DÂY CHẰNG VỪNG – MÁC: VÌ SAO KHÔNG THẤY TRÊN MRI CHƯA CHẮC ĐÃ BỊ ĐỨT?
Dây chằng vừng – mác (fabellofibular ligament – FFL) là một cấu trúc nằm ở góc sau ngoài khớp gối. Dây chằng góp phần ổn định khớp và liên quan đến xương vừng nhỏ nằm phía sau gối, gọi là fabella.
Điều thú vị là không phải ai cũng có dây chằng này với hình thái giống nhau. Thậm chí, một số người không có xương fabella vẫn có FFL.
Nghiên cứu tổng hợp năm 2020 ghi nhận khoảng 37,4% khớp gối không có dây chằng vừng – mác được nhận diện.
Vì vậy, không quan sát thấy FFL trên MRI chưa đủ để kết luận dây chằng bị đứt.
Vậy cấu trúc này nằm ở đâu? Nó khác dây chằng khoeo – mác thế nào? Và khi chấn thương góc sau ngoài gối, phục hồi chức năng cần chú ý điều gì?
1. Dây chằng vừng – mác (fabellofibular ligament) là gì?
Dây chằng vừng – mác, còn gọi là dây chằng xương vừng – mác, thuộc hệ thống ổn định góc sau ngoài khớp gối.
Tên tiếng Anh là fabellofibular ligament, viết tắt FFL.
Cấu trúc thường nối xương fabella với chỏm xương mác.
Xương fabella là một xương vừng nhỏ, thường nằm trong gân đầu ngoài cơ bụng chân (lateral gastrocnemius).
Tuy nhiên, fabella không hiện diện dưới dạng xương ở tất cả mọi người.
Đặc biệt, FFL vẫn có thể tồn tại khi không có fabella.
1.1. Giải phẫu dây chằng vừng – mác
Khi có fabella, FFL thường xuất phát từ vùng xương vừng.
Các sợi đi xuống dưới, hướng đến mặt sau ngoài mỏm trâm chỏm mác.
Dây chằng nằm gần gân cơ bụng chân ngoài và bao khớp sau ngoài.
Nếu không có fabella, các sợi có thể xuất phát từ vùng bao khớp sau ngoài hoặc mặt sau ngoài lồi cầu đùi ngoài.
Do đó, nguyên ủy của FFL có thể thay đổi giữa các cá thể.
1.2. Bảng giải phẫu dây chằng vừng – mác
| Đặc điểm | Mô tả |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Fabellofibular ligament |
| Viết tắt | FFL |
| Tên gọi đề xuất khác | Gastrocnemiofibular ligament |
| Vị trí | Góc sau ngoài khớp gối |
| Nguyên ủy thường gặp | Xương fabella |
| Nguyên ủy khi không có fabella | Vùng sau ngoài xương đùi hoặc bao khớp |
| Điểm bám tận | Mỏm trâm chỏm mác |
| Cấu trúc liên quan | Cơ bụng chân ngoài, dây chằng cung và PFL |
| Chức năng | Hỗ trợ ổn định thụ động góc sau ngoài |
Các đặc điểm này được mô tả trong tổng quan của Angelats và cộng sự năm 2025. [2]
2. Nghiên cứu giải phẫu năm 2020: Dây chằng vừng – mác có ở tất cả mọi người không?
Không.
Pękala và cộng sự thực hiện nghiên cứu MRI kết hợp phân tích gộp, công bố trên Clinical Anatomy năm 2020.
Đây là một trong những nghiên cứu quan trọng về biến thể giải phẫu FFL.
2.1. Kết quả phân tích gộp
Các tác giả tổng hợp 21 nghiên cứu từ 18 bài báo cùng dữ liệu MRI của nhóm.
