LIỆT TỨ CHI SAU TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG: LIỆU NGƯỜI BỆNH CÓ THỂ TỰ CHĂM SÓC TRỞ LẠI?
Liệt tứ chi có thể khiến người bệnh phụ thuộc vào người khác trong sinh hoạt. Những hoạt động đơn giản như ăn uống, mặc quần áo hoặc chuyển tư thế đều trở nên khó khăn.
Tuy nhiên, mất khả năng vận động không đồng nghĩa với mất mọi cơ hội cải thiện chức năng.
Phục hồi chức năng liệt tứ chi hướng đến việc tối ưu khả năng còn lại của người bệnh. Đồng thời, chương trình giúp phòng ngừa biến chứng và tăng mức độ độc lập.
Vậy người bệnh có thể phục hồi những chức năng nào? Khi nào nên bắt đầu tập luyện? Và cần chú ý điều gì để bảo đảm an toàn?
Bài viết dưới đây giải thích những vấn đề này dựa trên kiến thức phục hồi chức năng hiện nay.
1. Liệt tứ chi sau tổn thương tủy sống là gì?
Liệt tứ chi (tetraplegia) là tình trạng suy giảm chức năng vận động do tổn thương hệ thần kinh.
Trong tổn thương tủy sống, liệt tứ chi thường liên quan đến tổn thương vùng tủy cổ.
Tình trạng này có thể ảnh hưởng cả hai tay, hai chân và thân mình. Ngoài ra, chức năng hô hấp và hệ thần kinh tự chủ cũng có thể bị ảnh hưởng.
1.1. Vì sao tổn thương tủy cổ có thể gây liệt tứ chi?
Tủy cổ chứa các đường dẫn truyền thần kinh quan trọng.
Những đường dẫn truyền này kết nối não với các nhóm cơ ở tay, chân và thân mình.
Khi tủy cổ bị tổn thương, tín hiệu vận động có thể bị gián đoạn.
Vì vậy, người bệnh có thể giảm khả năng cử động hoặc kiểm soát cơ.
Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương thần kinh.
1.2. Liệt tứ chi hoàn toàn và không hoàn toàn khác nhau thế nào?
Trong lâm sàng, tổn thương tủy sống được phân loại bằng tiêu chuẩn ISNCSCI/AIS.
Tổn thương hoàn toàn (AIS A) không còn chức năng cảm giác và vận động được bảo tồn tại các khoanh cùng S4–S5.
Trong khi đó, tổn thương không hoàn toàn vẫn có một mức độ bảo tồn chức năng thần kinh.
Tuy nhiên, mức độ vận động có thể khác nhau đáng kể giữa các người bệnh.
Vì vậy, phân loại thần kinh là cơ sở quan trọng để xây dựng chương trình phục hồi.
2. Phục hồi chức năng liệt tứ chi có mục tiêu gì?
Phục hồi chức năng liệt tứ chi không chỉ hướng đến cải thiện sức mạnh cơ.
Chương trình còn tập trung vào khả năng sinh hoạt và phòng ngừa biến chứng.
Đặc biệt, mục tiêu cần phù hợp với chức năng còn lại của người bệnh.
2.1. Những chức năng nào có thể cải thiện?
Tùy mức độ tổn thương, người bệnh có thể được tập luyện để cải thiện:
- Khả năng kiểm soát đầu và thân mình.
- Vận động vai, khuỷu tay và bàn tay.
- Kỹ năng chuyển tư thế.
- Khả năng sử dụng xe lăn.
- Hoạt động ăn uống và vệ sinh cá nhân.
- Kỹ năng giao tiếp và sử dụng thiết bị hỗ trợ.
Tuy nhiên, không phải mọi chức năng đều có thể phục hồi hoàn toàn.
Bác sĩ cần đánh giá trước khi xác định mục tiêu phù hợp.
