KÍCH THÍCH ĐIỆN GIÚP CƠ CHÂN HOẠT ĐỘNG TỐT HƠN SAU ĐỘT QUỴ, NHƯNG VÌ SAO NGƯỜI BỆNH VẪN KHÔNG ĐI NHANH HƠN?

Kích thích điện thần kinh có thể giúp người bệnh sau đột quỵ nâng bàn chân tốt hơn không? Liệu cơ hoạt động mạnh hơn có đồng nghĩa với đi lại tốt hơn?

Đây là câu hỏi quan trọng trong phục hồi chức năng thần kinh.

Năm 2008, Kottink và cộng sự công bố một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.

Nghiên cứu so sánh thiết bị kích thích thần kinh mác cấy ghép với phương pháp hỗ trợ đi lại thông thường.

Có 29 người bệnh đột quỵ mạn tính bị bàn chân rủ tham gia.

Sau sáu tháng, nhóm kích thích điện ghi nhận tăng hoạt động tự chủ của một số cơ chân.

Tuy nhiên, tốc độ đi bộ không cải thiện khi thiết bị được tắt.

Kết quả cho thấy sự khác biệt giữa đáp ứng cơ và khả năng vận động thực tế.

BÀN CHÂN RŨ SAU ĐỘT QUỴ LÀ GÌ?

Bàn chân rũ (foot drop) là tình trạng khó nâng phần trước bàn chân lên khi vận động.

Người bệnh thường gặp khó khăn khi gấp mu bàn chân.

Sau đột quỵ, tình trạng này có thể liên quan đến suy giảm kiểm soát vận động thần kinh.

Bàn chân rũ ảnh hưởng đến dáng đi như thế nào?

Trong pha vung chân, bàn chân cần được nâng lên để tránh va chạm với mặt đất.

Khi khả năng gấp mu giảm, mũi chân có thể bị kéo lê.

Người bệnh có thể phải thay đổi cách bước để bù trừ.

Những biểu hiện thường gặp gồm:

• Mũi chân dễ quệt xuống sàn.

• Khó nâng bàn chân trong pha vung.

• Nâng gối hoặc hông quá mức khi bước.

• Vung chân vòng ra ngoài.

• Khó kiểm soát tiếp xúc bàn chân khi đặt chân xuống.

• Tăng nguy cơ vấp ngã trong một số tình huống.

Vì sao bàn chân rũ cần được đánh giá?

Bàn chân rũ có thể ảnh hưởng đến hiệu quả và độ an toàn khi đi lại.

Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều có cùng nguyên nhân.

Một số người có yếu cơ gấp mu rõ rệt.

Những người khác có thêm co cứng, hạn chế tầm vận động hoặc rối loạn phối hợp.

Vì vậy, bác sĩ cần đánh giá đầy đủ trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.

KÍCH THÍCH ĐIỆN CHỨC NĂNG FES LÀ GÌ?

FES là viết tắt của Functional Electrical Stimulation.

Đây là phương pháp sử dụng xung điện để kích thích thần kinh hoặc cơ trong hoạt động chức năng.

Trong điều trị bàn chân rũ, FES thường hướng đến các cơ giúp nâng bàn chân.

FES hỗ trợ gấp mu bàn chân như thế nào?

Một hệ thống FES có thể kích thích thần kinh mác trong pha vung chân.

Tín hiệu điện giúp tạo ra chuyển động gấp mu phù hợp với chu kỳ bước.

Nhờ vậy, bàn chân có thể được nâng lên khi di chuyển.

Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào tình trạng thần kinh ngoại vi và khả năng đáp ứng cơ.

FES cấy ghép khác gì FES bề mặt?

Hai phương pháp có cùng mục tiêu chức năng nhưng khác cách đưa xung điện vào cơ thể.

Nghiên cứu năm 2008 sử dụng thiết bị cấy ghép hai kênh.

Vì vậy, không nên áp dụng trực tiếp kết quả cho mọi máy FES bề mặt.

