NAM GIỚI TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG CÓ THỂ CÓ CON KHÔNG? SỰ THẬT ÍT NGƯỜI BIẾT

Khả năng sinh sản sau tổn thương tủy sống ở nam giới không nhất thiết mất hoàn toàn. Dù gặp rối loạn cương dương hoặc xuất tinh, nhiều người vẫn có khả năng sản xuất tinh trùng. Đặc biệt, các phương pháp hỗ trợ hiện nay có thể giúp họ thực hiện mong muốn có con ruột.

Năm 1996, Brackett và cộng sự công bố một bài tổng quan trên tạp chí Physical Therapy. Bài báo làm rõ những hiểu lầm phổ biến về chức năng sinh sản sau tổn thương tủy sống.

Một phát hiện đáng chú ý liên quan đến chất lượng tinh dịch. Số lượng tinh trùng có thể vẫn bình thường, nhưng khả năng di động thường suy giảm. Vì vậy, khó khăn sinh sản không đơn thuần xuất phát từ tình trạng liệt hoặc không thể xuất tinh.

1. Nam giới tổn thương tủy sống có con được không?

Câu trả lời là có thể. Tổn thương tủy sống không đồng nghĩa nam giới mất hoàn toàn khả năng sinh sản.

Tuy nhiên, người bệnh có thể gặp nhiều trở ngại. Những vấn đề thường gặp gồm rối loạn cương dương, rối loạn xuất tinh và bất thường chất lượng tinh dịch.

Khả năng có con phụ thuộc vào nhiều yếu tố. Trong đó có mức độ tổn thương thần kinh, chất lượng tinh trùng và sức khỏe sinh sản của cả hai người.

1.1. Khả năng sinh sản khác với chức năng tình dục

Chức năng tình dục và khả năng sinh sản có liên quan, nhưng không hoàn toàn giống nhau.

Chức năng tình dục bao gồm cảm giác, kích thích, cương dương, cực khoái và xuất tinh. Trong khi đó, khả năng sinh sản liên quan đến việc tạo ra và sử dụng tinh trùng có khả năng thụ tinh.

Một người có thể gặp khó khăn khi cương dương nhưng vẫn sản xuất được tinh trùng. Tương tự, không xuất tinh tự nhiên không nhất thiết đồng nghĩa không còn tinh trùng.

Sự khác biệt này rất quan trọng khi tư vấn cho người bệnh. Nó giúp tránh những kết luận bi quan không có căn cứ.

1.2. Vì sao tổn thương tủy sống ảnh hưởng đến sinh sản?

Hoạt động tình dục nam giới cần sự phối hợp của nhiều hệ thống thần kinh.

Hệ thần kinh tự chủ tham gia điều khiển cương dương và xuất tinh. Đồng thời, hệ thần kinh thân thể hỗ trợ cảm giác và hoạt động của các cơ liên quan.

Khi tủy sống bị tổn thương, các đường dẫn truyền có thể bị gián đoạn. Vì vậy, đáp ứng tình dục có thể thay đổi tùy vị trí tổn thương.

Tuy nhiên, tinh hoàn vẫn có thể duy trì hoạt động sinh tinh. Do đó, chức năng sinh sản cần được đánh giá riêng thay vì suy luận chỉ từ khả năng vận động.

2. Rối loạn cương dương sau tổn thương tủy sống xảy ra như thế nào?

Rối loạn cương dương (erectile dysfunction – ED) là tình trạng khó đạt hoặc duy trì sự cương cứng cần thiết cho hoạt động tình dục.

Sau tổn thương tủy sống, rối loạn này có thể xuất hiện do thay đổi đường dẫn truyền thần kinh. Tuy nhiên, mức ảnh hưởng không giống nhau ở tất cả người bệnh.

2.1. Cương dương phản xạ

Cương dương phản xạ (reflexogenic erection) thường liên quan đến kích thích trực tiếp vùng sinh dục.

Đáp ứng này phụ thuộc vào sự toàn vẹn của cung phản xạ cùng S2–S4.