2.2. Vì sao khả năng độc lập quan trọng hơn việc chỉ tăng sức cơ?
Sức mạnh cơ là yếu tố quan trọng trong vận động.
Tuy nhiên, sức cơ không phản ánh đầy đủ khả năng sinh hoạt.
Ví dụ, người bệnh có thể học cách sử dụng dụng cụ hỗ trợ để tự ăn uống.
Một số người có thể điều khiển xe lăn điện bằng hệ thống thích hợp.
Nhờ đó, mức độ độc lập có thể tăng dù tổn thương thần kinh vẫn tồn tại.
3. Tập vận động cho người liệt tứ chi gồm những gì?
Tập vận động cho người liệt tứ chi cần được cá thể hóa theo mức tổn thương.
Trước tiên, bác sĩ đánh giá tình trạng thần kinh và độ ổn định cột sống.
Sau đó, nhóm phục hồi chức năng lựa chọn hoạt động phù hợp.
3.1. Tập vận động khớp và duy trì sức mạnh cơ
Người bệnh có thể được tập vận động thụ động hoặc chủ động có trợ giúp.
Mục tiêu là duy trì tầm vận động và hạn chế co rút.
Ngoài ra, các nhóm cơ còn hoạt động có thể được tập tăng sức mạnh.
Tuy nhiên, cần tránh kéo giãn hoặc đặt lực quá mức lên những cấu trúc chưa ổn định.
Đặc biệt, không nên tự thực hiện bài tập mạnh khi chưa có chỉ định.
3.2. Phục hồi chức năng hô hấp sau tổn thương tủy cổ
Phục hồi chức năng hô hấp là nội dung quan trọng ở người bệnh tổn thương tủy cổ.
Tổn thương có thể ảnh hưởng đến cơ hoành, cơ liên sườn và cơ bụng.
Hậu quả là khả năng thông khí hoặc ho hiệu quả có thể suy giảm.
Vì vậy, bác sĩ cần đánh giá chức năng hô hấp trước khi xây dựng chương trình.
Các biện pháp có thể bao gồm:
- Tập kiểm soát nhịp thở khi phù hợp.
- Hỗ trợ kỹ thuật ho và làm sạch đường thở.
- Tối ưu tư thế để hỗ trợ hô hấp.
- Theo dõi dấu hiệu suy hô hấp.
- Sử dụng thiết bị hỗ trợ khi có chỉ định.
Việc lựa chọn kỹ thuật phụ thuộc vào khả năng hô hấp của từng người.
3.3. Tập kiểm soát thân mình và chuyển tư thế
Kiểm soát thân mình giúp hỗ trợ nhiều hoạt động sinh hoạt.
Ví dụ, người bệnh cần giữ thăng bằng khi ngồi hoặc sử dụng xe lăn.
Do đó, chương trình có thể bao gồm các bài tập kiểm soát tư thế có hỗ trợ.
Ngoài ra, người bệnh có thể được hướng dẫn kỹ năng chuyển tư thế an toàn.
Tuy nhiên, mức hỗ trợ phải phù hợp với khả năng kiểm soát đầu và thân mình.
3.4. Tập sử dụng bàn tay và dụng cụ hỗ trợ
Khả năng sử dụng bàn tay ảnh hưởng lớn đến mức độ độc lập.
Một số người bệnh còn khả năng vận động cổ tay nhưng giảm sức nắm.
Trong trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể hướng dẫn tận dụng cơ chế nắm tenodesis.
Đồng thời, dụng cụ hỗ trợ có thể giúp thực hiện hoạt động sinh hoạt.
Ví dụ, người bệnh có thể sử dụng thìa cán lớn hoặc dụng cụ hỗ trợ viết.
Cần tránh kéo giãn làm mất hiệu quả cơ chế tenodesis ở người đang tận dụng chức năng này.
4. Những biến chứng cần phòng ngừa khi phục hồi chức năng liệt tứ chi
Người bệnh tổn thương tủy sống có nguy cơ gặp nhiều biến chứng.