NGHIÊN CỨU ĐÃ SO SÁNH FES VỚI NẸP AFO NHƯ THẾ NÀO?

Kottink và cộng sự thực hiện thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng.

Mục tiêu là xác định hiệu quả điều trị sau sáu tháng sử dụng thiết bị kích thích thần kinh mác.

Đặc biệt, nhóm tác giả quan tâm đến khả năng vận động khi không bật thiết bị.

Đối tượng nghiên cứu

Có 29 người bệnh đột quỵ mạn tính bị bàn chân rũ tham gia.

Thời gian trung bình kể từ đột quỵ là 7,3 năm.

Tất cả người tham gia đều có khả năng đi lại ngoài cộng đồng.

Đây là đặc điểm quan trọng khi diễn giải kết quả.

Người bệnh chưa đi lại được không thuộc quần thể nghiên cứu này.

Hai nhóm điều trị

Nhóm FES: Sử dụng thiết bị kích thích thần kinh mác cấy ghép hai kênh.

Nhóm đối chứng: Tiếp tục sử dụng phương tiện hỗ trợ đi lại thông thường.

Các phương tiện gồm nẹp cổ chân – bàn chân, giày chỉnh hình hoặc không sử dụng thiết bị.

Nghiên cứu theo dõi trong bao lâu?

Người bệnh được đánh giá trước can thiệp và tại các mốc theo dõi.

Các phép đo được thực hiện trong phòng phân tích dáng đi.

KẾT QUẢ 1: KÍCH THÍCH ĐIỆN LÀM TĂNG HOẠT ĐỘNG TỰ CHỦ CỦA CƠ CHÀY TRƯỚC

Đây là một phát hiện đáng chú ý của nghiên cứu.

Sau khi sử dụng FES, nhóm can thiệp ghi nhận mức hoạt động điện cơ tự chủ cao hơn ở cơ chày trước.

Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê trong điều kiện gối duỗi.

Cơ chày trước có chức năng gì?

Cơ chày trước (Tibialis Anterior – TA) nằm ở mặt trước ngoài cẳng chân.

Cơ tham gia gấp mu và góp phần kiểm soát bàn chân khi đi lại.

Khi cơ hoạt động không hiệu quả, người bệnh có thể gặp khó khăn khi nâng bàn chân.

Hoạt động điện cơ tăng có nghĩa sức mạnh cơ tăng không?

Không thể đồng nhất hai khái niệm này.

Điện cơ phản ánh tín hiệu điện liên quan đến hoạt động cơ.

Sức mạnh cơ phản ánh khả năng tạo lực cơ học.

Hai chỉ số có liên quan nhưng không giống nhau.

Nghiên cứu cho thấy thay đổi khả năng huy động cơ tự chủ.

Tuy nhiên, kết quả không chứng minh sức mạnh chức năng tăng tương ứng.

KẾT QUẢ 2: HOẠT ĐỘNG CƠ BỤNG CHÂN CŨNG TĂNG

Nhóm nghiên cứu ghi nhận hoạt động điện cơ của cơ bụng chân tăng sau sử dụng FES.

Sự thay đổi xuất hiện trong cả điều kiện gối gập và gối duỗi.

Cơ bụng chân có vai trò gì khi đi bộ?

Cơ bụng chân (Gastrocnemius) tham gia động tác gấp gan bàn chân.

Cơ góp phần tạo lực trong giai đoạn đẩy chân khi đi bộ.

Ngoài ra, nó còn tham gia kiểm soát tư thế và vận động cổ chân.

Vì sao kích thích thần kinh mác lại liên quan đến cơ bụng chân?

Nghiên cứu ghi nhận sự thay đổi ở cơ bụng chân sau thời gian can thiệp.

Tuy nhiên, không thể khẳng định cơ chế trực tiếp chỉ từ kết quả này.

Một giả thuyết là quá trình điều chỉnh kiểm soát vận động đã diễn ra.

Nhóm tác giả cũng đề cập khả năng thích nghi của hệ thần kinh.