Ở một số người tổn thương tủy sống trên vùng cùng, phản xạ vẫn có thể được bảo tồn. Vì vậy, người bệnh có thể xuất hiện cương dương khi có kích thích phù hợp.

Tuy nhiên, việc bảo tồn phản xạ không bảo đảm chức năng tình dục hoàn toàn bình thường.

2.2. Cương dương do kích thích tâm lý

Cương dương do kích thích tâm lý (psychogenic erection) liên quan đến các tín hiệu xuất phát từ não.

Những tín hiệu này có thể được khởi phát bởi suy nghĩ, hình ảnh hoặc cảm xúc. Sau đó, chúng được truyền qua các đường thần kinh xuống tủy sống.

Tổn thương các đường dẫn truyền có thể làm suy giảm đáp ứng. Mức độ ảnh hưởng tùy thuộc vị trí và tính chất tổn thương.

Như vậy, một người bệnh có thể còn cương dương phản xạ nhưng giảm cương dương do kích thích tâm lý.

3. Vì sao rối loạn xuất tinh sau tổn thương tủy sống thường gặp?

Xuất tinh là quá trình phức tạp, cần sự phối hợp của hệ thần kinh tự chủ và thần kinh thân thể.

Quá trình này gồm hai giai đoạn chính: đưa tinh dịch vào niệu đạo sau và tống tinh dịch ra ngoài.

3.1. Giai đoạn đưa tinh dịch vào niệu đạo

Giai đoạn đầu được gọi là emission.

Hệ thần kinh giao cảm tham gia điều khiển sự vận chuyển tinh trùng và dịch từ các tuyến sinh dục phụ.

Hoạt động này liên quan đến các trung tâm thần kinh ở vùng tủy ngực – thắt lưng.

Sau tổn thương tủy sống, đường điều khiển có thể bị gián đoạn. Vì vậy, tinh dịch có thể không được đưa vào niệu đạo bình thường.

3.2. Giai đoạn tống tinh dịch ra ngoài

Giai đoạn thứ hai được gọi là expulsion.

Các cơ vùng đáy chậu co bóp nhịp nhàng để đẩy tinh dịch ra ngoài. Hoạt động này cần sự phối hợp giữa phản xạ tủy sống và thần kinh ngoại biên.

Khi những đường dẫn truyền liên quan bị tổn thương, khả năng xuất tinh có thể suy giảm.

Đây là lý do một số người vẫn có tinh trùng nhưng không thể xuất tinh tự nhiên.

3.3. Không xuất tinh có đồng nghĩa vô sinh không?

Không hoàn toàn.

Không xuất tinh (anejaculation) là tình trạng không thể tống tinh dịch ra ngoài theo cơ chế thông thường. Trong khi đó, vô sinh liên quan đến khả năng đạt được thai kỳ.

Một người không xuất tinh tự nhiên vẫn có thể có tinh trùng trong hệ sinh dục.

Nếu thu nhận được tinh trùng có khả năng thụ tinh, các phương pháp hỗ trợ sinh sản có thể được cân nhắc.

4. Chất lượng tinh trùng sau tổn thương tủy sống thay đổi như thế nào?

Đây là một trong những nội dung quan trọng nhất của bài tổng quan năm 1996.

Brackett và cộng sự nhận thấy nhiều nam giới tổn thương tủy sống vẫn có số lượng tinh trùng tương đối bình thường. Tuy nhiên, khả năng di động của tinh trùng thường giảm.

Điều này cho thấy số lượng tinh trùng không phản ánh đầy đủ khả năng sinh sản.

4.1. Các chỉ số quan trọng trong xét nghiệm tinh dịch

Ở nam giới tổn thương tủy sống, độ di động là chỉ số đặc biệt đáng chú ý.

Tuy nhiên, cần đánh giá tổng hợp các chỉ số. Không nên kết luận khả năng sinh sản chỉ từ một thông số bất thường.