Một số biến chứng có thể ảnh hưởng nghiêm trọng đến sức khỏe.
Vì vậy, phòng ngừa cần được tích hợp trong chương trình phục hồi.
4.1. Phòng ngừa loét tỳ đè
Phòng ngừa loét tỳ đè là nhiệm vụ quan trọng trong chăm sóc người liệt tứ chi.
Mất cảm giác có thể khiến người bệnh khó nhận biết áp lực kéo dài lên da.
Đặc biệt, vùng cùng cụt, mông và gót chân dễ chịu áp lực.
Các biện pháp cần xem xét gồm:
- Kiểm tra da thường xuyên.
- Thay đổi tư thế theo kế hoạch cá thể hóa.
- Sử dụng đệm giảm áp phù hợp.
- Kiểm soát độ ẩm và tình trạng dinh dưỡng.
- Hướng dẫn người chăm sóc nhận biết tổn thương da.
Ngoài ra, cần kiểm tra tình trạng da sau khi sử dụng thiết bị hỗ trợ.
4.2. Phản xạ tự động bất thường: Biến chứng nguy hiểm
Phản xạ tự động bất thường (autonomic dysreflexia) có thể xuất hiện sau tổn thương tủy sống.
Tình trạng thường gặp hơn ở người có mức tổn thương T6 hoặc cao hơn.
Một kích thích bên dưới mức tổn thương có thể gây tăng huyết áp đột ngột.
Các dấu hiệu có thể gồm đau đầu dữ dội, vã mồ hôi và đỏ bừng da.
Tuy nhiên, một số trường hợp có biểu hiện không điển hình.
Đây là tình trạng cấp cứu y khoa.
Nếu nghi ngờ, cần ngừng hoạt động đang thực hiện và tìm hỗ trợ y tế ngay.
4.3. Hạ huyết áp tư thế khi tập ngồi và tập đứng
Hạ huyết áp tư thế có thể xuất hiện khi thay đổi tư thế.
Người bệnh có thể chóng mặt, mệt hoặc giảm tỉnh táo.
Vì vậy, cần theo dõi huyết áp và các triệu chứng khi tập.
Bác sĩ có thể chỉ định biện pháp hỗ trợ tùy tình trạng.
Không nên tiếp tục tăng mức vận động khi người bệnh có dấu hiệu không dung nạp.
4.4. Co cứng và co rút khớp
Sau tổn thương tủy sống, một số người bệnh xuất hiện co cứng.
Nếu kéo dài, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến tư thế và sinh hoạt.
Vì vậy, cần đánh giá trương lực cơ và duy trì tầm vận động phù hợp.
Tuy nhiên, không phải mọi biểu hiện co cứng đều cần xử lý giống nhau.
Mục tiêu điều trị cần dựa trên ảnh hưởng thực tế đến chức năng.
5. Phục hồi khả năng tự chăm sóc sau liệt tứ chi
Phục hồi khả năng tự chăm sóc là một phần quan trọng của chương trình điều trị.
Các mục tiêu cần được lựa chọn cùng người bệnh.
Đồng thời, gia đình cần được hướng dẫn kỹ năng hỗ trợ phù hợp.
5.1. Tập ăn uống và vệ sinh cá nhân
Một số người bệnh có thể thực hiện hoạt động tự chăm sóc bằng dụng cụ thích nghi.
Ví dụ, thìa cán lớn giúp giảm yêu cầu về lực nắm.
Ngoài ra, thiết bị hỗ trợ có thể giúp người bệnh đánh răng hoặc sử dụng điện thoại.
Tuy nhiên, cần lựa chọn theo khả năng vận động thực tế.
5.2. Sử dụng xe lăn và thiết bị hỗ trợ
Xe lăn là phương tiện di chuyển quan trọng với nhiều người bệnh.
Tùy khả năng vận động, người bệnh có thể sử dụng xe lăn tay hoặc xe lăn điện.