Tổng cộng có 1.176 khớp gối được phân tích.
| Chỉ số | Kết quả |
|---|---|
| Tổng số khớp gối | 1.176 |
| Tỷ lệ không hiện diện FFL | 37,4% |
| Khoảng tin cậy 95% | 24,5–51,3% |
| Tỷ lệ không hiện diện FFL trong nhóm nghiên cứu châu Á | 29,0% |
| Tỷ lệ không thấy FFL trên MRI riêng của nhóm tác giả | 42,0% |
| Tỷ lệ không thấy fabella trên MRI riêng của nhóm tác giả | 80,0% |
Các tỷ lệ phụ thuộc phương pháp nghiên cứu và đặc điểm quần thể.
Đặc biệt, nhóm tác giả ghi nhận FFL có thể xuất hiện dù không có fabella.
2.2. Vì sao có đề xuất tên gastrocnemiofibular ligament?
Vì dây chằng có liên quan chặt chẽ đến đầu ngoài cơ bụng chân.
Ngoài ra, nó có thể tồn tại khi không có xương fabella.
Do đó, các tác giả đề xuất tên gastrocnemiofibular ligament, tức dây chằng bụng chân – mác.
Tuy nhiên, đây là tên gọi được đề xuất trong nghiên cứu, không có nghĩa thuật ngữ fabellofibular ligament đã bị thay thế trong mọi tài liệu giải phẫu.
Điểm cần nhớ: FFL là cấu trúc có biến thể bình thường. Không thấy dây chằng trên MRI không tự động đồng nghĩa với tổn thương. [3]
3. Chức năng dây chằng vừng – mác trong phức hợp góc sau ngoài gối
Phức hợp góc sau ngoài khớp gối có tên tiếng Anh là posterolateral corner (PLC).
Đây là hệ thống gồm nhiều dây chằng, gân cơ và bao khớp.
Nó giúp kiểm soát lực vẹo trong (varus) và xoay ngoài bất thường của xương chày.
3.1. Dây chằng vừng – mác có phải cấu trúc ổn định chính không?
FFL được mô tả là một cấu trúc ổn định thụ động.
Tuy nhiên, ba cấu trúc thường được xem là thành phần ổn định chính của PLC gồm:
- Dây chằng bên mác (fibular collateral ligament – FCL).
- Gân cơ khoeo (popliteus tendon).
- Dây chằng khoeo – mác (popliteofibular ligament – PFL).
FFL chủ yếu được xem là cấu trúc ổn định bổ sung.
Vì vậy, không nên đánh giá mức mất vững toàn bộ PLC chỉ dựa trên FFL.
3.2. Phân biệt dây chằng vừng – mác và dây chằng khoeo – mác
| Đặc điểm | Dây chằng vừng – mác | Dây chằng khoeo – mác |
|---|---|---|
| Tên tiếng Anh | Fabellofibular ligament | Popliteofibular ligament |
| Viết tắt | FFL | PFL |
| Điểm bám gần | Fabella hoặc vùng sau ngoài xương đùi | Vùng gân cơ khoeo |
| Điểm bám xa | Chỏm mác | Chỏm mác |
| Mức độ biến thể | Rõ rệt | Có biến thể |
| Vai trò | Ổn định bổ sung | Một trong các cấu trúc ổn định chính PLC |
Đặc biệt, FFL còn có mối liên quan giải phẫu với dây chằng cung (arcuate ligament).
Một số nghiên cứu ghi nhận kích thước hai cấu trúc có xu hướng biến đổi ngược nhau. Tuy nhiên, đây không phải quy luật áp dụng cho mọi khớp gối. [2, 4]
4. Tổn thương dây chằng vừng – mác xảy ra khi nào?
Tổn thương FFL có thể xuất hiện trong chấn thương góc sau ngoài khớp gối.
Các cơ chế thường liên quan đến lực varus, xoay ngoài hoặc duỗi gối quá mức.
Tuy nhiên, tổn thương FFL đơn độc ít được nghiên cứu.
Phần lớn tài liệu tập trung vào tổn thương PLC phối hợp.
4.1. Vì sao cần đánh giá cả ACL và PCL?
PLC hoạt động cùng các dây chằng chéo để duy trì độ vững khớp gối.
Nếu ACL hoặc PCL bị đứt, tổn thương PLC phối hợp có thể làm tăng mất vững.
