối.
Biên độ, mức kháng lực và giai đoạn lành mô vẫn phải được xem xét.
2.4. Vì sao cần thận trọng với bài tập gân kheo sau đứt PCL?
Các cơ gân kheo (Hamstrings) tạo lực gập gối và có thể kéo xương chày ra sau.
Trong giai đoạn đầu sau rách PCL hoặc tái tạo PCL, lực này có thể làm tăng tải lên cấu trúc đang cần bảo vệ.
Vì vậy, nhiều phác đồ trì hoãn bài tập gập gối chủ động có kháng lực.
Tuy nhiên, điều đó không có nghĩa người bệnh PCL phải tránh tập gân kheo vĩnh viễn.
Khi mô hồi phục và gối đủ ổn định, tập gân kheo được bổ sung có kiểm soát để phục hồi sức mạnh toàn bộ chi dưới. [6], [7]
3. Nguyên nhân đứt dây chằng chéo sau PCL và cơ chế chấn thương thường gặp
3.1. Dashboard Injury là gì?
Dashboard Injury là cơ chế chấn thương điển hình gây đứt PCL.
Trong tai nạn ô tô, đầu gối đang gập có thể va vào bảng điều khiển phía trước.
Lực tác động lên mặt trước đầu trên xương chày làm xương chày bị đẩy ra sau.
Nếu lực đủ lớn, PCL có thể bị rách hoặc đứt.
Cơ chế tương tự có thể xảy ra khi vận động viên ngã đập phần trước cẳng chân xuống mặt sân trong tư thế gối gập. [3], [8]
3.2. Chấn thương thể thao nào dễ gây rách PCL?
Tổn thương PCL có thể xảy ra trong bóng đá, bóng rổ, trượt tuyết hoặc thể thao đối kháng.
Những cơ chế thường gặp gồm:
-
Té ngã đập đầu gối khi gối gập.
-
Lực tác động trực tiếp vào mặt trước xương chày.
-
Gối gập quá mức.
-
Gối duỗi quá mức.
-
Chấn thương xoay mạnh kết hợp với lực khác.
Trong chấn thương năng lượng cao, cần đánh giá khả năng tổn thương nhiều dây chằng thay vì chỉ tập trung vào PCL.
3.3. Rách PCL có thường kèm tổn thương góc sau ngoài (PLC) không?
Có thể.
Góc sau ngoài khớp gối (Posterolateral Corner – PLC) gồm nhiều cấu trúc quan trọng như dây chằng bên mác, gân cơ khoeo và dây chằng khoeo mác.
Tổn thương PCL phối hợp PLC có thể làm tăng mất vững sau và xoay ngoài.
Nếu bỏ sót PLC trong quá trình điều trị, kết quả phục hồi độ vững có thể không đạt yêu cầu.
Vì vậy, cần khám Varus Stress Test, Dial Test và đánh giá hình ảnh phù hợp khi nghi ngờ tổn thương phối hợp. [3], [8]
3.4. Gãy bong điểm bám dây chằng chéo sau là gì?
PCL Tibial Avulsion Fracture xảy ra khi lực chấn thương làm bong một mảnh xương ở điểm bám PCL phía sau xương chày.
Đây là tổn thương khác với rách phần giữa dây chằng.
X-quang, CT hoặc MRI có thể hỗ trợ xác định vị trí và độ di lệch của mảnh gãy.
Trong trường hợp mảnh gãy di lệch đáng kể hoặc làm gối mất vững, bác sĩ có thể cân nhắc cố định phẫu thuật.
Không nên áp dụng trực tiếp phác đồ rách PCL đơn thuần cho người có gãy bong điểm bám.
4. Triệu chứng đứt dây chằng chéo sau và phân độ tổn thương PCL
4.1. Đứt PCL có đau ở phía sau gối không?
Có thể.
Người bệnh thường đau vùng gối sau chấn thương, đôi khi khu trú ở phía sau hoặc trước gối.
Ngoài ra, có thể xuất hiện sưng, tràn dịch và hạn chế gập gối.
Tuy nhiên, triệu chứng không phải lúc nào cũng rầm rộ.
Một số trường hợp rách PCL đơn độc vẫn có thể đi lại tương đối bình thường sau chấn thương.
Do đó, không thể loại trừ đứt dây chằng chéo sau chỉ vì người bệnh vẫn đi bộ được. [3], [8]
4.2. Dấu hiệu mất vững sau khớp gối thường biểu hiện như thế nào?
Người bệnh có thể mô tả:
-
Gối không chắc chắn khi đi xuống dốc.
-
Khó kiểm soát khi xuống cầu thang.
-
Đau khi gập gối chịu tải.
-
Cảm giác gối bị hụt.