Tuy nhiên, nghiên cứu không trực tiếp xác định cơ chế thần kinh gây ra thay đổi.

KẾT QUẢ 3: TỐC ĐỘ ĐI BỘ KHÔNG CẢI THIỆN KHI TẮT THIẾT BỊ

Đây là kết quả quan trọng nhất về chức năng.

Sau sáu tháng, nghiên cứu không ghi nhận cải thiện tốc độ đi bộ khi thiết bị FES không hoạt động.

Điều này có nghĩa mức tăng hoạt động cơ chưa chuyển thành thay đổi tốc độ đi bộ được đo.

Vì sao cơ hoạt động tốt hơn nhưng người bệnh không đi nhanh hơn?

Đi bộ là hoạt động phức tạp.

Nó không phụ thuộc vào một nhóm cơ duy nhất.

Người bệnh cần phối hợp sức mạnh, thăng bằng và kiểm soát vận động toàn thân.

Ngoài ra, tốc độ đi bộ còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố khác.

Ví dụ:

• Sức mạnh cơ chi dưới.

• Khả năng chịu trọng lượng.

• Sự phối hợp giữa hai chân.

• Tầm vận động khớp.

• Khả năng giữ thăng bằng.

• Sức bền tim phổi.

• Chiến lược vận động bù trừ.

Do đó, cải thiện hoạt động một số cơ chưa chắc làm thay đổi tốc độ đi bộ.

Đây là cách lý giải lâm sàng hợp lý, không phải cơ chế đã được nghiên cứu xác nhận.

FES CÓ THỂ GIÚP NÂNG BÀN CHÂN NHƯNG KHÔNG TẠO HIỆU QUẢ ĐIỀU TRỊ LÂU DÀI?

Cần phân biệt hai loại hiệu quả.

Hiệu quả hỗ trợ khi thiết bị hoạt động

Hiệu quả này thường được gọi là orthotic effect.

Thiết bị tạo kích thích để hỗ trợ vận động trong lúc sử dụng.

Ví dụ, bàn chân có thể được nâng lên tốt hơn khi FES đang hoạt động.

Hiệu quả điều trị còn duy trì khi tắt thiết bị

Hiệu quả này thường được gọi là therapeutic effect.

Đó là sự cải thiện còn tồn tại khi không nhận kích thích điện.

Ví dụ, người bệnh vẫn nâng chân hoặc đi bộ tốt hơn sau khi tắt thiết bị.

Nghiên cứu năm 2008 kết luận điều gì?

Kottink và cộng sự không tìm thấy hiệu quả điều trị về tốc độ đi bộ khi tắt thiết bị.

Tuy nhiên, hoạt động điện cơ tự chủ của một số cơ lại tăng.

Vì vậy, hai loại kết quả cần được đánh giá riêng.

Không nên hiểu rằng FES hoàn toàn vô ích chỉ vì tốc độ đi bộ không tăng khi tắt máy.

Nghiên cứu này cũng không chứng minh mọi hệ thống FES đều cải thiện chức năng lâu dài.

FES VÀ NẸP AFO: PHƯƠNG PHÁP NÀO TỐT HƠN CHO BÀN CHÂN RŨ?

Đây là câu hỏi thường gặp trong phục hồi chức năng.

Tuy nhiên, không có một lựa chọn phù hợp cho tất cả người bệnh.

Nẹp AFO hoạt động như thế nào?

AFO là viết tắt của Ankle-Foot Orthosis.

Đây là dụng cụ chỉnh hình hỗ trợ cổ chân và bàn chân.

Nẹp có thể giúp kiểm soát vị trí bàn chân trong quá trình đi lại.

Một số loại hỗ trợ nâng mũi chân trong pha vung.

Ưu điểm của FES là gì?

FES tạo kích thích thần kinh – cơ đúng thời điểm trong chu kỳ bước.

Phương pháp này có thể tạo ra chuyển động chủ động do kích thích điện.

Tuy nhiên, hiệu quả còn phụ thuộc vào khả năng đáp ứng thần kinh và thiết bị.