Đặc biệt, bỏ sót tổn thương PLC có ý nghĩa cơ học có thể ảnh hưởng kết quả tái tạo dây chằng chéo.
Tuy nhiên, không phải mọi bất thường FFL trên MRI đều làm tăng nguy cơ thất bại mảnh ghép.
Cần xác định mức độ tổn thương toàn bộ hệ thống.
4.2. Dấu hiệu gãy nhổ mỏm trâm chỏm mác
Một tổn thương đáng chú ý là gãy nhổ tại vùng mỏm trâm chỏm mác.
Dấu hiệu này còn được gọi là arcuate sign.
Đây là vùng bám của nhiều cấu trúc PLC, bao gồm FFL và PFL.
Vì vậy, mảnh gãy nhổ có thể gợi ý tổn thương góc sau ngoài đáng kể.
Tuy nhiên, không thể kết luận dây chằng vừng – mác bị đứt riêng biệt chỉ dựa trên dấu hiệu này.
5. MRI và siêu âm dây chằng vừng – mác có giá trị gì?
MRI có thể hỗ trợ nhận diện FFL và những cấu trúc góc sau ngoài khớp gối.
Tuy nhiên, khả năng quan sát phụ thuộc giải phẫu, hướng lát cắt và chất lượng hình ảnh.
5.1. Dây chằng vừng – mác trên MRI
Khi hiện diện, FFL thường có tín hiệu thấp trên MRI.
Dây chằng đi từ vùng fabella hoặc phần sau ngoài xương đùi đến chỏm mác.
Mặt phẳng trán và dọc có thể giúp nhận diện đường đi.
Những dấu hiệu nghi tổn thương gồm tăng tín hiệu, phù mô mềm hoặc mất liên tục sợi.
Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng xác lập độ nhạy và độ đặc hiệu MRI cho rách FFL đơn độc.
5.2. Siêu âm dây chằng vừng – mác
Wu và cộng sự công bố tổng quan hình ảnh siêu âm PLC năm 2024.
Tài liệu mô tả cách nhận diện FFL khi có xương fabella.
Trên siêu âm, dây chằng có thể xuất hiện như một bó sợi tăng âm nối fabella với chỏm mác.
Tuy nhiên, không phải mọi người đều có fabella hoặc FFL rõ ràng.
Ngoài ra, phương pháp phụ thuộc kỹ năng người thực hiện.
Vì vậy, siêu âm có thể hỗ trợ khảo sát giải phẫu nhưng chưa được xác lập là xét nghiệm chẩn đoán rách FFL đơn độc có độ chính xác cao. [4]
6. Khám lâm sàng tổn thương dây chằng vừng – mác cần chú ý gì?
Người bệnh tổn thương PLC có thể đau vùng sau ngoài gối.
Ngoài ra, họ có thể cảm thấy gối khuỵu hoặc mất vững khi đi lại.
Tuy nhiên, triệu chứng không đặc hiệu cho FFL.
6.1. Những nghiệm pháp đánh giá PLC
Các nghiệm pháp thường được sử dụng gồm:
- Varus stress test: đánh giá mất vững bên ngoài gối.
- Dial test: đánh giá tăng xoay ngoài xương chày.
- Posterolateral drawer test: đánh giá mất vững xoay sau ngoài.
- External rotation recurvatum test: đánh giá ưỡn và xoay ngoài bất thường.
Những nghiệm pháp này khảo sát toàn bộ PLC.
Không có nghiệm pháp nào trong danh sách xác nhận riêng rách dây chằng vừng – mác.
Đồng thuận quốc tế năm 2025 cũng nhấn mạnh cần phối hợp khám và hình ảnh học. [5]
6.2. Khi nào cần khám sớm?
Sau chấn thương gối nặng, cần chú ý mất vững rõ hoặc không chịu trọng lượng được.
Đặc biệt, tê mu bàn chân hoặc yếu gấp mu cổ chân có thể gợi ý tổn thương thần kinh mác chung.
Nếu bàn chân lạnh, tái nhợt hoặc giảm tưới máu, người bệnh cần được đánh giá cấp cứu.
