SAU ĐỘT QUỴ, CHỈ ĐI LẠI ĐƯỢC ĐÃ ĐỦ CHƯA? VÌ SAO TẬP AEROBIC LÀ MẢNH GHÉP QUAN TRỌNG TRONG PHỤC HỒI CHỨC NĂNG?

Sau đột quỵ, nhiều người bệnh tập trung phục hồi đi lại. Họ cũng cố gắng tập luyện tay chân.

Tuy nhiên, suy giảm sức bền tim phổi ít được chú ý. Điều này khiến người bệnh rất nhanh mệt. Họ khó duy trì các hoạt động thể chất. Họ gặp nhiều hạn chế trong sinh hoạt hằng ngày.

Vậy người bệnh sau đột quỵ có cần tập tim mạch không? Khi nào họ có thể bắt đầu? Nên tập bao lâu và với cường độ như thế nào? Cách tập nào vừa an toàn vừa hiệu quả?

Hướng dẫn AEROBICS 2019 đã đưa ra nhiều khuyến nghị quan trọng. Tài liệu này được công bố trên tạp chí Physical Therapy. Các khuyến nghị dựa trên nhiều bằng chứng khoa học mới. Chúng hỗ trợ bác sĩ xây dựng chương trình tập aerobic hiệu quả. Các chuyên viên vật lý trị liệu cũng áp dụng dễ dàng.

VÌ SAO NGƯỜI BỆNH SAU ĐỘT QUỴ CẦN TẬP AEROBIC?

Đột quỵ gây ra tình trạng yếu liệt và rối loạn thăng bằng. Người bệnh cũng gặp khó khăn khi di chuyển.

Bệnh còn làm suy giảm sức khỏe tim mạch. Thể lực toàn thân của người bệnh bị ảnh hưởng nặng nề.

Sau đột quỵ, người bệnh thường rất ít vận động. Nguyên nhân là do yếu cơ và mất thăng bằng. Nhiều người luôn cảm thấy mệt mỏi. Một số khác rất sợ bị té ngã.

Việc ít vận động kéo dài tạo ra vòng xoắn bệnh lý: Giảm khả năng vận động → Giảm hoạt động thể chất → Suy giảm sức bền tim phổi → Dễ mệt mỏi → Tiếp tục giảm vận động.

Tình trạng này cần được can thiệp kịp thời. Nếu không, khả năng tự lập của người bệnh sẽ giảm. Chất lượng cuộc sống cũng bị ảnh hưởng lâu dài.

Tập aerobic mang lại những lợi ích gì?

Tập aerobic là hình thức vận động có tính lặp lại. Bài tập sử dụng các nhóm cơ lớn. Thời gian tập cần đủ dài. Quá trình này tác động tích cực lên hệ tim mạch và hô hấp.

Chương trình tập aerobic phù hợp mang lại nhiều lợi ích:

• Cải thiện sức bền tim phổi: Cơ thể thích nghi tốt hơn với hoạt động thể lực kéo dài.

• Cải thiện khả năng đi lại: Tăng sức bền khi đi bộ và thực hiện các chức năng.

• Giảm mệt mỏi khi vận động: Người bệnh dễ dàng duy trì sinh hoạt hằng ngày.

• Hỗ trợ sức khỏe tim mạch: Giảm thiểu các yếu tố nguy cơ tim mạch.

• Cải thiện chất lượng cuộc sống: Người bệnh dễ dàng tham gia các hoạt động xã hội.

Tập aerobic không thay thế các phương pháp phục hồi khác. Bài tập cần kết hợp với luyện tập sức mạnh cơ. Người bệnh vẫn cần tập thăng bằng và kiểm soát vận động.

AEROBICS 2019 LÀ GÌ? HƯỚNG DẪN KHOA HỌC VỀ TẬP AEROBIC SAU ĐỘT QUỴ

AEROBICS là viết tắt của cụm từ tiếng Anh chuyên ngành. Thuật ngữ này nghĩa là Khuyến nghị tập aerobic chăm sóc sau đột quỵ.

Bộ khuyến nghị được xây dựng lần đầu năm 2013. Một nhóm chuyên gia quốc tế đã cùng hợp tác. Họ thuộc các lĩnh vực thần kinh, tim mạch và vận động.

Năm 2019, các khuyến nghị tiếp tục được cập nhật. Nhóm chuyên gia bổ sung thêm nhiều bằng chứng khoa học mới.