Đặc biệt, hệ thống điều khiển cần phù hợp với chức năng tay và thân mình.
Ngoài ra, tư thế ngồi phải được đánh giá để giảm nguy cơ tổn thương da.
5.3. Tập kỹ năng chuyển tư thế
Chuyển tư thế là kỹ năng cần thiết trong sinh hoạt.
Tuy nhiên, người liệt tứ chi có thể cần hỗ trợ đáng kể.
Các phương pháp có thể bao gồm hỗ trợ của người chăm sóc hoặc thiết bị nâng chuyển.
Đặc biệt, cần bảo vệ khớp vai và cột sống trong quá trình thực hiện.
6. Đánh giá kết quả phục hồi chức năng liệt tứ chi
Để theo dõi tiến triển, cần sử dụng các công cụ lượng giá phù hợp.
Kết quả không nên chỉ được đánh giá bằng sức cơ.
Ngoài ra, cần xem xét mức độ độc lập và khả năng tham gia sinh hoạt.
6.1. Thang phân loại tổn thương thần kinh ISNCSCI/AIS
ISNCSCI/AIS giúp xác định mức tổn thương và phân loại chức năng thần kinh.
Công cụ này bao gồm đánh giá vận động và cảm giác theo tiêu chuẩn.
Kết quả hỗ trợ theo dõi những thay đổi về chức năng thần kinh.
Tuy nhiên, AIS không phản ánh đầy đủ khả năng độc lập trong sinh hoạt.
6.2. Thang điểm SCIM đánh giá khả năng độc lập
Thang điểm SCIM là công cụ chuyên biệt cho người bệnh tổn thương tủy sống.
SCIM đánh giá ba nhóm chức năng chính:
- Tự chăm sóc.
- Hô hấp và kiểm soát cơ tròn.
- Khả năng di chuyển.
Tổng điểm SCIM dao động từ 0 đến 100.
Điểm cao hơn phản ánh mức độ độc lập chức năng cao hơn.
Tuy nhiên, cần sử dụng đúng phiên bản và hướng dẫn chấm điểm.
6.3. Vì sao cần đánh giá định kỳ?
Đánh giá định kỳ giúp nhận biết sự thay đổi chức năng.
Ngoài ra, kết quả còn hỗ trợ điều chỉnh chương trình phục hồi.
Ví dụ, người bệnh có thể cải thiện khả năng ăn uống nhưng chưa thay đổi sức cơ rõ rệt.
Đây vẫn có thể là một tiến triển có ý nghĩa trong sinh hoạt.
7. Người bệnh và gia đình cần lưu ý gì khi tập luyện tại nhà?
Phục hồi chức năng không kết thúc khi người bệnh xuất viện.
Tuy nhiên, chương trình tại nhà phải phù hợp với tình trạng thực tế.
Gia đình cần được hướng dẫn trước khi hỗ trợ tập luyện.
7.1. Những hoạt động nào có thể thực hiện tại nhà?
Tùy khả năng, người bệnh có thể tiếp tục các bài tập đã được hướng dẫn.
Ví dụ, chương trình có thể gồm vận động khớp, tập kỹ năng tự chăm sóc và thay đổi tư thế.
Ngoài ra, cần duy trì kế hoạch chăm sóc da và phòng biến chứng.
Tuy nhiên, không nên tự ý tăng cường độ hoặc thay đổi kỹ thuật.
7.2. Khi nào cần ngừng tập và liên hệ bác sĩ?
Cần ngừng tập nếu xuất hiện triệu chứng bất thường.
Những dấu hiệu cần chú ý gồm:
- Khó thở hoặc suy giảm hô hấp.
- Đau đầu dữ dội kèm tăng huyết áp.
- Chóng mặt hoặc ngất.
- Đau bất thường hoặc nghi ngờ gãy xương.
- Sưng chi đột ngột.
- Tổn thương da tiến triển.