-
Khó chạy giảm tốc hoặc đổi hướng.
-
Suy giảm khả năng tham gia thể thao.
Tuy nhiên, cảm giác mất vững không đặc hiệu cho PCL.
Cần đánh giá ACL, sụn chêm và những cấu trúc dây chằng khác.
4.3. Tổn thương dây chằng chéo sau độ I là gì?
Độ I thường tương ứng với tăng tịnh tiến sau xương chày khoảng 1–5 mm khi khám theo phương pháp phù hợp.
Gối có thể tăng độ lỏng nhẹ nhưng còn điểm dừng tương đối rõ.
Nhiều trường hợp PCL đơn độc độ I có thể điều trị bảo tồn. [4]
4.4. Rách PCL độ II có nghĩa là gì?
Độ II thường tương ứng tịnh tiến sau khoảng 6–10 mm.
Người bệnh có mức độ lỏng sau rõ hơn.
Tuy nhiên, không phải mọi tổn thương độ II đều cần phẫu thuật.
Đồng thuận quốc tế năm 2025 ủng hộ phục hồi có giám sát đối với nhiều trường hợp PCL đơn độc độ I và II. [4]
4.5. Đứt dây chằng chéo sau độ III có nguy hiểm không?
Độ III thường tương ứng với tịnh tiến sau trên 10 mm khi khám.
Mức độ lỏng đáng kể cần được đánh giá kỹ để xác định có tổn thương PLC hoặc nhiều dây chằng hay không.
Một số trường hợp PCL độ III đơn độc vẫn có thể được cân nhắc bảo tồn.
Tuy nhiên, mất vững đáng kể, nhu cầu vận động cao hoặc tổn thương phối hợp có thể làm thay đổi chỉ định điều trị.
Các ngưỡng trên áp dụng cho mức tịnh tiến khi khám lâm sàng; không được đồng nhất với mọi ngưỡng chênh lệch trên phim stress X-quang. [4], [9]
5. Chẩn đoán đứt dây chằng chéo sau bằng Posterior Drawer, Sag Sign và MRI
5.1. Posterior Drawer Test đánh giá PCL như thế nào?
Posterior Drawer Test là nghiệm pháp quan trọng khi khám tổn thương PCL.
Người bệnh nằm ngửa, gối gập khoảng 90 độ.
Người khám đánh giá vị trí ban đầu của xương chày và tạo lực đẩy ra sau có kiểm soát.
Nếu xương chày dịch chuyển ra sau nhiều hơn so với bên đối diện, kết quả gợi ý thiếu hụt PCL.
Posterior Drawer được xem là một trong những nghiệm pháp có giá trị cao nhất khi đánh giá độ vững sau khớp gối. [3]
Tuy nhiên, cần lưu ý vị trí ban đầu của xương chày. Nếu xương chày đã bị võng ra sau, kết quả có thể bị diễn giải sai.
5.2. Posterior Sag Sign là gì?
Posterior Sag Sign là dấu hiệu xương chày võng ra sau tương đối khi gối gập.
Ở tư thế nằm ngửa, háng và gối gập, người khám quan sát tương quan giữa mâm chày và xương đùi.
Trong thiếu hụt PCL, phần trên xương chày có thể lùi ra sau do trọng lực.
Dấu hiệu này hỗ trợ nhận diện mất vững sau, nhưng không xác định riêng vị trí hoặc loại rách PCL.
5.3. Quadriceps Active Test có ý nghĩa gì trong chẩn đoán PCL?
Quadriceps Active Test đánh giá sự thay đổi vị trí xương chày khi cơ tứ đầu co.
Người bệnh nằm ngửa, gối gập gần 90 độ và bàn chân được giữ ổn định.
Khi người bệnh cố duỗi gối bằng cách co cơ tứ đầu, xương chày đang bị võng ra sau có thể dịch chuyển ra trước.
Hiện tượng này gợi ý thiếu hụt PCL.
Tuy nhiên, đây là nghiệm pháp chẩn đoán, không phải hướng dẫn người bệnh tự tạo lực mạnh để kiểm tra độ vững. [3], [8]
5.4. Dial Test có cần thực hiện khi nghi ngờ tổn thương PCL không?
Có thể cần, đặc biệt khi nghi ngờ tổn thương PLC phối hợp.
Dial Test đánh giá sự khác biệt xoay ngoài của xương chày ở các góc gập gối, thường là 30 và 90 độ.
Tăng xoay ngoài bất thường có thể gợi ý tổn thương hệ thống ổn định sau ngoài.
Tuy nhiên, kết quả cần được diễn giải trong bối cảnh toàn bộ khám lâm sàng.
