DÂY CHẰNG KHOEO – MÁC: VÌ SAO MRI THẤY RÕ HƠN 90% NHƯNG VẪN KHÓ CHẨN ĐOÁN RÁCH?
Dây chằng khoeo – mác (popliteofibular ligament – PFL) là một thành phần quan trọng của phức hợp góc sau ngoài khớp gối. Dây chằng nối vùng gân cơ khoeo với chỏm xương mác. Cấu trúc này góp phần chống lại lực xoay ngoài, vẹo trong và sự dịch chuyển bất thường của xương chày.
Đặc biệt, dây chằng khoeo – mác không hoạt động độc lập. Nó phối hợp với dây chằng bên mác và gân cơ khoeo để duy trì độ vững của khớp gối.
Một nghiên cứu năm 2024 trên 84 người bệnh có tổn thương ACL ghi nhận PFL được nhận diện trên hơn 90% ảnh MRI. Tuy nhiên, khả năng thống nhất khi xác định rách dây chằng lại khá thấp.
Kết quả này cho thấy nhận diện được một dây chằng trên MRI không đồng nghĩa với chẩn đoán chính xác tổn thương của nó.
Ngoài ra, tổn thương PFL có thể xuất hiện cùng đứt ACL hoặc PCL. Nếu bỏ sót mất vững góc sau ngoài, kết quả điều trị dây chằng chéo có thể bị ảnh hưởng.
Vậy dây chằng khoeo – mác nằm ở đâu? Nó giúp ổn định khớp gối như thế nào? Và phục hồi chức năng sau tổn thương cần chú ý điều gì?
1. Dây chằng khoeo – mác (popliteofibular ligament) là gì?
Dây chằng khoeo – mác là một cấu trúc dây chằng nằm ở phía sau ngoài khớp gối.
Tên tiếng Anh là popliteofibular ligament, viết tắt PFL.
Một số tài liệu sử dụng tên popliteal fibular ligament. Trong tiếng Việt, có thể gặp cách gọi dây chằng cơ khoeo – mác.
PFL nối vùng gân cơ khoeo với đầu trên xương mác.
Đây là một trong ba cấu trúc ổn định chính của phức hợp góc sau ngoài khớp gối (posterolateral corner – PLC).
Hai cấu trúc còn lại là dây chằng bên mác và phức hợp gân – cơ khoeo.
1.1. Góc sau ngoài khớp gối nằm ở đâu?
Góc sau ngoài là vùng giải phẫu nằm phía sau và phía ngoài khớp gối.
Khu vực này chứa nhiều dây chằng, gân cơ và cấu trúc bao khớp.
Đặc biệt, PLC có vai trò quan trọng trong kiểm soát chuyển động xoay.
Nếu các cấu trúc này bị tổn thương, khớp gối có thể mất vững khi chịu trọng lượng.
1.2. Vì sao dây chằng khoeo – mác quan trọng?
PFL góp phần hạn chế chuyển động xoay ngoài quá mức của xương chày.
Đồng thời, dây chằng tham gia chống lực vẹo trong (varus stress).
Ngoài ra, cấu trúc này có thể hỗ trợ hạn chế sự dịch chuyển ra sau của xương chày.
Tuy nhiên, mức đóng góp phụ thuộc tình trạng của các dây chằng phối hợp.
Vì vậy, PFL không nên được đánh giá tách biệt khỏi toàn bộ PLC.
2. Giải phẫu dây chằng khoeo – mác: Nguyên ủy và điểm bám tận
2.1. Nguyên ủy của dây chằng khoeo – mác
PFL xuất phát từ vùng nối cơ – gân của cơ khoeo (popliteus musculotendinous junction).
Cấu trúc này nằm phía sau ngoài khớp gối.
Đặc biệt, PFL không xuất phát trực tiếp từ xương đùi như dây chằng bên mác.
Thay vào đó, dây chằng liên kết với phần gân và vùng chuyển tiếp cơ – gân của cơ khoeo.
Đây là đặc điểm giúp phân biệt PFL với những cấu trúc khác của PLC.
2.2. Điểm bám tận của dây chằng khoeo – mác
Các bó PFL đi xuống dưới đến vùng mỏm trâm chỏm mác (fibular styloid process).
Vị trí bám thường nằm tại đỉnh và mặt sau trong của mỏm trâm.
Một phần sợi có thể bám vào sườn trước trong của mỏm trâm mác.
Do đó, PFL có thể gồm nhiều bó sợi với hướng đi khác nhau.
2.3. Hai bó dây chằng khoeo – mác
Nhiều tài liệu mô tả PFL gồm hai bó chính:
- Bó trước (anterior division).
- Bó sau (posterior division).
Bó trước thường đi đến vùng sườn trước trong của mỏm trâm mác.
Trong khi đó, bó sau thường bám vào đỉnh hoặc mặt sau trong mỏm trâm.
Đặc biệt, bó sau thường được mô tả lớn hơn bó trước.
Tuy nhiên, không phải mọi cá thể đều có hình thái hai bó rõ ràng.
2.4. Bảng giải phẫu dây chằng khoeo – mác
| Đặc điểm | Mô tả |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Popliteofibular ligament |
| Viết tắt | PFL |
| Vị trí | Góc sau ngoài khớp gối |
| Loại cấu trúc | Dây chằng ổn định thụ động |
| Nguyên ủy | Vùng nối cơ – gân của cơ khoeo |
| Điểm bám tận | Mỏm trâm chỏm mác |
| Hướng đi | Chếch xuống dưới về phía xương mác |
| Hình thái thường gặp | Một hoặc nhiều bó sợi |
| Liên quan chính | Gân cơ khoeo, dây chằng bên mác |
| Chức năng | Chống xoay ngoài, lực varus và hỗ trợ ổn định sau ngoài |
Nội dung được đối chiếu với tổng quan giải phẫu của Angelats và cộng sự năm 2025 cùng nghiên cứu phân loại của Olewnik năm 2022. [2, 3]
3. Dây chằng khoeo – mác thuộc phức hợp góc sau ngoài gối như thế nào?
Phức hợp góc sau ngoài là hệ thống ổn định phức tạp của khớp gối.
Trong đó, ba cấu trúc được xem là thành phần ổn định chính.