Nên lựa chọn dựa trên yếu tố nào?

Bác sĩ cần cân nhắc:

• Khả năng gấp mu cổ chân.

• Tình trạng co cứng.

• Tầm vận động thụ động.

• Mức độ kiểm soát khớp gối.

• Khả năng đi lại.

• Tình trạng da và cảm giác.

• Sự phù hợp của thiết bị.

• Mục tiêu chức năng và chi phí.

Trong thực hành, có thể cần thử nghiệm thiết bị phù hợp trước khi lựa chọn.

Không nên xem FES và AFO là hai phương pháp hoàn toàn đối lập.

BÁC SĨ CẦN ĐÁNH GIÁ GÌ TRƯỚC KHI CHỈ ĐỊNH FES?

Việc ứng dụng FES cần có đánh giá lâm sàng phù hợp.

Đặc biệt, nghiên cứu sử dụng thiết bị cấy ghép nên không thể áp dụng như máy điện kích thích thông thường.

1. Đánh giá vận động cổ chân

Cần xem xét khả năng gấp mu chủ động và thụ động.

Ngoài ra, cần đánh giá biên độ vận động và tình trạng co rút.

2. Đánh giá thần kinh và cơ

Bác sĩ cần xem xét chức năng thần kinh ngoại vi và khả năng đáp ứng kích thích.

Một số trường hợp có tổn thương thần kinh ngoại vi có thể không phù hợp.

3. Đánh giá dáng đi

Các chỉ số có thể bao gồm:

• Tốc độ đi bộ.

• Khả năng nâng mũi chân.

• Đặc điểm tiếp xúc bàn chân.

• Tính đối xứng dáng đi.

• Khả năng di chuyển ngoài cộng đồng.

4. Đánh giá an toàn

Cần xem xét bệnh lý đi kèm và chống chỉ định liên quan đến kích thích điện.

Với thiết bị cấy ghép, cần thêm đánh giá ngoại khoa.

5. Xác định mục tiêu điều trị

Mục tiêu có thể là hỗ trợ nâng bàn chân khi đi lại.

Một mục tiêu khác là cải thiện khả năng vận động khi không dùng thiết bị.

Hai mục tiêu này cần được lượng giá bằng những tiêu chí phù hợp.

FES CÓ THỂ KẾT HỢP VỚI TẬP PHỤC HỒI DÁNG ĐI KHÔNG?

Có thể cân nhắc khi có chỉ định phù hợp.

Tuy nhiên, FES không thay thế chương trình phục hồi chức năng toàn diện.

Các nội dung thường cần phối hợp

Chương trình có thể bao gồm:

• Tập sức mạnh cơ chi dưới.

• Tập kiểm soát cổ chân.

• Tập chuyển trọng lượng.

• Tập thăng bằng.

• Tập đi trên mặt đất.

• Tập đi với dụng cụ hỗ trợ.

• Tập vận động theo nhiệm vụ.

Bác sĩ cần lựa chọn bài tập dựa trên tình trạng chức năng.

Đặc biệt, phải theo dõi khả năng chuyển giao sang đi lại thực tế.

Tại sao cần đo cả kết quả khi bật và tắt FES?

Đo khi bật FES giúp đánh giá lợi ích hỗ trợ của thiết bị.

Đo khi tắt FES giúp xem xét thay đổi chức năng còn tồn tại.

Hai phép đánh giá trả lời những câu hỏi khác nhau.

Đây cũng là điểm quan trọng trong thiết kế nghiên cứu phục hồi chức năng.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu có cỡ mẫu tương đối nhỏ.

Chỉ 29 người bệnh được đưa vào thử nghiệm.

Ngoài ra, người tham gia đã trải qua đột quỵ trung bình 7,3 năm.

Tất cả đều có khả năng đi lại ngoài cộng đồng.

Vì vậy, không thể áp dụng kết quả trực tiếp cho người mới đột quỵ.

Nghiên cứu cũng sử dụng một hệ thống cấy ghép hai kênh cụ thể.