Các biểu hiện nghiêm trọng cần được đánh giá cấp cứu.
8. Câu hỏi thường gặp về phục hồi chức năng liệt tứ chi
8.1. Liệt tứ chi có thể phục hồi hoàn toàn không?
Một số người bệnh có thể cải thiện chức năng thần kinh theo thời gian.
Tuy nhiên, khả năng phục hồi hoàn toàn không được bảo đảm.
Kết quả phụ thuộc vào mức độ tổn thương và nhiều yếu tố khác.
8.2. Người liệt tứ chi có thể tự ăn uống không?
Một số người bệnh có thể tự ăn nhờ chức năng tay còn lại hoặc dụng cụ hỗ trợ.
Tuy nhiên, khả năng này cần được đánh giá theo từng trường hợp.
8.3. Tập phục hồi chức năng khi nào là phù hợp?
Phục hồi chức năng nên bắt đầu khi tình trạng y khoa cho phép.
Bác sĩ cần xác định độ ổn định cột sống và các nguy cơ trước khi tập.
8.4. Người liệt tứ chi có nhất thiết phải sử dụng xe lăn điện không?
Không. Việc lựa chọn xe lăn phụ thuộc vào khả năng vận động và nhu cầu.
Một số người có thể sử dụng xe lăn tay với cấu hình phù hợp.
8.5. Phục hồi chức năng hô hấp có cần thiết cho mọi trường hợp không?
Chức năng hô hấp cần được đánh giá, đặc biệt ở người tổn thương tủy cổ cao.
Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh đều cần cùng một kỹ thuật hỗ trợ.
8.6. Phục hồi chức năng liệt tứ chi có kéo dài suốt đời không?
Nhu cầu chăm sóc và theo dõi có thể kéo dài nhiều năm.
Tuy nhiên, chương trình tập luyện sẽ thay đổi theo tình trạng và mục tiêu.
Việc theo dõi lâu dài giúp duy trì chức năng và phát hiện biến chứng.
9. Kết luận: Phục hồi chức năng liệt tứ chi không chỉ là tập vận động
Phục hồi chức năng liệt tứ chi là quá trình điều trị đa chuyên ngành.
Mục tiêu bao gồm tối ưu vận động, phòng biến chứng và cải thiện khả năng độc lập.
Đặc biệt, người bệnh cần được tham gia lựa chọn mục tiêu phục hồi.
Dù tổn thương thần kinh vẫn tồn tại, nhiều kỹ năng sinh hoạt có thể được cải thiện.
Vì vậy, thành công không chỉ được đo bằng khả năng cử động tay chân.
Thông điệp quan trọng: Phục hồi chức năng hướng đến cuộc sống độc lập, an toàn và có ý nghĩa hơn cho người bệnh.
Tài liệu tham khảo
1. Tài liệu lịch sử liên quan đến chủ đề
Hunt GC. Quadriplegia After Spinal Cord Injury: A Treatment Guide for Physical Therapists. Physical Therapy. 1974;54(6):678. Book Review.
DOI: https://doi.org/10.1093/ptj/54.6.678a
2. Tổ chức Y tế Thế giới
World Health Organization. Spinal cord injury. Updated April 16, 2024.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/spinal-cord-injury
3. Hướng dẫn NICE
National Institute for Health and Care Excellence. Rehabilitation after traumatic injury. NICE guideline NG211. 2022.
https://www.nice.org.uk/guidance/ng211
4. National Institute of Neurological Disorders and Stroke
Spinal Cord Injury. National Institutes of Health.
https://www.ninds.nih.gov/health-information/disorders/spinal-cord-injury
5. American Spinal Injury Association
International Standards for Neurological Classification of Spinal Cord Injury (ISNCSCI).
https://asia-spinalinjury.org/isncsci-resources/
Nội dung nhằm mục đích cung cấp kiến thức. Người bệnh cần được bác sĩ khám và chỉ định chương trình phục hồi phù hợp.
0937782677