Hướng dẫn giúp nhân viên y tế đánh giá người bệnh chính xác. Họ dễ dàng kê đơn tập aerobic an toàn. Phương pháp này áp dụng cho người đột quỵ hoặc thiếu máu não thoáng qua (TIA).

Bản cập nhật bao gồm 20 khuyến nghị cụ thể. Nội dung tập trung vào hai phần chính:

1. Sàng lọc và đánh giá mức độ an toàn trước khi tập.

2. Xây dựng, theo dõi và điều chỉnh chương trình tập phù hợp.

Hướng dẫn không dùng một chương trình cố định cho tất cả. Hướng dẫn nhấn mạnh việc cá thể hóa bài tập. Chương trình dựa trên sức khỏe và khả năng đáp ứng của từng người.

NGƯỜI BỆNH SAU ĐỘT QUỴ CÓ NÊN TẬP AEROBIC KHÔNG?

Tất cả người bệnh đột quỵ nên được xem xét tập aerobic. Điều này áp dụng cho cả người bị TIA.

Tuy nhiên, không phải ai cũng tập được ngay lập tức. Nhân viên y tế phải đánh giá sức khỏe người bệnh trước. Việc này giúp loại bỏ các rủi ro nguy hiểm.

Khi nào người bệnh có thể bắt đầu tập aerobic?

Việc sàng lọc được thực hiện khi y khoa đã ổn định.

Quá trình đánh giá có thể bắt đầu từ giai đoạn rất sớm. Tuy nhiên, quyết định tập phụ thuộc vào thực tế lâm sàng. Chúng ta không chỉ dựa vào số ngày sau đột quỵ.

Những yếu tố cần xem xét bao gồm:

• Tình trạng huyết áp và chức năng tim mạch.

• Mức độ yếu liệt và khả năng vận động.

• Khả năng giữ thăng bằng và nguy cơ té ngã.

• Các bệnh lý đi kèm và danh mục thuốc sử dụng.

• Mức độ nhận thức và khả năng tiếp thu hướng dẫn.

• Sức bền và mức chịu đựng vận động.

Người bệnh yếu liệt nặng có thể tập aerobic không?

Người bệnh yếu liệt nặng vẫn có thể tập luyện. Họ cần được đánh giá và chọn phương pháp an toàn.

Người chưa thể đi bộ vẫn có thể tập luyện. Họ sẽ sử dụng các thiết bị hỗ trợ thích hợp. Xe đạp tập là một lựa chọn rất tốt. Thiết bị tập ở tư thế ngồi cũng rất phù hợp.

Tuổi cao không phải lý do để loại trừ tập luyện. Mức độ tổn thương thần kinh cũng không ngăn cản điều này.

NGƯỜI SAU ĐỘT QUỴ NÊN TẬP AEROBIC BAO NHIÊU PHÚT MỖI NGÀY?

AEROBICS 2019 hướng dẫn chi tiết về cách tập luyện. Tài liệu nêu rõ tần suất, thời gian và cường độ.

Tần suất tập aerobic sau đột quỵ

Người bệnh nên tập aerobic ít nhất 3 buổi mỗi tuần. Các buổi tập này cần được thiết kế có cấu trúc.

Vào những ngày nghỉ, người bệnh tập vận động nhẹ nhàng. Việc này tùy thuộc vào sức khỏe thực tế của họ.

Thời gian mỗi buổi tập

Thời gian tập khuyến nghị là trên 20 phút mỗi buổi. Thời lượng phụ thuộc vào cường độ và tần suất tập.

Người bệnh cần dành 3–5 phút để khởi động. Sau khi tập, họ cần 3–5 phút để thả lỏng.

Người có sức bền thấp không cần tập liên tục ngay. Họ có thể chia nhỏ thời gian tập luyện.

Bắt đầu bằng các đợt vận động ngắn dưới 5 phút. Xen kẽ các đợt tập là thời gian nghỉ ngơi. Sau đó, tăng dần thời gian khi thể lực tốt hơn.

Chương trình tập aerobic nên kéo dài bao lâu?

Chương trình nên thực hiện trong ít nhất 8 tuần. Thời gian này giúp đạt hiệu quả thích nghi lâm sàng.

Tuy nhiên, người bệnh cần duy trì vận động lâu dài. Đây là chìa khóa bảo vệ các lợi ích đạt được.

CƯỜNG ĐỘ TẬP AEROBIC SAU ĐỘT QUỴ: KHÔNG PHẢI CỨ TẬP NẶNG LÀ TỐT

Tập càng mệt không có nghĩa là càng hiệu quả. Đây là sai lầm rất phổ biến khi luyện tập.