4.2. Vì sao tinh trùng có thể nhiều nhưng di động kém?

Khả năng di động giúp tinh trùng di chuyển trong đường sinh dục nữ. Đây là một yếu tố quan trọng đối với quá trình thụ tinh tự nhiên.

Theo Brackett và cộng sự, giảm độ di động có thể liên quan đến các thành phần trong huyết tương tinh dịch.

Huyết tương tinh dịch (seminal plasma) là phần dịch bao quanh tinh trùng. Thành phần này chứa nhiều chất do các tuyến sinh dục phụ tiết ra.

Nhóm tác giả cho rằng bất thường trong môi trường tinh dịch có thể góp phần làm giảm độ di động.

Tuy nhiên, đây là giả thuyết cơ chế được thảo luận trong bài tổng quan. Không nên xem đó là nguyên nhân duy nhất đã được chứng minh.

4.3. Có phải do nhiệt độ bìu hoặc tần suất xuất tinh?

Một số giả thuyết từng được đặt ra nhằm giải thích chất lượng tinh dịch bất thường.

Các yếu tố được xem xét gồm nhiệt độ bìu, tần suất xuất tinh và phương pháp quản lý bàng quang.

Tuy nhiên, bài tổng quan năm 1996 không tìm thấy bằng chứng thuyết phục rằng những yếu tố này giải thích chủ yếu tình trạng giảm độ di động.

Vì vậy, không nên mặc định chỉ cần thay đổi tư thế ngồi, tăng tần suất xuất tinh hoặc thay đổi quản lý bàng quang là có thể phục hồi chất lượng tinh trùng.

5. Kích thích rung dương vật có giúp nam giới tổn thương tủy sống xuất tinh không?

Kích thích rung dương vật (penile vibratory stimulation – PVS) là phương pháp sử dụng kích thích cơ học để khởi phát phản xạ xuất tinh.

Phương pháp này được áp dụng trong các cơ sở chuyên sâu về nam khoa và hỗ trợ sinh sản.

5.1. Nguyên lý của kích thích rung

Thiết bị tạo kích thích rung tại vùng dương vật để tác động lên các đường cảm giác liên quan.

Nếu cung phản xạ xuất tinh còn hoạt động, kích thích có thể gây đáp ứng xuất tinh.

Hiệu quả phụ thuộc vào vị trí và mức độ tổn thương thần kinh.

Vì vậy, không phải mọi người bệnh đều đáp ứng giống nhau.

5.2. Kích thích rung có được ưu tiên hiện nay không?

Có. Một bài tổng quan năm 2010 trên Nature Reviews Urology khuyến nghị kích thích rung là lựa chọn đầu tiên để thu nhận tinh dịch ở nam giới tổn thương tủy sống không thể xuất tinh.

Các khuyến nghị về thần kinh – tiết niệu hiện hành cũng ủng hộ phương pháp này. Tuy nhiên, người bệnh cần được đánh giá và theo dõi tại cơ sở phù hợp.

5.3. Kích thích rung có giống kích thích điện cơ NMES không?

Không.

Kích thích rung dương vật sử dụng kích thích cơ học để khởi phát phản xạ xuất tinh. Trong khi đó, NMES sử dụng xung điện để kích thích thần kinh vận động và gây co cơ.

Hai phương pháp khác nhau về cơ chế, mục tiêu và vị trí ứng dụng.

Do đó, không nên sử dụng máy kích thích điện cơ thông thường để tự thực hiện thủ thuật hỗ trợ xuất tinh.

6. Kích thích điện hỗ trợ xuất tinh là gì?

Kích thích điện hỗ trợ xuất tinh (electroejaculation – EEJ) là một phương pháp chuyên sâu nhằm thu nhận tinh dịch.

Trong thực hành nam khoa, kỹ thuật thường sử dụng kích thích điện qua đầu dò trực tràng.

Phương pháp này tác động lên các cấu trúc thần kinh liên quan đến xuất tinh.