3.1. Ba cấu trúc ổn định quan trọng của PLC
| Cấu trúc | Tên tiếng Anh | Vai trò nổi bật |
|---|---|---|
| Dây chằng bên mác | Fibular collateral ligament – FCL | Chống lực varus |
| Gân cơ khoeo | Popliteus tendon – PT | Góp phần kiểm soát xoay và ổn định động |
| Dây chằng khoeo – mác | Popliteofibular ligament – PFL | Chống xoay ngoài và hỗ trợ độ vững sau ngoài |
Đây là ba thành phần được nhấn mạnh trong đồng thuận quốc tế năm 2025.
Tuy nhiên, PLC còn có những cấu trúc khác.
Chúng gồm bao khớp sau ngoài, dây chằng cung, dây chằng đậu – mác và những liên kết sụn chêm ngoài.
3.2. Các cấu trúc ổn định bổ sung
| Cấu trúc | Ý nghĩa giải phẫu |
|---|---|
| Dây chằng cung | Thành phần bao khớp sau ngoài có biến thể |
| Dây chằng đậu – mác | Có thể góp phần ổn định phía sau ngoài |
| Gân cơ nhị đầu đùi | Liên quan vùng chỏm mác |
| Cơ bụng chân ngoài | Liên quan bao khớp phía sau |
| Dây chằng chêm – mác | Liên kết vùng sụn chêm ngoài với xương mác |
| Các bó sụn chêm – khoeo | Góp phần kiểm soát độ di động sụn chêm ngoài |
| Khớp chày – mác trên | Có vai trò trong ổn định vùng đầu trên xương mác |
Đặc biệt, không phải cấu trúc nào cũng hiện diện hoặc có hình thái giống nhau ở mọi người.
3.3. Vì sao PLC từng được gọi là “vùng tối của khớp gối”?
Trong nhiều tài liệu, PLC được gọi là dark side of the knee.
Tên gọi xuất phát từ sự phức tạp của giải phẫu và những khó khăn trong chẩn đoán.
Đặc biệt, nhiều cấu trúc nhỏ nằm sâu phía sau ngoài.
Ngoài ra, thuật ngữ mô tả các dây chằng chưa hoàn toàn thống nhất.
Tổng quan năm 2025 của Angelats và cộng sự tiếp tục nhấn mạnh những vấn đề này. [2]
4. Dây chằng khoeo – mác khác gì dây chằng bên mác và gân cơ khoeo?
Ba cấu trúc có vị trí gần nhau nhưng không giống nhau.
4.1. Dây chằng bên mác (fibular collateral ligament)
FCL nối xương đùi với chỏm xương mác.
Đây là cấu trúc chống lực varus quan trọng của khớp gối.
Dây chằng thường nằm nông hơn PFL.
Đặc biệt, FCL không có liên kết giải phẫu trực tiếp với gân cơ khoeo giống PFL.
4.2. Gân cơ khoeo (popliteus tendon)
Gân cơ khoeo xuất phát từ vùng lồi cầu ngoài xương đùi.
Sau đó, gân đi về phía sau trong và liên tục với cơ khoeo.
Cơ khoeo có vai trò trong kiểm soát vận động xoay và hoạt động của vùng sau gối.
Đặc biệt, gân cơ khoeo là thành phần quan trọng của hệ thống ổn định PLC.
4.3. So sánh PFL, FCL và gân cơ khoeo
| Đặc điểm | PFL | FCL | Gân cơ khoeo |
|---|---|---|---|
| Cấu trúc | Dây chằng | Dây chằng | Gân cơ |
| Điểm bám gần | Vùng nối cơ – gân khoeo | Lồi cầu ngoài xương đùi | Vùng rãnh cơ khoeo trên xương đùi |
| Điểm bám xa | Mỏm trâm mác | Chỏm mác | Liên tục với cơ khoeo bám xương chày |
| Chống varus | Có đóng góp | Vai trò chính | Có đóng góp phối hợp |
| Chống xoay ngoài | Quan trọng | Hỗ trợ | Quan trọng |
| Hoạt động chủ động | Không | Không | Có, thông qua cơ khoeo |
Sự phân biệt này quan trọng khi đọc MRI và đánh giá tổn thương phối hợp.
5. Biến thể giải phẫu dây chằng khoeo – mác: Nghiên cứu năm 2022
Một trong những nghiên cứu giải phẫu đáng chú ý được Olewnik và cộng sự công bố năm 2022.
Nghiên cứu khảo sát 137 chi dưới từ người hiến xác.
Mục tiêu là xác định sự hiện diện và hình thái điểm bám của PFL.
5.1. Tỷ lệ hiện diện dây chằng khoeo – mác
Các tác giả nhận diện PFL trong 88,3% mẫu khảo sát.
Điều này có nghĩa PFL không được nhận diện riêng biệt trong một số mẫu.
Tuy nhiên, không thể kết luận những người này hoàn toàn thiếu mọi liên kết giữa gân cơ khoeo và xương mác.
Ngoài ra, phương pháp phẫu tích và tiêu chí phân loại có thể ảnh hưởng kết quả.
5.2. Ba loại hình thái PFL được đề xuất
| Loại | Đặc điểm giải phẫu | Tỷ lệ trên toàn bộ mẫu |
|---|---|---|
| Loại I | Bó chính bám tại đỉnh chỏm mác | 72,3% |
| Loại II | Một bó chia hai nhánh, bám vào các vùng trước và sau mỏm trâm mác | 8,7% |
| Loại III | Hai dây chằng PFL riêng biệt | 7,3% |
| Không nhận diện PFL riêng biệt | Không thuộc ba nhóm trên | 11,7% |
Ba loại được đề xuất chiếm tổng cộng 88,3% số mẫu.
Vì vậy, không nên hiểu 72,3%, 8,7% và 7,3% là các tỷ lệ được tính riêng trong nhóm có PFL.
5.3. Vì sao biến thể PFL có ý nghĩa lâm sàng?
Những bó sợi có thể khác nhau về hướng đi và điểm bám.
Điều này ảnh hưởng đến cách nhận diện trên MRI hoặc siêu âm.
Ngoài ra, biến thể có thể liên quan đến việc lựa chọn vị trí cố định trong phẫu thuật tái tạo.
Tuy nhiên, chưa có bằng chứng chứng minh một loại hình thái cụ thể có nguy cơ đứt cao hơn.