Cường độ tập cần dựa vào sức khỏe từng người. Mức độ chịu đựng của mỗi bệnh nhân là khác nhau.

Tập quá nhẹ sẽ không cải thiện được sức bền. Ngược lại, tập quá sức dễ gây ra rủi ro.

Cách xác định cường độ tập aerobic

Chuyên gia phục hồi chức năng dùng nhiều chỉ số đánh giá:

1. Dự trữ nhịp tim (Heart Rate Reserve – HRR)

HRR là chênh lệch giữa nhịp tim tối đa và nhịp tim nghỉ. Chỉ số này giúp xác định vùng nhịp tim mục tiêu.

2. Nhịp tim tối đa (HRmax)

HRmax dùng để tham khảo khi kê đơn cường độ tập. Cần cân nhắc độ chính xác khi dùng chỉ số này.

3. Thang đánh giá mức độ gắng sức chủ quan (Rating of Perceived Exertion – RPE)

RPE giúp người bệnh tự đánh giá độ mệt khi tập. Công cụ này rất hữu ích khi nhịp tim bị ảnh hưởng bởi thuốc.

Cần theo dõi gì trong quá trình tập?

Nhân viên y tế cần theo dõi các chỉ số quan trọng:

• Nhịp tim.

• Huyết áp.

• Mức độ gắng sức chủ quan.

• Nhịp thở và biểu hiện mệt mỏi.

• Khả năng duy trì vận động.

• Các dấu hiệu bất thường khi tập.

Hãy dừng tập ngay nếu bị đau ngực hoặc khó thở. Choáng váng hay xuất hiện triệu chứng mới cũng phải dừng tập. Người bệnh cần được bác sĩ kiểm tra kịp thời.

NHỮNG HÌNH THỨC TẬP AEROBIC PHÙ HỢP CHO NGƯỜI SAU ĐỘT QUỴ

Mỗi người bệnh cần một bài tập riêng biệt. Lựa chọn phụ thuộc vào khả năng giữ thăng bằng. Bác sĩ cũng căn cứ vào bệnh lý đi kèm.

1. Tập đi bộ trên máy chạy bộ

Máy chạy bộ giúp cải thiện khả năng đi lại. Bài tập này tăng cường sức bền tim phổi tốt.

Chuyên viên sẽ dùng dây bảo hiểm cho người bệnh. Tốc độ và độ dốc được điều chỉnh từ từ.

2. Tập xe đạp lực kế

Xe đạp lực kế hợp với người khó đi lại. Họ vẫn thực hiện được động tác đạp xe.

Phương pháp này giúp điều chỉnh kháng lực dễ dàng. Việc theo dõi thời gian tập cũng rất thuận lợi.

3. Tập với thiết bị vận động ở tư thế ngồi

Thiết bị tư thế ngồi phù hợp cho người thăng bằng kém. Mẫu máy Seated stepper hoặc Arm ergometer rất phổ biến.

Người bệnh không cần đứng vẫn có thể tập luyện. Bài tập vẫn mang lại hiệu quả tim mạch tốt.

4. Đi bộ trên mặt đất

Đi bộ rất quen thuộc và có tính ứng dụng cao.

Tuy nhiên, đi bộ thông thường ít tăng cường sức bền tim mạch. Người bệnh cần hướng dẫn về tốc độ và thời gian. Mức gắng sức quan trọng hơn việc đếm số bước đi.

LÀM SAO BIẾT CHƯƠNG TRÌNH TẬP AEROBIC CÓ HIỆU QUẢ?

Đánh giá hiệu quả không chỉ dựa vào cảm nhận chủ quan. Chuyên gia phục hồi chức năng dùng các công cụ chuẩn xác.

Test đi bộ 6 phút (6-Minute Walk Test)

Bài test đo quãng đường đi được trong 6 phút. Kết quả phản ánh sức bền chức năng của người bệnh.

Tốc độ đi bộ

Tốc độ đi bộ phản ánh khả năng di chuyển thực tế. Chỉ số này giúp theo dõi tiến trình phục hồi.

Theo dõi đáp ứng tim mạch

Nhịp tim và huyết áp được ghi nhận liên tục. Sự thích nghi tim mạch sẽ thể hiện qua các chỉ số.

Khả năng sinh hoạt hằng ngày cũng được đánh giá kỹ. Chất lượng cuộc sống của bệnh nhân là thước đo cốt lõi.