EEJ có thể được cân nhắc khi kích thích rung không thành công hoặc không phù hợp.

6.1. So sánh kích thích rung và kích thích điện hỗ trợ xuất tinh

Phân loại này dựa trên tài liệu chuyên môn về điều trị vô sinh sau tổn thương tủy sống.

6.2. Cần lưu ý gì về rối loạn phản xạ tự chủ?

Rối loạn phản xạ tự chủ (autonomic dysreflexia – AD) là biến chứng thần kinh tự chủ nguy hiểm.

Tình trạng này đặc biệt cần lưu ý ở người tổn thương tủy sống ngang mức T6 hoặc cao hơn.

Các kích thích từ vùng dưới tổn thương có thể gây đáp ứng giao cảm quá mức. Huyết áp có thể tăng đột ngột, kèm đau đầu, vã mồ hôi hoặc các triệu chứng khác.

Vì vậy, các thủ thuật hỗ trợ xuất tinh cần có đánh giá nguy cơ và theo dõi huyết áp.

Hướng dẫn EAU về thần kinh – tiết niệu nhấn mạnh việc tư vấn nguy cơ này cho người bệnh và cơ sở hỗ trợ sinh sản.

7. Hỗ trợ sinh sản cho nam giới liệt tủy có những lựa chọn nào?

Khi thu nhận được tinh trùng, bác sĩ có thể xem xét các phương pháp hỗ trợ sinh sản.

Việc lựa chọn phụ thuộc vào chất lượng tinh trùng, khả năng xuất tinh và tình trạng sinh sản của người bạn đời.

7.1. Bơm tinh trùng vào buồng tử cung

Bơm tinh trùng vào buồng tử cung (intrauterine insemination – IUI) là phương pháp đưa mẫu tinh trùng đã xử lý vào buồng tử cung.

IUI có thể được cân nhắc khi có đủ tinh trùng di động và đáp ứng các điều kiện lâm sàng khác.

Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh đều phù hợp với phương pháp này.

7.2. Thụ tinh trong ống nghiệm

Thụ tinh trong ống nghiệm (in vitro fertilization – IVF) là phương pháp kết hợp noãn và tinh trùng trong môi trường phòng thí nghiệm.

Phôi tạo thành có thể được chuyển vào buồng tử cung theo chỉ định chuyên môn.

Phương pháp này có thể được xem xét khi những lựa chọn đơn giản hơn không phù hợp.

7.3. Tiêm tinh trùng vào bào tương noãn

Tiêm tinh trùng vào bào tương noãn (intracytoplasmic sperm injection – ICSI) sử dụng một tinh trùng để tiêm trực tiếp vào noãn.

Kỹ thuật này có thể hữu ích khi số lượng tinh trùng di động rất thấp.

Nếu không thu được tinh trùng qua xuất tinh hỗ trợ, bác sĩ có thể cân nhắc lấy tinh trùng bằng thủ thuật.

Tuy nhiên, mỗi phương pháp đều có chỉ định và giới hạn riêng. Không thể bảo đảm có thai chỉ dựa trên việc thu nhận được tinh trùng.

8. Vai trò của phục hồi chức năng tình dục sau tổn thương tủy sống

Phục hồi chức năng không chỉ tập trung vào vận động, sức mạnh cơ và sinh hoạt hằng ngày.

Người bệnh còn có nhu cầu về sức khỏe tình dục, quan hệ thân mật và kế hoạch xây dựng gia đình.

Vì vậy, tư vấn sinh sản có thể là một phần quan trọng của quá trình phục hồi toàn diện.

8.1. Vai trò của bác sĩ phục hồi chức năng

Bác sĩ phục hồi chức năng có thể chủ động tạo cơ hội để người bệnh trao đổi về sức khỏe tình dục.

Việc đánh giá nên xem xét tổn thương thần kinh, tình trạng chức năng và các vấn đề liên quan.

Đồng thời, bác sĩ cần nhận diện những nguy cơ có thể ảnh hưởng đến hoạt động tình dục. Ví dụ gồm rối loạn phản xạ tự chủ, co cứng và các vấn đề tiết niệu.