Không sử dụng Dial Test đơn độc để xác định đứt PCL.
5.5. MRI dây chằng chéo sau bình thường có hình ảnh như thế nào?
Trên MRI, PCL bình thường thường xuất hiện như một dải mô tín hiệu thấp, khá đồng nhất.
Ở mặt phẳng đứng dọc, dây chằng có đường đi cong đặc trưng, nối vùng lồi cầu trong xương đùi với diện bám sau xương chày.
MRI giúp đánh giá cấu trúc hai bó PCL và những tổn thương đi kèm. [10]
5.6. Dấu hiệu MRI nào gợi ý rách dây chằng chéo sau?
Các dấu hiệu thường được đánh giá gồm:
-
Tăng tín hiệu bất thường trong dây chằng.
-
Mất liên tục các bó sợi.
-
Dây chằng dày hoặc phù.
-
Thay đổi đường đi hoặc độ căng.
-
Tổn thương điểm bám xương.
-
Phù tủy xương do cơ chế va chạm.
-
Tổn thương PLC, sụn chêm hoặc dây chằng khác phối hợp.
Tuy nhiên, rách PCL mạn tính có thể khó nhận diện hơn nếu mô dây chằng đã liền ở vị trí dài hoặc lỏng.
Vì vậy, MRI cho thấy PCL liên tục không nhất thiết chứng minh khớp gối có độ vững bình thường. [3], [9]
5.7. PCL Stress Radiography có vai trò gì?
PCL Stress Radiography là kỹ thuật X-quang có tạo lực nhằm đo khách quan mức tịnh tiến sau của xương chày.
Kết quả thường được so sánh giữa hai bên gối.
Thông số này hữu ích trong đánh giá độ lỏng sau, theo dõi tiến triển và hỗ trợ lựa chọn điều trị.
Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc phương pháp tạo lực, tư thế và cách đo.
Vì vậy, không nên áp dụng một ngưỡng tịnh tiến duy nhất cho mọi kỹ thuật stress X-quang.
Tổng quan năm 2026 nhấn mạnh vai trò của stress radiography trong đánh giá khách quan thiếu hụt PCL. [9]
5.8. Những công cụ nào phù hợp để lượng giá phục hồi chức năng PCL?
NPRS: Theo dõi cường độ đau 0–10 điểm.
KOOS: Đánh giá đau, triệu chứng, chức năng sinh hoạt, thể thao – giải trí và chất lượng sống liên quan gối.
IKDC Subjective Knee Form: Đánh giá triệu chứng và chức năng gối do người bệnh tự báo cáo.
Lysholm Knee Score: Đánh giá chức năng khớp gối và một số triệu chứng mất vững.
ROM: Đo biên độ gập và duỗi khớp gối.
Isokinetic Dynamometry: Đánh giá mô-men cơ tứ đầu và gân kheo khi đến giai đoạn phù hợp.
Single-Leg Balance: Đánh giá kiểm soát tư thế.
Hop Tests: Đánh giá hiệu suất vận động một chân trong giai đoạn phục hồi nâng cao.
ACL-RSI: Có thể cung cấp thông tin tâm lý về quay lại thể thao trong một số bối cảnh, nhưng không được xem là công cụ đặc hiệu đã xác nhận cho PCL.
Các công cụ này giúp theo dõi kết quả phục hồi, nhưng không thay thế đánh giá độ vững bằng khám và hình ảnh phù hợp.
6. Điều trị đứt dây chằng chéo sau PCL: Khi nào bảo tồn, khi nào phẫu thuật?
6.1. Đứt PCL độ I và II có thể điều trị không mổ không?
Có.
Đồng thuận chuyên gia từ 17 quốc gia công bố năm 2025 khuyến nghị phục hồi có giám sát đối với nhiều trường hợp rách PCL đơn độc độ I và II. [4]
Chương trình có thể bao gồm nẹp bảo vệ, tập ROM phù hợp và tăng cường cơ tứ đầu.
Tuy nhiên, quyết định còn phụ thuộc triệu chứng, mức độ lỏng và tổn thương phối hợp.
6.2. Nẹp PCL động có tác dụng gì?
Nẹp PCL động (Dynamic PCL Brace) được thiết kế nhằm hỗ trợ đưa xương chày ra trước và giảm hiện tượng võng sau.
Mục tiêu là tạo điều kiện cơ học thuận lợi hơn trong giai đoạn mô dây chằng hồi phục.
Một số nghiên cứu và đồng thuận chuyên gia ủng hộ việc sử dụng nẹp phù hợp, đặc biệt trong chấn thương cấp.
Tuy nhiên, bằng chứng về thời gian sử dụng nẹp và hiệu quả vượt trội của từng loại còn hạn chế. [6], [11]
6.3. Đứt PCL độ III có bắt buộc tái tạo dây chằng không?