Kết luận: PFL có sự biến đổi giải phẫu đáng kể. Vì vậy, không nhận diện được một bó điển hình chưa đủ để chẩn đoán tổn thương. [3]
6. Chức năng dây chằng khoeo – mác trong cơ sinh học khớp gối
6.1. PFL chống xoay ngoài xương chày như thế nào?
Xoay ngoài xương chày là một chuyển động sinh lý của khớp gối.
Tuy nhiên, chuyển động quá mức có thể ảnh hưởng đến độ vững.
PFL góp phần hạn chế xoay ngoài bất thường.
Đặc biệt, dây chằng phối hợp với FCL và gân cơ khoeo.
Vì vậy, tổn thương nhiều cấu trúc có thể gây mất vững xoay sau ngoài.
6.2. Dây chằng khoeo – mác có chống lực varus không?
Có.
Lực varus là lực làm tăng xu hướng mở rộng khe khớp phía ngoài.
FCL là cấu trúc chống varus quan trọng nhất.
Tuy nhiên, PFL cũng góp phần hạn chế chuyển động này.
Khi FCL bị tổn thương, các cấu trúc còn lại có thể phải chịu tải nhiều hơn.
6.3. PFL có hạn chế dịch chuyển ra sau xương chày không?
Có thể góp phần hạn chế.
Nghiên cứu cơ sinh học cho thấy PFL tham gia chống sự dịch chuyển ra sau.
Tuy nhiên, PCL vẫn giữ vai trò quan trọng trong hạn chế di lệch ra sau của xương chày.
Do đó, không nên xem PFL là cấu trúc thay thế chức năng của PCL.
Đặc biệt, tổn thương phối hợp PCL và PLC có thể gây mất vững nghiêm trọng hơn.
7. Nghiên cứu Maynard năm 1996: Dây chằng khoeo – mác chịu lực lớn đến mức nào?
Maynard và cộng sự thực hiện nghiên cứu trên 20 mẫu khớp gối người.
Các tác giả xác định PFL trong toàn bộ mẫu.
Đồng thời, nhóm nghiên cứu đánh giá diện tích cắt ngang và lực phá hủy của dây chằng.
7.1. Kết quả diện tích cắt ngang
| Cấu trúc | Diện tích trung bình ± SD |
|---|---|
| Dây chằng khoeo – mác | 6,9 ± 2,1 mm² |
| Dây chằng bên mác | 7,2 ± 2,7 mm² |
Kết quả cho thấy PFL không phải một cấu trúc mô sợi quá nhỏ về mặt hình thái.
Tuy nhiên, diện tích cắt ngang không tự xác định vai trò cơ học của dây chằng.
7.2. Kết quả lực kéo đến khi phá hủy
| Cấu trúc | Lực phá hủy trung bình | Khoảng giá trị |
|---|---|---|
| Dây chằng khoeo – mác | 425 N | 204–778 N |
| Dây chằng bên mác | 750 N | 317–1.203 N |
Trong điều kiện thử nghiệm varus, FCL bị phá hủy trước PFL.
Sau đó, tổn thương tiếp tục ảnh hưởng đến vùng cơ khoeo.
7.3. Ý nghĩa của kết quả 425 N
425 N là lực phá hủy trung bình trong điều kiện thử nghiệm trên mẫu xác.
Giá trị này không phải tải trọng tối đa được phép sử dụng khi tập luyện.
Ngoài ra, lực phá hủy phụ thuộc tốc độ kéo, hướng lực và tình trạng mô.
Vì vậy, không thể chuyển trực tiếp 425 N thành số kilogram trong bài tập phục hồi.
Kết luận: Nghiên cứu năm 1996 khẳng định PFL có đóng góp cơ học quan trọng vào độ vững sau ngoài khớp gối. [4]
8. Nghiên cứu Shahane năm 1999: Rách dây chằng khoeo – mác ảnh hưởng độ vững ra sao?
Shahane và cộng sự khảo sát tám mẫu khớp gối người.
Các tác giả sử dụng kỹ thuật cắt chọn lọc dây chằng.
Sau đó, mẫu được thử nghiệm dưới lực kéo ra sau, varus và xoay ngoài.
8.1. Kết quả nghiên cứu
PFL được xác định ở cả tám mẫu.
Khi cấu trúc bị cắt, các tác giả ghi nhận thay đổi đáng kể về sự dịch chuyển và xoay của khớp.
Đặc biệt, PFL góp phần hạn chế:
- Sự dịch chuyển ra sau xương chày.
- Chuyển động varus.
- Xoay ngoài chủ động theo hướng lực thử nghiệm.
- Xoay ngoài phối hợp với những chuyển động khác.
8.2. Vì sao nghiên cứu này quan trọng?
Nghiên cứu cho thấy PFL là cấu trúc ổn định thụ động thực sự.
Đặc biệt, chức năng không chỉ giới hạn ở chuyển động xoay ngoài.
Tuy nhiên, cỡ mẫu chỉ có tám khớp gối.
Ngoài ra, nghiên cứu được thực hiện trên mẫu xác, không có hoạt động cơ chủ động.
Vì vậy, không thể dự đoán chính xác mức mất vững của từng người bệnh từ kết quả này. [5]
9. Tổn thương dây chằng khoeo – mác xảy ra như thế nào?
PFL thường bị tổn thương trong bối cảnh chấn thương PLC.
Các cơ chế có thể gồm lực varus, xoay và duỗi gối quá mức.
9.1. Chấn thương varus khớp gối
Lực varus làm tăng tải lên các cấu trúc bên ngoài khớp.
Trong chấn thương nặng, lực có thể gây rách FCL và những thành phần PLC khác.
Đặc biệt, PFL có thể bị tổn thương phối hợp.
Tuy nhiên, không phải mọi chấn thương varus đều gây đứt PFL.
9.2. Chấn thương xoay ngoài
Xoay ngoài quá mức của xương chày có thể tạo lực căng lên PLC.
Cơ chế này có thể xuất hiện trong thể thao.
Đặc biệt, xoay ngoài kết hợp varus hoặc duỗi quá mức có thể gây tổn thương nhiều dây chằng.
9.3. Chấn thương duỗi gối quá mức
Duỗi quá mức (hyperextension) có thể làm tổn thương cấu trúc phía sau.
Trong chấn thương năng lượng cao, PLC có thể bị ảnh hưởng.