Khi người bệnh mong muốn có con, cần phối hợp với bác sĩ nam khoa hoặc chuyên khoa hỗ trợ sinh sản.

8.2. Vai trò của nhà vật lý trị liệu

Nhà vật lý trị liệu có thể hỗ trợ các mục tiêu chức năng có liên quan đến đời sống cá nhân.

Ví dụ gồm cải thiện khả năng di chuyển, chuyển tư thế, kiểm soát thân mình và sử dụng chi trên.

Ngoài ra, việc quản lý co cứng và duy trì tầm vận động có thể giúp người bệnh thuận lợi hơn trong sinh hoạt.

Tuy nhiên, các can thiệp này không đồng nghĩa với điều trị trực tiếp vô sinh.

Nhà vật lý trị liệu cần nhận diện nhu cầu, trao đổi phù hợp và giới thiệu người bệnh đến chuyên khoa liên quan.

8.3. Những vấn đề cần đánh giá trong thực hành

Đây là nội dung đề xuất cho thực hành đa chuyên khoa, không phải bảng kiểm đã được nghiên cứu Brackett năm 1996 kiểm định.

9. Bằng chứng mới bổ sung gì cho nghiên cứu năm 1996?

Bài tổng quan của Brackett và cộng sự được công bố cách đây khoảng 30 năm. Vì vậy, cần đối chiếu với những tài liệu cập nhật hơn.

9.1. Tổng quan năm 2022 về sức khỏe tình dục sau tổn thương tủy sống

Zizzo và cộng sự công bố bài tổng quan năm 2022 trên Journal of Personalized Medicine.

Tác giả nhấn mạnh rằng sức khỏe tình dục và sinh sản là thành phần quan trọng của chất lượng cuộc sống.

Bài viết đề cập các thay đổi về sinh lý, chức năng tình dục và lựa chọn hỗ trợ sinh sản. Đồng thời, nhóm tác giả nhấn mạnh cách tiếp cận cá thể hóa cho người bệnh.

9.2. Khuyến nghị EAU cập nhật năm 2026

Hướng dẫn của Hội Tiết niệu châu Âu (European Association of Urology – EAU) tiếp tục khuyến nghị sử dụng PVS và EEJ để thu nhận tinh trùng ở nam giới tổn thương tủy sống.

Nếu các phương pháp này thất bại, có thể xem xét lấy tinh trùng bằng thủ thuật và ICSI.

Hướng dẫn cũng yêu cầu chú ý nguy cơ rối loạn phản xạ tự chủ, nhất là với tổn thương từ T6 trở lên.

Những khuyến nghị này củng cố giá trị thực hành của chủ đề nghiên cứu năm 1996. Tuy nhiên, chúng là bằng chứng bổ sung và không phải kết quả trực tiếp của Brackett và cộng sự.

10. Ưu điểm và hạn chế của bài tổng quan

10.1. Ưu điểm

Bài viết đề cập một vấn đề quan trọng nhưng dễ bị bỏ qua trong phục hồi chức năng.

Tác giả làm rõ sự khác biệt giữa rối loạn tình dục và mất khả năng sinh sản.

Ngoài ra, bài tổng quan nhấn mạnh những thay đổi về chất lượng tinh trùng. Đây là cơ sở quan trọng để định hướng đánh giá nam khoa.

Đặc biệt, tác giả khuyến khích chuyển người bệnh đến cơ sở chuyên sâu khi có nhu cầu sinh con.

10.2. Hạn chế

Đây là bài tổng quan tường thuật, không phải tổng quan hệ thống có phân tích gộp.

Từ các nguồn đã xác minh, chưa thể xác định đầy đủ quy trình tìm kiếm và lựa chọn nghiên cứu của tác giả.

Bài viết cũng không có một cỡ mẫu chung hay nhóm đối chứng chung để phân tích hiệu quả điều trị.