Không phải tất cả.
Tuy nhiên, người bệnh có độ lỏng lớn, mất vững gây triệu chứng hoặc yêu cầu vận động cao cần được đánh giá khả năng phẫu thuật.
Đặc biệt, tổn thương PCL phối hợp PLC, ACL hoặc nhiều dây chằng khác thường có chiến lược điều trị phức tạp hơn.
Không nên quyết định phẫu thuật chỉ dựa trên một dòng mô tả “đứt hoàn toàn PCL” trên MRI.
6.4. Những trường hợp nào thường được cân nhắc tái tạo PCL?
Các tình huống có thể gồm:
-
Mất vững sau đáng kể và có triệu chứng.
-
Tổn thương nhiều dây chằng.
-
Rách PCL phối hợp tổn thương PLC quan trọng.
-
Mất vững kéo dài sau điều trị bảo tồn thích hợp.
-
Người bệnh có yêu cầu thể thao cao và thiếu hụt chức năng rõ.
-
Một số trường hợp gãy bong điểm bám cần cố định.
Quyết định cần dựa trên đánh giá lâm sàng, stress radiography, MRI và mục tiêu của người bệnh. [4], [9]
6.5. Tái tạo PCL một bó và hai bó khác nhau như thế nào?
Tái tạo PCL một bó (Single-Bundle Reconstruction) thường tập trung khôi phục chức năng bó trước ngoài.
Tái tạo PCL hai bó (Double-Bundle Reconstruction) nhằm mô phỏng cả bó trước ngoài và bó sau trong.
Một số bằng chứng sinh cơ học và lâm sàng cho thấy kỹ thuật hai bó có thể cải thiện một số chỉ số độ vững khách quan.
Tuy nhiên, kỹ thuật phức tạp hơn và chưa được chứng minh luôn mang lại chức năng tốt hơn ở mọi người bệnh.
Đồng thuận quốc tế năm 2025 nhấn mạnh cần cá thể hóa lựa chọn kỹ thuật. [4]
7. Phục hồi chức năng đứt PCL không mổ theo từng giai đoạn
7.1. Nguyên tắc quan trọng nhất khi phục hồi PCL bảo tồn
Phục hồi PCL khác phục hồi ACL ở một điểm cơ học quan trọng: cần hạn chế lực làm xương chày trượt ra sau trong giai đoạn đầu.
Chương trình bảo tồn thường tập trung vào:
-
Bảo vệ dây chằng bằng nẹp khi có chỉ định.
-
Kiểm soát hiện tượng võng sau xương chày.
-
Phục hồi ROM trong giới hạn an toàn.
-
Tăng sức mạnh cơ tứ đầu sớm và phù hợp.
-
Trì hoãn các bài gân kheo tạo lực kéo sau lớn.
-
Tăng dần chịu trọng lượng và khả năng kiểm soát động.
-
Đánh giá lại độ vững trước khi tập chạy, nhảy hoặc đổi hướng.
Tổng quan năm 2018 và đồng thuận năm 2025 đều nhấn mạnh nguyên tắc hạn chế tịnh tiến sau xương chày trong giai đoạn đầu. [4], [6]
7.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ PCL và kiểm soát Posterior Sag (khoảng 0–2 tuần)
Điều kiện: Đã đánh giá và loại trừ chấn thương cần can thiệp khẩn cấp, đồng thời xác định mức chịu trọng lượng cho phép.
Mục tiêu:
-
Giảm đau, giảm tràn dịch.
-
Bảo vệ PCL.
-
Duy trì duỗi gối phù hợp.
-
Hoạt hóa cơ tứ đầu.
-
Hạn chế xương chày võng ra sau.
Bài tập Quad Set
Người bệnh nằm với gối được hỗ trợ đúng cách theo chỉ định.
Co cơ tứ đầu đùi trong khoảng 5 giây, sau đó thả lỏng.
Bắt đầu 2–3 hiệp × 10 lần.
Bài tập Straight Leg Raise
Người bệnh nâng chân thẳng khi có khả năng duy trì duỗi gối.
Bắt đầu 2 hiệp × 8–10 lần.
Có thể cần dùng nẹp khóa duỗi nếu chưa kiểm soát được extension lag.
Bài tập Ankle Pump
Thực hiện gấp mu – gấp gan chân cổ chân khoảng 15–20 lần mỗi lượt.
Bài tập Hip Abduction
Tập dạng hông trong tư thế không gây tải bất lợi cho PCL.
Bắt đầu 2 hiệp × 10 lần.
Trong giai đoạn này, không tự thực hiện gập gối chủ động có kháng lực hoặc kéo gối gập sâu.