Ngoài ra, tổn thương có thể phối hợp với dây chằng chéo.
Vì vậy, cần đánh giá toàn bộ khớp gối sau chấn thương duỗi quá mức nghiêm trọng.
9.4. Chấn thương trực tiếp vùng trước trong gối
Lực tác động từ phía trước trong có thể đẩy gối vào tư thế varus và xoay bất thường.
Điều này tạo tải lên hệ thống PLC.
Tuy nhiên, hướng tổn thương thực tế phụ thuộc tư thế gối khi chịu lực.
9.5. Đứt PFL đơn độc có thường gặp không?
Tổn thương PFL đơn độc được mô tả là không thường gặp.
Phần lớn những tổn thương PLC quan trọng xuất hiện phối hợp.
Đặc biệt, chúng có thể liên quan đến FCL, gân cơ khoeo, ACL hoặc PCL.
Tuy nhiên, chưa có tỷ lệ thống nhất về rách PFL đơn độc trong dân số.
10. Dây chằng khoeo – mác và đứt ACL: Vì sao dễ bỏ sót tổn thương phối hợp?
ACL là cấu trúc quan trọng trong kiểm soát di lệch trước và chuyển động xoay của gối.
Khi ACL bị đứt, cơ học khớp gối có thể thay đổi.
Nếu PLC cũng bị tổn thương, khớp có thể mất vững theo nhiều hướng.
10.1. Vai trò của PFL ở người đứt ACL
PFL góp phần chống xoay ngoài và ổn định phía sau ngoài.
Trong khi đó, ACL chủ yếu hạn chế di lệch trước và hỗ trợ kiểm soát xoay.
Hai cấu trúc có chức năng khác nhau nhưng phối hợp trong hệ thống ổn định chung.
Vì vậy, một tổn thương PFL có thể làm phức tạp tình trạng mất vững ở người đứt ACL.
10.2. Vì sao cần đánh giá PLC trước tái tạo ACL?
Khi góc sau ngoài mất vững, lực tác động lên mảnh ghép ACL có thể tăng trong một số hoạt động.
Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng duy trì độ vững sau phẫu thuật.
Vì vậy, những tổn thương PLC có ý nghĩa lâm sàng cần được phát hiện.
Tuy nhiên, không phải mọi bất thường PFL trên MRI đều gây thất bại mảnh ghép ACL.
Đặc biệt, cần xác định mức độ mất vững cơ học thực sự.
10.3. Tổn thương PFL phối hợp ACL có cần phẫu thuật cùng lúc không?
Không thể quyết định chỉ dựa trên sự hiện diện của rách PFL.
Cần đánh giá toàn bộ PLC và các cấu trúc phối hợp.
Trong những trường hợp mất vững PLC mức độ cao, bác sĩ có thể cân nhắc tái tạo đồng thời hoặc theo giai đoạn.
Tuy nhiên, lựa chọn phụ thuộc tình trạng mô, thời điểm chấn thương và kế hoạch điều trị.
11. MRI dây chằng khoeo – mác: Nghiên cứu năm 2024 trên 84 người bệnh ACL
Heylen và cộng sự công bố nghiên cứu năm 2024 trên Journal of Experimental Orthopaedics.
Đây là nghiên cứu tập trung vào khả năng nhận diện PFL và tính nhất quán giữa những người đọc MRI.
11.1. Thiết kế nghiên cứu
Các tác giả phân tích MRI của 84 người bệnh đã trải qua tái tạo ACL.
Hai người đọc đánh giá độc lập sự hiện diện của PFL và những dấu hiệu rách.
Một người đọc thực hiện đánh giá lại sau sáu tuần.
Đặc biệt, người bệnh không có tổn thương PLC độ cao đã được xác nhận lâm sàng.
11.2. Kết quả khả năng nhận diện PFL
| Chỉ số | Kết quả |
|---|---|
| Số người bệnh | 84 |
| Tỷ lệ nhận diện PFL trên MRI | 90,5–91,7% |
| Độ nhất quán giữa người đọc khi nhận diện PFL | κ = 0,66 |
| Độ nhất quán trong cùng người đọc khi nhận diện PFL | κ = 0,63 |
| Độ nhất quán trong cùng người đọc khi đánh giá rách PFL | κ = 0,26 |
Kappa (κ) là chỉ số đánh giá mức độ thống nhất sau khi tính đến sự trùng hợp ngẫu nhiên.
Giá trị κ = 0,63–0,66 cho thấy khả năng nhận diện PFL tương đối nhất quán.
Trong khi đó, κ = 0,26 phản ánh mức thống nhất thấp hơn khi đánh giá rách.
11.3. Tỷ lệ rách PFL được ghi nhận
Một người đọc MRI xác định rách PFL ở 4,8% mẫu.
Tuy nhiên, người đọc còn lại không xác định trường hợp rách nào.
Đây là khác biệt quan trọng giữa các đánh giá.
Vì vậy, không nên xem 4,8% là tỷ lệ rách PFL thực sự đã được xác nhận cho mọi người đứt ACL.
Ngoài ra, nghiên cứu không cung cấp độ nhạy và độ đặc hiệu đã được kiểm định cho chẩn đoán rách PFL.
11.4. Ý nghĩa của nghiên cứu năm 2024
Kết quả cho thấy PFL có thể được nhìn thấy trên MRI thông thường ở phần lớn mẫu nghiên cứu.
Tuy nhiên, phân biệt dây chằng bình thường với rách có thể khó khăn.
Điều này nhấn mạnh vai trò của khám lâm sàng và đánh giá toàn bộ PLC.
Thông điệp: Nhìn thấy PFL trên MRI không đồng nghĩa chẩn đoán rách PFL đáng tin cậy. [6]
12. MRI dây chằng khoeo – mác: Những mặt phẳng nào hữu ích?
PFL là cấu trúc nhỏ và nằm sâu ở góc sau ngoài.
Vì vậy, việc khảo sát phụ thuộc mặt phẳng và độ phân giải hình ảnh.
12.1. MRI mặt phẳng trán
Mặt phẳng trán (coronal) có thể hỗ trợ khảo sát PFL.
Tuy nhiên, hướng đi chếch của dây chằng khiến cấu trúc không luôn nằm trọn trên một lát cắt.
Do đó, việc nhận diện có thể khó khăn.