7. Điều trị tổn thương dây chằng vừng – mác có cần phẫu thuật không?
Không phải mọi bất thường FFL đều cần điều trị.
Đặc biệt, sự vắng mặt do biến thể giải phẫu không phải bệnh lý.
Nếu có chấn thương, quyết định điều trị phụ thuộc mức độ mất vững PLC và tổn thương phối hợp.
7.1. Điều trị bảo tồn
Tổn thương PLC mức độ nhẹ, ổn định có thể được xem xét điều trị bảo tồn.
Chương trình có thể gồm bảo vệ gối, kiểm soát đau và phục hồi sức mạnh cơ.
Tuy nhiên, cần theo dõi khả năng duy trì độ vững.
7.2. Khi nào cần tái tạo PLC?
Đồng thuận LaPrade và cộng sự năm 2025 khuyến nghị tái tạo đối với tổn thương PLC độ III hoàn toàn.
Những kỹ thuật tái tạo thường tập trung vào FCL, gân cơ khoeo và PFL.
Điều này không có nghĩa FFL phải được tái tạo riêng trong mọi trường hợp.
Đặc biệt, chưa có đủ bằng chứng để xác lập chỉ định phẫu thuật riêng cho rách FFL đơn độc. [5]
8. Phục hồi chức năng sau tổn thương dây chằng vừng – mác
Chưa có phác đồ phục hồi chức năng đặc hiệu được kiểm định cho rách FFL đơn độc.
Vì vậy, chương trình thường dựa trên nguyên tắc điều trị tổn thương PLC.
8.1. Giai đoạn bảo vệ mô
Mục tiêu là kiểm soát đau, sưng và bảo vệ những cấu trúc đang lành.
Nẹp gối hoặc giới hạn chịu trọng lượng có thể được chỉ định.
Đặc biệt, cần thận trọng với lực varus và xoay ngoài quá mức.
8.2. Phục hồi tầm vận động và sức mạnh
Khi đủ điều kiện, người bệnh có thể tiến triển sang tập vận động và tăng sức mạnh.
Các nhóm cơ quan trọng gồm cơ tứ đầu đùi, cơ vùng hông và cơ cẳng chân.
Tuy nhiên, bài tập gân kheo và những động tác tạo lực tại vùng chỏm mác cần được lựa chọn phù hợp.
Đặc biệt, nếu có tái tạo PCL phối hợp, chương trình có thể cần giới hạn khác.
8.3. Bằng chứng phục hồi chức năng sau tái tạo PLC
Morris và cộng sự công bố tổng quan hệ thống năm 2021.
Nghiên cứu tổng hợp 10 công trình với 245 người bệnh sau tái tạo nhiều dây chằng có PLC.
Các tác giả so sánh ba chiến lược chịu trọng lượng:
| Chiến lược | Số người bệnh |
|---|---|
| Chịu trọng lượng muộn | 61 |
| Tăng chịu trọng lượng dần | 123 |
| Chịu trọng lượng ngay | 61 |
Nhóm tăng chịu trọng lượng dần có tỷ lệ biến chứng chung thấp hơn trong dữ liệu tổng hợp.
Tuy nhiên, các nghiên cứu có nhiều khác biệt về tổn thương và kỹ thuật phẫu thuật.
Vì vậy, không thể kết luận riêng chiến lược chịu trọng lượng là nguyên nhân gây ra toàn bộ khác biệt.
Đây là bằng chứng cho phục hồi sau tái tạo PLC phối hợp, không phải rách FFL đơn độc. [6]
8.4. Tiêu chí theo dõi phục hồi chức năng
| Nội dung | Mục tiêu |
|---|---|
| Đau và tràn dịch | Theo dõi phản ứng khớp |
| Tầm vận động | Khôi phục gập và duỗi gối |
| Sức mạnh cơ tứ đầu đùi | Cải thiện khả năng chịu tải |
| Sức mạnh cơ vùng hông | Hỗ trợ kiểm soát chi dưới |
| Dáng đi | Khôi phục di chuyển an toàn |
| Thăng bằng | Cải thiện kiểm soát thần kinh cơ |
| Độ vững PLC | Theo dõi mất vững còn tồn tại |
| IKDC, Lysholm hoặc KOOS | Đánh giá chức năng và triệu chứng |
Không nên quyết định tăng tải chỉ dựa vào thời gian sau chấn thương.