7.3. Vì sao ROM gập gối sau đứt PCL thường được tập thận trọng?
Gập gối làm thay đổi lực căng của PCL và lực tương tác giữa xương đùi với xương chày.
Đặc biệt, gập gối không có hỗ trợ phù hợp có thể khiến xương chày võng ra sau.
Vì vậy, một số phác đồ sử dụng gập gối thụ động hoặc có hỗ trợ trong tư thế nằm sấp, kết hợp kiểm soát vị trí xương chày.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều phải áp dụng cùng một biên độ gập.
Giới hạn 60, 70 hoặc 90 độ trong các phác đồ là những lựa chọn bảo vệ theo giai đoạn, không phải ngưỡng an toàn tuyệt đối chung cho mọi bệnh nhân. [6], [7]
7.4. Giai đoạn 2: Phục hồi ROM và tăng sức mạnh tứ đầu (khoảng 2–6 tuần)
Khi triệu chứng được kiểm soát, chương trình có thể tiến triển theo độ vững và chỉ định nẹp.
Các bài tập thường được cân nhắc gồm:
Gập gối thụ động có hỗ trợ: Trong biên độ cho phép, tránh võng sau xương chày.
Straight Leg Raise: Tăng số lần khi không còn extension lag.
Short Arc Quadriceps: Tập duỗi gối trong biên độ được lựa chọn phù hợp, bắt đầu 2 hiệp × 10 lần.
Hip Abduction có kháng lực nhẹ: Thực hiện 2 hiệp × 10–12 lần.
Tập chuyển trọng lượng: Chỉ bắt đầu khi đã được phép chịu trọng lượng.
Mini Squat giới hạn: Có thể được bổ sung khi khớp đủ ổn định và người bệnh kiểm soát tốt.
Trong giai đoạn này, cần tránh squat sâu hoặc bài tập tạo lực kéo sau lớn lên xương chày.
7.5. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ tứ đầu và kiểm soát gối (khoảng 6–12 tuần)
Mục tiêu gồm tăng khả năng chịu tải, phục hồi dáng đi và sức mạnh cơ.
Các bài tập có thể gồm:
Leg Press trong biên độ hạn chế: Bắt đầu với tải nhẹ và phạm vi gập gối theo chỉ định.
Mini Squat: Thực hiện 2–3 hiệp × 8–12 lần.
Step-Up bục thấp: Thực hiện 2 hiệp × 8–10 lần.
Duỗi gối chuỗi động học mở (OKC Knee Extension): Bắt đầu ở những góc và mức tải phù hợp để cải thiện sức mạnh cơ tứ đầu.
Single-Leg Balance: Bắt đầu khi khả năng chịu trọng lượng cho phép.
Đối với PCL, bài tập OKC cho cơ tứ đầu có thể là một thành phần quan trọng.
Tuy nhiên, vẫn cần điều chỉnh kháng lực theo đau, tràn dịch và mức độ mất vững.
7.6. Khi nào được tập gân kheo sau đứt PCL không mổ?
Đây là câu hỏi quan trọng trong phục hồi.
Trong giai đoạn sớm, gập gối chủ động có kháng lực có thể tạo lực kéo xương chày ra sau.
Vì vậy, nhiều phác đồ trì hoãn bài tập gân kheo riêng biệt khoảng 12 tuần, hoặc lâu hơn tùy mức độ tổn thương và độ vững.
Tuy nhiên, không có mốc thời gian tối ưu được xác nhận cho mọi trường hợp.
Khi được phép, có thể bắt đầu bằng co cơ nhẹ hoặc bài tập kháng lực thấp, sau đó tăng dần.
Cần phân biệt vận động có sự tham gia của gân kheo với bài tập gập gối kháng lực chủ động gây lực kéo sau lớn.
Quyết định tăng tải nên dựa trên đánh giá độ vững và phác đồ của nhóm điều trị. [6], [11]
7.7. Giai đoạn 4: Tập chạy và sức mạnh chức năng sau PCL (từ khoảng 3–5 tháng, tùy tiêu chí)
Khi người bệnh phục hồi đủ sức mạnh, ROM và khả năng chịu tải, có thể cân nhắc bắt đầu chạy.
Các tiêu chí tham khảo gồm:
-
Không có tràn dịch đáng kể.
-
Duỗi gối đầy đủ.
-
Gập gối đủ cho hoạt động.
-
Dáng đi bình thường.
-
Sức mạnh cơ tứ đầu tiến triển rõ.
-
Step-Down có kiểm soát.
-
Không có cảm giác gối bị hụt.
-
Độ vững sau phù hợp với mục tiêu điều trị.