12.2. MRI mặt phẳng dọc
Mặt phẳng dọc (sagittal) giúp quan sát mối liên quan giữa gân cơ khoeo và PFL.
Trong nghiên cứu năm 2024, mặt phẳng dọc cho tỷ lệ nhận diện tốt ở những người đọc được khảo sát.
Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc kỹ thuật và khả năng nhận diện của người đọc.
12.3. MRI mặt phẳng trán chếch
Mặt phẳng trán chếch (oblique coronal) có thể giúp bộc lộ hướng đi của PFL rõ hơn.
Đặc biệt, các chuỗi xung được định hướng phù hợp có thể giảm hiện tượng mất chi tiết do lát cắt.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều cần chụp chuỗi bổ sung.
12.4. Vì sao MRI có thể bỏ sót PFL?
PFL có kích thước tương đối nhỏ.
Ngoài ra, dây chằng có thể gồm nhiều bó và có hướng đi chếch.
Hiện tượng thể tích từng phần (partial volume effect) có thể làm mất khả năng phân biệt cấu trúc.
Đặc biệt, phù mô mềm sau chấn thương có thể làm ranh giới dây chằng khó quan sát.
Tổng quan MRI năm 2026 tiếp tục nhấn mạnh những khó khăn này. [7]
13. MRI dây chằng khoeo – mác: Dấu hiệu nào gợi ý tổn thương?
Các dấu hiệu tổn thương có thể thay đổi theo thời điểm chấn thương.
13.1. Những bất thường cần đánh giá trên MRI
| Dấu hiệu | Ý nghĩa có thể gặp |
|---|---|
| Tăng tín hiệu trong PFL | Có thể liên quan phù hoặc tổn thương sợi |
| Dày dây chằng | Có thể xuất hiện sau chấn thương |
| Mất liên tục sợi | Gợi ý rách dây chằng |
| Không nhận diện được bó PFL | Có thể do kỹ thuật, biến thể hoặc tổn thương |
| Phù mô mềm góc sau ngoài | Cần đánh giá PLC phối hợp |
| Tổn thương FCL | Có thể đi kèm rách PFL |
| Tổn thương gân cơ khoeo | Gợi ý tổn thương PLC |
| Gãy nhổ mỏm trâm mác | Gợi ý tổn thương vùng điểm bám các cấu trúc sau ngoài |
13.2. Không thấy PFL trên MRI có phải bị đứt không?
Không nhất thiết.
Nghiên cứu giải phẫu ghi nhận PFL có biến thể hình thái.
Ngoài ra, MRI có thể không nhận diện được cấu trúc nhỏ do hướng lát cắt.
Vì vậy, không thấy PFL không đủ để kết luận đứt hoàn toàn.
Đặc biệt, cần đánh giá mức độ mất vững và tổn thương phối hợp.
13.3. MRI có chẩn đoán chính xác rách PFL đơn độc không?
Chưa có đủ dữ liệu để xác lập một giá trị độ nhạy và độ đặc hiệu chung đáng tin cậy.
Nghiên cứu năm 2024 chủ yếu đánh giá khả năng nhận diện và tính nhất quán giữa người đọc.
Vì vậy, không thể xem tỷ lệ nhận diện trên 90% là độ nhạy chẩn đoán rách dây chằng.
13.4. Bằng chứng MRI mới năm 2026
Santana, Manso và Afonso công bố tổng quan năm 2026 trên Skeletal Radiology.
Các tác giả tập trung vào giải phẫu MRI và những dấu hiệu tổn thương PLC.
Tài liệu xác định FCL, PFL và gân cơ khoeo là các thành phần ổn định chính.
Đặc biệt, tổng quan nhấn mạnh cần đánh giá cả tổn thương cấp tính và mạn tính.
Tuy nhiên, đây là bài tổng quan hình ảnh, không phải nghiên cứu xác định độ chính xác MRI riêng cho rách PFL. [7]
14. Siêu âm dây chằng khoeo – mác có quan sát được không?
Siêu âm cơ xương khớp có thể hỗ trợ nhận diện PFL.
Tuy nhiên, cấu trúc nằm sâu và gần nhiều mạch máu, gân và mô liên kết.
Vì vậy, kỹ thuật khảo sát cần được thực hiện bởi người có kinh nghiệm.
14.1. Vị trí PFL trên siêu âm
PFL có thể xuất hiện như một bó sợi dạng tấm.
Dây chằng nằm giữa vùng gân cơ khoeo và chỏm xương mác.
Đặc biệt, cấu trúc nằm sâu hơn các mạch gối ngoài dưới.
Các mốc giải phẫu này có thể hỗ trợ xác định đường đi.
14.2. Siêu âm có ưu điểm gì?
Siêu âm cho phép khảo sát mô mềm theo thời gian thực.
Ngoài ra, người thực hiện có thể điều chỉnh hướng đầu dò theo bó sợi.
Tuy nhiên, hình ảnh phụ thuộc thiết bị và kỹ năng người khám.
14.3. Siêu âm có thay thế MRI không?
Không hoàn toàn.
MRI giúp đánh giá toàn bộ khớp và tổn thương phối hợp.
Trong khi đó, siêu âm có thể bổ sung thông tin tại vùng mô mềm được khảo sát.
Đặc biệt, hiện chưa có đủ bằng chứng để khẳng định độ chính xác siêu âm đối với rách PFL đơn độc ở mọi quần thể.
15. Tổn thương dây chằng khoeo – mác có những triệu chứng nào?
Rách PFL thường nằm trong bối cảnh tổn thương góc sau ngoài.
Vì vậy, triệu chứng không đặc hiệu cho một dây chằng riêng biệt.
15.1. Đau vùng sau ngoài khớp gối
Người bệnh có thể đau ở vùng ngoài hoặc sau ngoài gối.
Một số trường hợp có sưng và hạn chế vận động.
Tuy nhiên, đau không đủ để xác định PFL bị rách.
15.2. Cảm giác khớp gối khuỵu
Mất vững PLC có thể làm người bệnh cảm thấy gối không chắc chắn.
Đặc biệt, cảm giác khuỵu có thể xuất hiện khi đi bộ hoặc đổi hướng.
Tuy nhiên, đau, yếu cơ và giảm kiểm soát thần kinh cơ cũng có thể gây triệu chứng tương tự.