Độ vững, tiến triển lành thương và chất lượng vận động đều cần được xem xét.
9. Câu hỏi thường gặp về dây chằng vừng – mác (FAQ)
1. Dây chằng vừng – mác nằm ở đâu?
Dây chằng nằm phía sau ngoài khớp gối, thường nối xương fabella với chỏm xương mác.
2. Không có xương fabella thì có dây chằng vừng – mác không?
Có thể. Nghiên cứu giải phẫu và MRI cho thấy FFL vẫn có thể hiện diện khi không có fabella.
3. Không thấy dây chằng vừng – mác trên MRI có phải bị đứt không?
Không nhất thiết. FFL có biến thể giải phẫu và không hiện diện rõ ở tất cả mọi người.
4. Dây chằng vừng – mác có giống dây chằng khoeo – mác không?
Không. Hai dây chằng có điểm bám gần khác nhau. PFL là cấu trúc ổn định chính của PLC, còn FFL thường đóng vai trò bổ sung.
5. Tổn thương FFL có liên quan đến ACL hoặc PCL không?
Có thể xuất hiện trong tổn thương PLC phối hợp ACL hoặc PCL. Tuy nhiên, chưa đủ bằng chứng xác định hậu quả riêng của rách FFL đơn độc.
6. Có bài tập phục hồi riêng cho dây chằng vừng – mác không?
Chưa có phác đồ đặc hiệu được xác lập. Chương trình cần dựa trên độ vững PLC, tổn thương phối hợp và phương pháp điều trị.
10. Kết luận: Vì sao dây chằng vừng – mác dễ bị hiểu nhầm?
Dây chằng vừng – mác là một cấu trúc có biến thể giải phẫu tại góc sau ngoài khớp gối.
Dây chằng thường nối fabella với chỏm mác và góp phần ổn định thụ động.
Tuy nhiên, không phải người nào cũng có fabella hoặc FFL được nhận diện rõ.
Vì vậy, không nhìn thấy dây chằng trên MRI chưa đủ để chẩn đoán đứt.
Khi có chấn thương, cần đánh giá toàn bộ PLC và những tổn thương ACL, PCL phối hợp.
Trong phục hồi chức năng, mục tiêu quan trọng là khôi phục độ vững, sức mạnh và kiểm soát vận động.
Thông điệp quan trọng: Không nên điều trị một biến thể giải phẫu như một tổn thương. Chẩn đoán và phục hồi phải dựa trên toàn bộ chức năng khớp gối.
0937782677
11. Tài liệu tham khảo khoa học
- Fabellofibular ligament. Radiology Reference Article. Nguồn Radiopaedia.
- Anatomy of the ligaments of the posterolateral corner of the knee: A narrative literature review. Journal of Experimental Orthopaedics. 2025. DOI: 10.1002/jeo2.70562.
- The gastrocnemiofibular ligament: A new, more anatomically accurate name for the fabellofibular ligament. An original magnetic resonance imaging study and meta-analysis. Clinical Anatomy. 2020. DOI: 10.1002/ca.23542.
- Ultrasound imaging of the posterior lateral corner of the knee: A pictorial review of anatomy and pathologies. Insights into Imaging. 2024. DOI: 10.1186/s13244-024-01606-x.
- A Contemporary International Expert Consensus Statement on the Evaluation, Diagnosis, Treatment, and Rehabilitation of Injuries to the Posterolateral Corner of the Knee. Arthroscopy. 2025. DOI: 10.1016/j.arthro.2025.04.055.
- Weightbearing Protocols After Posterolateral Corner Reconstruction. A Systematic Review. Orthopaedic Journal of Sports Medicine. 2021. DOI: 10.1177/2325967120988274.
- MR imaging of the posterolateral corner of the knee. Skeletal Radiology. 2007. DOI: 10.1007/s00256-006-0271-5.