Sau đó, có thể bắt đầu bằng đi bộ nhanh rồi chạy xen kẽ đi bộ.
Không nên dùng một mốc 12 tuần cố định để cho phép mọi người bệnh đứt PCL chạy trở lại.
7.8. Giai đoạn 5: Tập nhảy, giảm tốc và quay lại thể thao
Khi đã chạy ổn định, chương trình có thể bổ sung:
-
Squat một chân có kiểm soát.
-
Step-Down nâng cao.
-
Tiếp đất hai chân.
-
Nhảy một chân.
-
Bài tập giảm tốc.
-
Đổi hướng tốc độ thấp.
-
Tăng tốc độ và độ phức tạp theo khả năng.
Các bài tập cần được tiến triển theo phản ứng của gối.
Đặc biệt, người bệnh phải được đánh giá độ vững sau trước khi bắt đầu những hoạt động đòi hỏi giảm tốc hoặc xoay mạnh.
8. Phục hồi chức năng sau tái tạo dây chằng chéo sau PCL
8.1. Phác đồ sau tái tạo PCL có giống điều trị bảo tồn không?
Không hoàn toàn.
Sau phẫu thuật, mảnh ghép mới cần được bảo vệ trong quá trình lành và tích hợp mô.
Ngoài ra, thời gian phục hồi phụ thuộc loại mảnh ghép, kỹ thuật một bó hoặc hai bó và các tổn thương phối hợp.
Đặc biệt, người bệnh có tái tạo PLC, khâu sụn chêm hoặc cố định gãy xương cần giới hạn riêng.
Không nên sử dụng trực tiếp phác đồ bảo tồn cho người vừa phẫu thuật PCL.
8.2. Giai đoạn 0–6 tuần sau tái tạo PCL cần chú ý gì?
Các mục tiêu chính gồm:
-
Bảo vệ mảnh ghép.
-
Kiểm soát đau và tràn dịch.
-
Duy trì duỗi gối theo chỉ định.
-
Hoạt hóa cơ tứ đầu.
-
Tập ROM có hỗ trợ trong giới hạn được phép.
-
Hạn chế võng sau xương chày.
-
Sử dụng nẹp và nạng theo phác đồ.
Tổng quan Return to Play after Posterior Cruciate Ligament Injuries mô tả một chương trình hậu phẫu trong đó gập gối được tiến triển từ khoảng 70 độ ở giai đoạn đầu đến khoảng 90 độ ở tuần 4–6. [7]
Tuy nhiên, đây là một phác đồ được tổng quan trình bày, không phải chuẩn duy nhất.
Không được tự động áp dụng mốc gập 90 độ tuần thứ hai hoặc tăng chịu trọng lượng sớm nếu phẫu thuật viên chưa cho phép.
8.3. Giai đoạn 6–12 tuần sau tái tạo PCL nên tập gì?
Khi đủ điều kiện, chương trình có thể tiến triển các bài tập:
Quad Set và OKC Knee Extension: Tiếp tục cải thiện sức mạnh tứ đầu.
Leg Press giới hạn biên độ: Tăng tải khi gối ổn định.
Mini Squat: Duy trì kiểm soát khớp gối.
Step-Up: Tăng khả năng chịu trọng lượng chức năng.
Tập dáng đi: Giảm dần dụng cụ hỗ trợ khi được phép.
Tập thăng bằng: Bắt đầu từ hai chân, sau đó tiến tới một chân.
Cần theo dõi đau trước gối, tràn dịch và khả năng duy trì độ vững.
8.4. Sau phẫu thuật PCL khi nào có thể tập cơ gân kheo?
Thời điểm bắt đầu tập gân kheo có kháng lực khác nhau giữa các phác đồ.
Một số chương trình trì hoãn bài tập riêng biệt cho đến khoảng 12–16 tuần hoặc muộn hơn.
Nếu người bệnh có mảnh ghép lấy từ gân kheo hoặc tái tạo nhiều dây chằng, giới hạn có thể khác.
Vì vậy, cần xem xét phương pháp phẫu thuật và độ vững của mảnh ghép trước khi bắt đầu.
Không nên khởi động bằng Nordic Hamstring Curl hoặc Leg Curl nặng ở giai đoạn chưa được phép.
8.5. Khi nào được chạy sau tái tạo dây chằng chéo sau?
Thông thường, chạy được cân nhắc ở giai đoạn muộn hơn so với phục hồi vận động cơ bản.
Tuy nhiên, thời gian bắt đầu tùy thuộc sức mạnh cơ, độ vững và những tổn thương phối hợp.
Trước khi chạy, người bệnh cần đạt ROM phù hợp, không tràn dịch phản ứng và có khả năng kiểm soát tải.