15.3. Gối ưỡn quá mức
Một số trường hợp tổn thương PLC có thể biểu hiện duỗi gối quá mức bất thường.
Đặc biệt, tình trạng này cần được đánh giá cùng những cấu trúc dây chằng chéo.
Tuy nhiên, ưỡn gối không phải dấu hiệu đặc hiệu cho rách PFL.
15.4. Các nguyên nhân khác gây đau sau ngoài gối
| Nguyên nhân | Đặc điểm cần xem xét |
|---|---|
| Rách PFL | Thường liên quan tổn thương PLC |
| Tổn thương FCL | Đau và mất vững varus |
| Tổn thương gân cơ khoeo | Đau vùng sau ngoài, có thể liên quan hoạt động thể thao |
| Rách sụn chêm ngoài | Đau khe khớp, có thể kèm triệu chứng cơ học |
| Tổn thương gân nhị đầu đùi | Đau gần chỏm mác |
| Tổn thương khớp chày – mác trên | Có thể gây đau và mất vững vùng chỏm mác |
| Bệnh lý thần kinh mác chung | Có thể gây yếu gấp mu cổ chân và rối loạn cảm giác |
| Gãy đầu trên xương mác | Đau xương khu trú sau chấn thương |
16. Khám dây chằng khoeo – mác: Nghiệm pháp Dial Test có vai trò gì?
Dial test là nghiệm pháp thường được sử dụng trong đánh giá mất vững xoay sau ngoài.
Nghiệm pháp khảo sát sự xoay ngoài của cẳng chân ở những góc gập gối khác nhau.
Tuy nhiên, đây là nghiệm pháp đánh giá PLC, không phải nghiệm pháp đặc hiệu cho PFL.
16.1. Dial Test ở 30° gập gối
Người khám đánh giá xoay ngoài cẳng chân khi gối gập khoảng 30°.
Nếu bên tổn thương xoay ngoài nhiều hơn rõ rệt, có thể nghi ngờ tổn thương PLC.
Tuy nhiên, cần so sánh với bên đối diện.
Ngoài ra, kết quả có thể ảnh hưởng bởi tổn thương phối hợp và kỹ thuật khám.
16.2. Dial Test ở 90° gập gối
Nghiệm pháp tiếp tục được thực hiện khi gối gập khoảng 90°.
Tăng xoay ngoài ở cả 30° và 90° có thể gợi ý tổn thương phối hợp PLC và PCL.
Trong khi đó, tăng xoay ngoài chủ yếu ở 30° thường gợi ý tổn thương PLC.
Tuy nhiên, đây là cách diễn giải định hướng.
Không nên sử dụng một nghiệm pháp đơn lẻ để xác định chính xác các dây chằng bị đứt.
16.3. Posterolateral Drawer Test
Nghiệm pháp này đánh giá sự dịch chuyển xoay ra sau ngoài của xương chày.
Kết quả có thể hỗ trợ phát hiện mất vững PLC.
Tuy nhiên, việc thực hiện cần phù hợp với tình trạng đau và mức độ chấn thương.
16.4. External Rotation Recurvatum Test
Nghiệm pháp đánh giá xu hướng ưỡn và xoay ngoài bất thường của gối.
Một kết quả dương tính có thể gợi ý tổn thương dây chằng phối hợp.
Đặc biệt, nghiệm pháp có thể liên quan đến tổn thương ACL và PLC đồng thời.
16.5. Đồng thuận quốc tế năm 2025 khuyến nghị điều gì?
Đồng thuận LaPrade và cộng sự năm 2025 xác định nhiều phương pháp có giá trị trong đánh giá PLC.
Các phương pháp gồm Dial Test, posterolateral drawer test, external rotation recurvatum test và MRI.
Ngoài ra, X-quang gây lực varus và phim trục chi dưới hai bên có vai trò trong những trường hợp phù hợp.
Tuy nhiên, không có một nghiệm pháp duy nhất đủ để chẩn đoán mọi tổn thương PLC. [8]
17. X-quang gây lực varus có giúp đánh giá tổn thương PFL không?
X-quang gây lực varus giúp định lượng mức mở khe khớp phía ngoài.
Phương pháp thường được sử dụng trong đánh giá FCL và PLC.
17.1. Nguyên tắc đo
Người bệnh được chụp khi có lực varus phù hợp.
Thông thường, kết quả được so sánh với gối bên đối diện.
Chỉ số được sử dụng là mức chênh lệch mở khe khớp phía ngoài.
17.2. Những ngưỡng thường được trích dẫn
| Chênh lệch mở khe ngoài giữa hai bên | Gợi ý theo nghiên cứu cơ sinh học |
|---|---|
| Dưới khoảng 2,7 mm | Có thể bình thường hoặc tổn thương nhẹ |
| Khoảng 2,7–4,0 mm | Gợi ý tổn thương FCL hoàn toàn |
| Trên khoảng 4,0 mm | Gợi ý tổn thương PLC mức độ cao |
Đây là những ngưỡng được phát triển từ nghiên cứu cơ sinh học và các ứng dụng lâm sàng sau đó.
Chúng không phải tiêu chuẩn độc lập để xác nhận rách PFL.
Ngoài ra, kết quả phụ thuộc kỹ thuật chụp và đặc điểm người bệnh.
17.3. Khi nào cần sử dụng?
X-quang gây lực có thể hữu ích khi nghi mất vững varus.
Đặc biệt, phương pháp giúp bổ sung thông tin cho khám lâm sàng và MRI.
Tuy nhiên, không nên tạo lực mạnh trong chấn thương cấp chưa loại trừ tổn thương nghiêm trọng.
18. Đứt PCL phối hợp dây chằng khoeo – mác có nguy hiểm hơn không?
PCL là dây chằng quan trọng chống di lệch ra sau của xương chày.
Trong khi đó, PLC góp phần kiểm soát xoay ngoài và varus.
Khi cả hai hệ thống tổn thương, mất vững có thể xuất hiện theo nhiều hướng.
18.1. Mất vững phía sau và sau ngoài
Tổn thương PCL làm tăng sự dịch chuyển ra sau của xương chày.
Khi PLC cũng bị tổn thương, gối có thể xuất hiện thêm xoay ngoài bất thường.
Do đó, đánh giá chỉ bằng posterior drawer test có thể chưa đầy đủ.