Ngoài ra, bài báo được công bố năm 1996. Vì vậy, những thông tin liên quan đến phương pháp hỗ trợ sinh sản cần được đối chiếu với bằng chứng hiện hành.

11. Câu hỏi thường gặp về khả năng sinh sản sau tổn thương tủy sống

11.1. Nam giới bị liệt hai chân có thể có con ruột không?

Có thể. Liệt hai chân không đồng nghĩa mất khả năng sản xuất tinh trùng. Tuy nhiên, cần đánh giá chức năng sinh sản và khả năng thu nhận tinh dịch.

11.2. Không thể xuất tinh có nghĩa là không còn tinh trùng không?

Không. Một người có thể vẫn sản xuất tinh trùng nhưng không thể xuất tinh tự nhiên. Bác sĩ nam khoa có thể đánh giá các phương pháp thu nhận tinh trùng phù hợp.

11.3. Chất lượng tinh trùng có giảm sau tổn thương tủy sống không?

Có thể. Nhiều nghiên cứu ghi nhận độ di động tinh trùng giảm, dù số lượng vẫn tương đối bình thường. Mức thay đổi cần được xác định bằng xét nghiệm tinh dịch.

11.4. Kích thích điện cơ thông thường có giúp xuất tinh không?

Không nên đánh đồng hai phương pháp. EEJ là thủ thuật chuyên biệt trong nam khoa. Máy NMES dùng trong phục hồi vận động không thay thế được hệ thống hỗ trợ xuất tinh.

11.5. Nam giới tổn thương tủy sống có thể thực hiện IVF hoặc ICSI không?

Có thể được cân nhắc khi có chỉ định. Bác sĩ sẽ đánh giá chất lượng tinh trùng và tình trạng của cả hai người trước khi lựa chọn kỹ thuật.

11.6. Khi nào nên khám chuyên khoa sinh sản?

Người bệnh nên được tư vấn khi có mong muốn sinh con hoặc lo ngại về chức năng sinh sản. Không nhất thiết phải chờ đến khi đã cố gắng có thai nhiều lần.

12. Kết luận: Tổn thương tủy sống không khép lại cơ hội làm cha

Khả năng sinh sản sau tổn thương tủy sống ở nam giới có thể bị ảnh hưởng bởi nhiều cơ chế.

Rối loạn cương dương, rối loạn xuất tinh và giảm độ di động tinh trùng là những vấn đề đáng quan tâm.

Tuy nhiên, nhiều người bệnh vẫn duy trì khả năng sản xuất tinh trùng. Các kỹ thuật thu nhận tinh dịch và hỗ trợ sinh sản có thể mở ra cơ hội có con ruột.

Bài tổng quan của Brackett và cộng sự năm 1996 đã làm rõ những hiểu lầm quan trọng. Các hướng dẫn sau này tiếp tục khẳng định nhu cầu đánh giá và hỗ trợ sinh sản chuyên sâu.

Đối với phục hồi chức năng, cần xem sức khỏe sinh sản là một phần của chăm sóc toàn diện. Người bệnh cần được cung cấp thông tin chính xác, tôn trọng quyền riêng tư và tiếp cận dịch vụ phù hợp.

Thông điệp quan trọng: Không thể đánh giá khả năng làm cha chỉ từ mức độ liệt hoặc khả năng xuất tinh. Đánh giá sinh sản chuyên sâu mới giúp xác định những lựa chọn thực tế cho từng người bệnh.

13. Tài liệu tham khảo

1. Brackett NL, Nash MS, Lynne CM. Male Fertility Following Spinal Cord Injury: Facts and Fiction. Physical Therapy. 1996;76(11):1221–1231. DOI: 10.1093/ptj/76.11.1221.

2. Brackett NL, Lynne CM, Ibrahim E, Ohl DA, Sønksen J. Treatment of infertility in men with spinal cord injury. Nature Reviews Urology. 2010;7:162–172. DOI: 10.1038/nrurol.2010.7.

Mr Physio

0937782677