Không nên quyết định chỉ dựa trên số tháng sau mổ.
8.6. Khi nào được quay lại thể thao sau tái tạo PCL?
Tổng quan năm 2022 mô tả quá trình trở lại thể thao sau tái tạo PCL thường kéo dài khoảng 9–12 tháng, tùy người bệnh và loại thể thao. [7]
Đồng thuận năm 2025 nhấn mạnh phục hồi cơ tứ đầu và đánh giá chức năng đầy đủ trước khi quay lại thi đấu. [4]
Các tiêu chí cần cân nhắc gồm:
-
Không đau hoặc tràn dịch đáng kể.
-
ROM gần đối xứng.
-
Độ vững sau được xác nhận.
-
Sức mạnh cơ tứ đầu và gân kheo đủ cho yêu cầu môn thể thao.
-
Hop Tests đạt mức phù hợp.
-
Khả năng tiếp đất và giảm tốc có kiểm soát.
-
Hoàn thành tập luyện đặc hiệu môn thể thao.
-
Tâm lý sẵn sàng quay lại.
Các ngưỡng như LSI 90% có thể được sử dụng tham khảo, nhưng chưa có bộ tiêu chí RTS được xác nhận hoàn chỉnh riêng cho PCL.
9. Những sai lầm thường gặp khi phục hồi chức năng dây chằng chéo sau
9.1. Tập gân kheo quá sớm sau đứt PCL
Bài tập gập gối có kháng lực lớn có thể làm tăng lực kéo xương chày ra sau.
Vì vậy, cần kiểm soát thời điểm bắt đầu và mức tải.
9.2. Gập gối quá sâu khi PCL chưa đủ ổn định
Gập gối sâu có thể làm tăng yêu cầu chịu tải lên PCL.
Đặc biệt, cần bảo vệ vị trí xương chày trong giai đoạn đầu.
9.3. Chỉ tập chuỗi kín mà bỏ qua cơ tứ đầu
Tăng sức mạnh cơ tứ đầu là mục tiêu quan trọng.
Các bài tập chuỗi mở được lựa chọn phù hợp có thể giúp cải thiện thiếu hụt sức mạnh.
9.4. Không đánh giá tổn thương PLC phối hợp
Tổn thương góc sau ngoài có thể làm tăng mất vững và ảnh hưởng kết quả điều trị.
Do đó, cần kiểm tra hệ thống dây chằng phối hợp.
9.5. Chỉ dựa vào MRI để đánh giá dây chằng đã lành
PCL có thể liền về mặt hình ảnh nhưng còn giãn hoặc lỏng.
Vì vậy, cần phối hợp khám và đo độ vững khách quan.
9.6. Quay lại thể thao chỉ vì đủ thời gian
Mốc thời gian không bảo đảm sức mạnh hoặc khả năng kiểm soát đã phục hồi.
Người bệnh cần đánh giá chức năng trước khi quay lại các hoạt động nguy cơ cao.
10. Câu hỏi thường gặp về dây chằng chéo sau PCL (FAQ)
10.1. Dây chằng chéo sau nằm ở đâu?
PCL nằm ở trung tâm khớp gối, phía sau ACL, nối lồi cầu trong xương đùi với vùng sau đầu trên xương chày.
10.2. Dây chằng chéo sau có chức năng gì?
PCL chủ yếu ngăn xương chày trượt ra sau so với xương đùi, đồng thời hỗ trợ kiểm soát chuyển động xoay.
10.3. PCL gồm mấy bó?
Hai bó chức năng chính là bó trước ngoài (ALB) và bó sau trong (PMB).
10.4. Đứt PCL có đi bộ được không?
Có thể. Một số người bệnh đứt PCL đơn độc vẫn đi lại được, dù độ vững và chức năng có thể suy giảm.
10.5. Đứt dây chằng chéo sau có cần phẫu thuật không?
Không phải tất cả trường hợp. Nhiều tổn thương PCL đơn độc độ I–II có thể điều trị bảo tồn. [4]
10.6. Đứt PCL độ III có nên mổ không?
Cần đánh giá cá thể. Độ lỏng lớn, mất vững có triệu chứng hoặc tổn thương nhiều dây chằng làm tăng khả năng cần phẫu thuật.
10.7. Posterior Drawer Test có tác dụng gì?
Đây là nghiệm pháp đánh giá mức dịch chuyển ra sau của xương chày, hỗ trợ chẩn đoán thiếu hụt PCL.
10.8. Posterior Sag Sign là gì?
Là dấu hiệu xương chày võng ra sau tương đối khi gối gập, có thể xuất hiện khi PCL bị tổn thương.