18.2. Vì sao cần nhận diện tổn thương phối hợp?
Nếu mất vững PLC không được xử trí phù hợp, tải trọng trên cấu trúc PCL còn lại hoặc mảnh ghép có thể tăng.
Đặc biệt, điều này có thể ảnh hưởng kết quả tái tạo dây chằng.
Tuy nhiên, không phải mọi bất thường PFL đều cần phẫu thuật.
Cần xác định mức độ mất vững và yêu cầu chức năng.
19. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng khoeo – mác không phẫu thuật
Phục hồi chức năng cần dựa trên mức độ tổn thương PLC.
Các trường hợp mức độ nhẹ có thể được xem xét điều trị bảo tồn.
Tuy nhiên, tổn thương độ cao cần được đánh giá chuyên khoa.
19.1. Những mục tiêu ban đầu
Các mục tiêu gồm giảm đau, kiểm soát sưng và bảo vệ mô.
Ngoài ra, cần duy trì chức năng các khớp và nhóm cơ không bị giới hạn.
Nẹp gối có thể được sử dụng theo chỉ định.
19.2. Bảo vệ gối khỏi lực varus
PFL và FCL góp phần chống lực varus.
Vì vậy, những hoạt động tạo lực varus lớn có thể không phù hợp trong giai đoạn bảo vệ.
Đặc biệt, không nên thực hiện động tác gây mất vững để kiểm tra khả năng chịu tải.
19.3. Kiểm soát chuyển động xoay ngoài
Xoay ngoài cẳng chân có thể tạo tải lên PLC.
Do đó, vận động xoay mạnh có kháng lực cần được cân nhắc trong giai đoạn đầu.
Tuy nhiên, điều này không có nghĩa phải tránh hoàn toàn chuyển động xoay trong mọi giai đoạn phục hồi.
19.4. Tập mạnh cơ tứ đầu đùi
Cơ tứ đầu đùi giúp kiểm soát duỗi gối.
Sau chấn thương, hoạt hóa cơ có thể giảm do đau hoặc tràn dịch.
Vì vậy, phục hồi hoạt hóa và sức mạnh cơ là mục tiêu quan trọng.
Tuy nhiên, mức kháng lực phải phù hợp tình trạng ổn định.
19.5. Tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ
Khớp gối cần duy trì độ vững khi đứng, đi và thay đổi hướng.
Do đó, tập thăng bằng có thể được cân nhắc khi đủ điều kiện chịu tải.
Đặc biệt, cần theo dõi chất lượng chuyển động và cảm giác khuỵu.
Không nên tăng độ khó nếu người bệnh xuất hiện mất vững rõ.
20. Tái tạo dây chằng khoeo – mác và PLC: Khi nào cần phẫu thuật?
Không phải mọi tổn thương PFL đều cần phẫu thuật.
Tuy nhiên, tổn thương PLC độ III thường cần được đánh giá để tái tạo hoặc sửa chữa phù hợp.
20.1. Phẫu thuật tái tạo PLC là gì?
Phẫu thuật tái tạo PLC hướng đến khôi phục các cấu trúc ổn định phía sau ngoài.
Một số kỹ thuật tái tạo đồng thời FCL, gân cơ khoeo và PFL.
Tuy nhiên, phương pháp lựa chọn phụ thuộc hình thái tổn thương.
20.2. Đồng thuận quốc tế năm 2025 về phẫu thuật PLC
LaPrade và cộng sự sử dụng phương pháp Delphi sửa đổi.
Ban đầu, nhóm nghiên cứu xây dựng 62 nhận định.
Sau ba vòng, 40 nhận định được giữ lại.
Trong đó, 82,5% đạt mức đồng thuận.
Các chuyên gia thống nhất rằng tổn thương PLC độ III hoàn toàn thường cần tái tạo.
Ngoài ra, sửa chữa đơn thuần tổn thương PLC độ III không nên được thực hiện nếu không có biện pháp tăng cường hoặc tái tạo phù hợp.
Tuy nhiên, chưa có một kỹ thuật tái tạo nào được xác nhận là tối ưu cho mọi trường hợp. [8]
20.3. Kỹ thuật LaPrade có vai trò gì?
Kỹ thuật LaPrade là một phương pháp tái tạo giải phẫu PLC.
Phương pháp hướng đến khôi phục FCL, gân cơ khoeo và PFL.
Các mảnh ghép được cố định qua những đường hầm xương được thiết kế theo điểm bám giải phẫu.
Tuy nhiên, phương pháp có yêu cầu kỹ thuật riêng.
Ngoài ra, không phải mọi người bệnh đều phù hợp với cùng một lựa chọn phẫu thuật.
21. Phục hồi chức năng sau tái tạo PLC: Bằng chứng hệ thống năm 2021
Morris và cộng sự thực hiện tổng quan hệ thống năm 2021.
Nghiên cứu tập trung vào các chương trình phục hồi sau tái tạo nhiều dây chằng, bao gồm PLC.
21.1. Thiết kế nghiên cứu
Các tác giả tổng hợp 10 công trình với 245 người bệnh.
Nhóm nghiên cứu phân loại chương trình theo mức độ chịu trọng lượng sau phẫu thuật.
21.2. Ba nhóm chịu trọng lượng
| Nhóm phục hồi | Số nghiên cứu | Số người bệnh |
|---|---|---|
| Chịu trọng lượng muộn | 2 | 61 |
| Tăng chịu trọng lượng dần | 5 | 123 |
| Cho chịu trọng lượng ngay | 3 | 61 |
| Tổng | 10 | 245 |
21.3. Kết quả biến chứng sau phẫu thuật
| Nhóm | Tỷ lệ biến chứng chung |
|---|---|
| Chịu trọng lượng muộn | 44% |
| Tăng chịu trọng lượng dần | 3% |
| Chịu trọng lượng ngay | 25% |
Nhóm tăng chịu trọng lượng dần có tỷ lệ biến chứng thấp nhất trong dữ liệu tổng hợp.
Tuy nhiên, các nhóm khác nhau về kỹ thuật phẫu thuật và nhiều yếu tố lâm sàng.
Vì vậy, không thể kết luận chỉ riêng cách chịu trọng lượng gây ra sự khác biệt.