Kết quả không đại diện cho mọi thiết bị FES hiện nay.

Cuối cùng, hoạt động điện cơ và tốc độ đi bộ chỉ phản ánh một số khía cạnh chức năng.

Nghiên cứu chưa đủ để kết luận FES cấy ghép cải thiện độc lập đi lại lâu dài ở mọi người bệnh.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Bàn chân rũ sau đột quỵ có phục hồi được không?

Có thể cải thiện ở một số người bệnh.

Mức phục hồi phụ thuộc vào tổn thương và tình trạng chức năng.

Cần đánh giá trước khi lựa chọn phương pháp điều trị.

FES có giúp nâng bàn chân khi đi bộ không?

FES có thể hỗ trợ tạo chuyển động gấp mu trong pha vung chân.

Tuy nhiên, hiệu quả phụ thuộc vào đáp ứng cơ và hệ thần kinh.

FES có làm tăng sức mạnh cơ lâu dài không?

Nghiên cứu ghi nhận tăng hoạt động điện cơ tự chủ.

Tuy nhiên, kết quả không chứng minh mọi người bệnh tăng sức mạnh chức năng tương ứng.

FES có giúp đi bộ nhanh hơn không?

Trong nghiên cứu này, tốc độ đi bộ không cải thiện khi tắt thiết bị.

Đây là kết quả về hiệu quả điều trị còn duy trì sau kích thích.

Không nên nhầm với lợi ích hỗ trợ khi thiết bị đang hoạt động.

Nẹp AFO hay FES tốt hơn?

Không có lựa chọn tốt nhất cho tất cả trường hợp.

Bác sĩ cần đánh giá tình trạng cổ chân, dáng đi và mục tiêu điều trị.

Người bệnh có nên tự sử dụng máy kích thích điện không?

Không nên tự áp dụng khi chưa được đánh giá.

Đặc biệt, thiết bị cấy ghép cần được chỉ định và thực hiện bởi đội ngũ y tế phù hợp.

Đột quỵ nhiều năm còn có khả năng cải thiện hoạt động cơ không?

Nghiên cứu ghi nhận thay đổi điện cơ ở người bệnh đột quỵ mạn tính.

Tuy nhiên, mức cải thiện chức năng thực tế không giống nhau giữa từng người.

KẾT LUẬN: CƠ HOẠT ĐỘNG MẠNH HƠN CHƯA CHẮC ĐỒNG NGHĨA ĐI LẠI TỐT HƠN

Nghiên cứu của Kottink và cộng sự ghi nhận một kết quả đáng chú ý.

Sau sáu tháng FES cấy ghép, hoạt động tự chủ của một số cơ chân tăng lên.

Tuy nhiên, tốc độ đi bộ không cải thiện khi tắt thiết bị.

Phát hiện này cho thấy đáp ứng cơ và kết quả chức năng không phải lúc nào cũng tương ứng.

Đối với người bệnh: Cần đánh giá lợi ích thực tế của thiết bị trong sinh hoạt và đi lại.

Đối với bác sĩ: Nên phân biệt hiệu quả hỗ trợ và hiệu quả điều trị còn duy trì.

Không nên đánh giá thành công chỉ dựa trên điện cơ hoặc một chỉ số đơn lẻ.

Mục tiêu cuối cùng là giúp người bệnh đi lại an toàn, hiệu quả và độc lập hơn.

Tài liệu tham khảo

Kottink AIR, Hermens HJ, Nene AV, Tenniglo MJ, Groothuis-Oudshoorn CG, IJzerman MJ. Therapeutic Effect of an Implantable Peroneal Nerve Stimulator in Subjects With Chronic Stroke and Footdrop: A Randomized Controlled Trial. Physical Therapy. 2008;88(4):437–448.

DOI: https://doi.org/10.2522/ptj.20070035

Bài viết cung cấp kiến thức y khoa dựa trên nghiên cứu khoa học. Nội dung không thay thế lượng giá và điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677