ỨNG DỤNG AEROBICS 2019 TRONG PHỤC HỒI CHỨC NĂNG TẠI BỆNH VIỆN

AEROBICS 2019 cung cấp cơ sở khoa học vững chắc. Bác sĩ dễ dàng xây dựng chương trình tập chuẩn hóa.

• Bước 1: Đánh giá tình trạng người bệnh

  Xem xét tình trạng thần kinh và tim mạch ban đầu. Đánh giá các bệnh đi kèm và khả năng vận động.

• Bước 2: Xác định mục tiêu tập luyện

  Tăng cường sức bền và khả năng đi lại. Nâng cao chất lượng sinh hoạt và sức khỏe tim mạch.

• Bước 3: Lựa chọn phương pháp tập phù hợp

  Chọn máy đi bộ hoặc xe đạp lực kế phù hợp. Có thể dùng các thiết bị vận động khác.

• Bước 4: Kê đơn tập luyện

  Quy định rõ loại hình và cường độ tập luyện. Xác định thời gian, tần suất và cách tăng tiến. Quy định phương pháp theo dõi an toàn.

• Bước 5: Đánh giá và điều chỉnh chương trình

  Lượng giá định kỳ để kiểm tra mức độ đáp ứng. Điều chỉnh cường độ và hình thức tập khi cần.

Mục tiêu là giúp người bệnh tự duy trì vận động. Việc luyện tập cần trở thành thói quen hằng ngày.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP VỀ TẬP AEROBIC SAU ĐỘT QUỴ

Người bị đột quỵ có nên tập aerobic không?

Có. Người bệnh nên tham gia khi sức khỏe cho phép. Việc tập luyện phải được cá thể hóa và đánh giá an toàn.

Người bệnh chưa đi lại được có thể tập aerobic không?

Có thể. Họ có thể dùng các thiết bị hỗ trợ ở tư thế ngồi. Nhân viên y tế sẽ lựa chọn bài tập phù hợp.

Người sau đột quỵ nên tập aerobic mấy lần mỗi tuần?

AEROBICS 2019 khuyến nghị tập ít nhất 3 buổi mỗi tuần. Những ngày còn lại nên vận động nhẹ nhàng.

Tập aerobic bao lâu thì thấy hiệu quả?

Chương trình nên kéo dài tối thiểu 8 tuần. Mức độ cải thiện thực tế tùy thuộc từng người bệnh.

Người bệnh có thể tự tập aerobic tại nhà không?

Người bệnh có thể tự tập khi đã được hướng dẫn. Họ cần biết cách theo dõi các dấu hiệu bất thường. Không tự ý tăng cường độ tập vượt quá khả năng.

KẾT LUẬN: PHỤC HỒI SAU ĐỘT QUỴ KHÔNG CHỈ LÀ TẬP ĐỨNG VÀ TẬP ĐI

Phục hồi chức năng sau đột quỵ là quá trình toàn diện. Quá trình bao gồm phục hồi vận động và thăng bằng. Cần cải thiện sức mạnh cơ và sức khỏe tim mạch.

Hướng dẫn AEROBICS 2019 khẳng định vai trò của aerobic. Đây là thành phần rất quan trọng trong phục hồi chức năng.

Ba thông điệp quan trọng cần ghi nhớ:

1. Sàng lọc khả năng tập aerobic khi y khoa đã ổn định.

2. Chương trình tập phải được cá thể hóa hoàn toàn.

3. Duy trì vận động lâu dài dưới sự theo dõi chuyên môn.

Đối với người bệnh: Đừng chỉ đếm số bước đi mỗi ngày. Hãy quan tâm đến sức bền và chất lượng cuộc sống.

Đối với chuyên gia: Kết hợp aerobic giúp phục hồi toàn diện hơn. Đây là phương pháp phục hồi dựa trên bằng chứng khoa học.

TÀI LIỆU THAM KHẢO

MacKay-Lyons M, Billinger SA, Eng JJ, et al. Aerobic Exercise Recommendations to Optimize Best Practices in Care After Stroke: AEROBICS 2019 Update. Physical Therapy. 2020;100(1):149–156.

DOI: https://doi.org/10.1093/ptj/pzz153

Lưu ý: Bài viết được biên soạn nhằm mục đích cung cấp kiến thức y khoa và phục hồi chức năng dựa trên hướng dẫn AEROBICS 2019. Nội dung không thay thế việc thăm khám, đánh giá và kê đơn tập luyện của nhân viên y tế.

Mr Physio

0937782677