10.9. MRI có phát hiện rách PCL không?
Có. MRI giúp khảo sát tính liên tục, tín hiệu của PCL và những tổn thương phối hợp.
10.10. Đứt PCL có tự lành không?
Một số tổn thương có khả năng hồi phục mô. Tuy nhiên, PCL có thể liền ở trạng thái kéo dài, khiến khớp còn lỏng.
10.11. Vì sao cần đeo nẹp PCL?
Nẹp phù hợp có thể giúp kiểm soát xương chày võng ra sau và bảo vệ dây chằng trong quá trình phục hồi.
10.12. Có nên tập cơ tứ đầu sau đứt PCL không?
Có. Tăng sức mạnh cơ tứ đầu là thành phần quan trọng của phục hồi PCL.
10.13. Có được tập gân kheo sau đứt PCL không?
Có thể, nhưng bài tập riêng biệt có kháng lực thường cần được trì hoãn trong giai đoạn đầu.
10.14. Sau đứt PCL không mổ bao lâu được chạy?
Không có mốc chung. Cần đánh giá sức mạnh, ROM, độ vững và khả năng chịu tải trước khi bắt đầu.
10.15. Bao lâu có thể quay lại thể thao sau tái tạo PCL?
Nhiều chương trình sử dụng khoảng 9–12 tháng làm định hướng, nhưng quyết định cuối cùng phải dựa trên tiêu chí chức năng và độ vững. [7]
11. Kết luận: Vai trò dây chằng chéo sau trong ổn định và phục hồi khớp gối
Dây chằng chéo sau (PCL) là cấu trúc ổn định quan trọng giúp hạn chế tịnh tiến sau của xương chày.
PCL gồm bó trước ngoài và bó sau trong, phối hợp duy trì độ vững khớp gối trong nhiều góc gập.
Tổn thương thường xảy ra do lực đẩy xương chày ra sau khi gối gập, đặc biệt trong tai nạn giao thông hoặc chấn thương thể thao.
Khác với ACL, nhiều trường hợp đứt PCL đơn độc vẫn có thể đi lại và đáp ứng tốt với điều trị bảo tồn.
Tuy nhiên, tổn thương nhiều dây chằng, gãy bong điểm bám hoặc mất vững đáng kể cần được đánh giá phẫu thuật.
Trong phục hồi chức năng, hai nguyên tắc quan trọng nhất là bảo vệ xương chày khỏi lực kéo ra sau ở giai đoạn đầu và khôi phục sức mạnh cơ tứ đầu đùi.
Sau đó, chương trình cần tiến triển sức mạnh, kiểm soát thần kinh cơ, khả năng giảm tốc và vận động đặc hiệu.
Không nên chỉ dựa trên thời gian hậu chấn thương hoặc hình ảnh dây chằng đã liền để quyết định trở lại thể thao.
0937782677
12. Tài liệu tham khảo
[1] Posterior Cruciate Ligament. Radiopaedia.org. https://radiopaedia.org/articles/posterior-cruciate-ligament?lang=us
[2] Posterior Cruciate Ligament: Anatomy and Biomechanics. 2018. DOI: https://doi.org/10.1007/s12178-018-9492-1
[3] Clinical and Radiologic Evaluation of the Posterior Cruciate Ligament-Injured Knee. 2018. DOI: https://doi.org/10.1007/s12178-018-9505-0
[4] Management of Posterior Cruciate Ligament Injuries: An Expert Consensus From 17 Countries. 2025. DOI: https://doi.org/10.1097/JS9.0000000000002416
[5] Anatomy and Biomechanics of the Posterior Cruciate Ligament. 2021. DOI: https://doi.org/10.1055/s-0041-1725007
[6] Nonoperative Treatment of PCL Injuries: Goals of Rehabilitation and the Natural History of Conservative Care. 2018. DOI: https://doi.org/10.1007/s12178-018-9487-y
[7] Return to Play After Posterior Cruciate Ligament Injuries. 2022. DOI: https://doi.org/10.1007/s12178-022-09794-z
[8] Rupture of Posterior Cruciate Ligament: Diagnosis and Treatment Principles. 2011. DOI: https://doi.org/10.5792/ksrr.2011.23.3.135
[9] Current Standards for the Objective Assessment and Management of Posterior Cruciate Ligament Tears: A Narrative Review. 2026. DOI: https://doi.org/10.21037/aoj-25-52
[10] Magnetic Resonance Imaging of the Knee. 2020. DOI: https://doi.org/10.5114/pjr.2020.99415
[11] Treatment of Isolated Injuries of the Posterior Cruciate Ligament—A 2025 Delphi-Based Structured Expert Statement by the Ligament Injury Committee of the German Knee Society. 2026. DOI: https://doi.org/10.1002/ksa.70187