21.4. Thời điểm được cho phép trở lại thể thao
| Nhóm phục hồi | Thời gian trung bình |
|---|---|
| Chịu trọng lượng muộn | 10,5 tháng |
| Tăng chịu trọng lượng dần | 6 tháng |
| Chịu trọng lượng ngay | 9 tháng |
Đây là thời điểm được cho phép trở lại hoạt động theo các chương trình nghiên cứu.
Không phải tất cả người bệnh đều đã thực sự trở lại thể thao ở cùng thời điểm.
Đặc biệt, không nên sử dụng mốc sáu tháng như tiêu chuẩn chung sau tái tạo PLC.
Kết luận: Tăng chịu trọng lượng có kiểm soát có thể là một phương án phù hợp, nhưng chưa có đủ bằng chứng xác lập cách tiến triển tối ưu cho tất cả người bệnh. [9]
22. Bằng chứng năm 2025: Phác đồ phục hồi PLC vẫn chưa thống nhất
Mitchnik và cộng sự công bố nghiên cứu năm 2025 về những khác biệt giữa các phác đồ phục hồi sau tái tạo PLC.
22.1. Thiết kế nghiên cứu
Các tác giả đánh giá 37 phác đồ.
| Nhóm phác đồ | Số lượng |
|---|---|
| Tái tạo PLC đơn độc | 19 |
| Tái tạo PLC phối hợp PCL | 9 |
| Tái tạo PLC phối hợp ACL | 9 |
| Tổng | 37 |
22.2. Những điểm chưa thống nhất
Các tác giả ghi nhận sự khác biệt về:
- Thời gian hạn chế chịu trọng lượng.
- Thời gian sử dụng nẹp gối.
- Thời điểm tăng sức mạnh cơ.
- Thời điểm thực hiện hoạt động nhanh nhẹn.
- Thời gian và tiêu chí trở lại thể thao.
Chỉ khoảng 31% các mục tiêu và mốc thời gian phục hồi đạt mức thống nhất tốt đến rất tốt.
22.3. Vì sao kết quả này quan trọng?
Nghiên cứu cho thấy chưa có phác đồ thống nhất cho mọi trường hợp tái tạo PLC.
Đặc biệt, các tổn thương phối hợp ACL hoặc PCL có thể làm thay đổi yêu cầu bảo vệ mô.
Vì vậy, chương trình phục hồi cần dựa trên kỹ thuật phẫu thuật thực tế.
Không nên áp dụng nguyên vẹn một phác đồ tìm được trên mạng cho mọi người bệnh. [10]
23. Khung phục hồi chức năng sau tái tạo dây chằng khoeo – mác
Khung sau dựa trên những nguyên tắc chung được đề cập trong các tổng quan và đồng thuận PLC.
Đây không phải phác đồ đặc hiệu cho PFL đơn độc.
23.1. Giai đoạn bảo vệ mô
Mục tiêu là bảo vệ cấu trúc được sửa chữa hoặc tái tạo.
Các nội dung cần xem xét gồm kiểm soát đau, sưng và hoạt hóa cơ tứ đầu đùi.
Nẹp gối và mức chịu trọng lượng phải tuân theo chỉ định.
Đặc biệt, cần hạn chế lực varus và xoay ngoài quá mức.
23.2. Giai đoạn phục hồi tầm vận động
Sau khi được phép, chương trình hướng đến khôi phục tầm vận động gối.
Tuy nhiên, gập gối cần được tăng trong giới hạn phù hợp.
Đặc biệt, việc vận động sớm có thể giúp hạn chế cứng khớp ở người bệnh được lựa chọn.
Nhưng không nên áp dụng vận động sớm nếu trái với yêu cầu bảo vệ phẫu thuật.
23.3. Giai đoạn tăng sức mạnh cơ
Các nhóm cơ quan trọng gồm cơ tứ đầu đùi, cơ vùng hông và cơ cẳng chân.
Ngoài ra, cần phục hồi kiểm soát vận động toàn bộ chi dưới.
Tuy nhiên, các bài tập gân kheo có thể tạo tải lên vùng sau ngoài gối.
Đặc biệt, nếu có sửa chữa gân nhị đầu đùi hoặc tái tạo PCL, giới hạn tập gân kheo có thể khác.
23.4. Giai đoạn kiểm soát thần kinh cơ
Chương trình có thể tiến triển từ các hoạt động thăng bằng cơ bản đến phức tạp.
Đặc biệt, cần đánh giá khả năng duy trì trục chi dưới.
Tuy nhiên, không nên tăng độ khó khi người bệnh chưa kiểm soát được các chuyển động xoay hoặc varus.
23.5. Giai đoạn phục hồi thể thao
Các hoạt động như chạy, nhảy và chuyển hướng chỉ nên thực hiện khi đủ điều kiện.
Đặc biệt, cần đánh giá sức mạnh, tầm vận động, khả năng tiếp đất và sự tự tin.
Không nên cho trở lại thể thao chỉ vì đã đạt một số tuần hoặc tháng sau phẫu thuật.
23.6. Bảng mục tiêu phục hồi theo giai đoạn
| Giai đoạn | Mục tiêu | Nội dung đánh giá |
|---|---|---|
| Bảo vệ mô | Kiểm soát đau, sưng và bảo vệ cấu trúc | Đau, tràn dịch, giới hạn vận động |
| Khôi phục vận động | Cải thiện gập và duỗi gối | Tầm vận động, khả năng kiểm soát cơ |
| Phục hồi sức mạnh | Tăng khả năng tạo lực | Sức mạnh cơ tứ đầu đùi và các nhóm cơ liên quan |
| Phục hồi thần kinh cơ | Cải thiện kiểm soát tư thế | Đứng một chân, thăng bằng động |
| Hoạt động chức năng | Khôi phục đi lại, lên xuống cầu thang | Dáng đi, chất lượng chuyển động |
| Trở lại thể thao | Khôi phục khả năng chịu tải cao | Sức mạnh, nhảy, tiếp đất và chuyển hướng |
24. Phục hồi sau tái tạo PLC cần tránh những hoạt động nào?
Không có một danh sách cấm áp dụng vĩnh viễn cho mọi người bệnh.
Tuy nhiên, trong giai đoạn bảo vệ, một số tải trọng cần được xem xét.
24.1. Tránh lực varus lớn khi mô chưa đủ điều kiện
PFL và FCL chống lại lực varus.
Vì vậy, các hoạt động tạo lực varus mạnh có thể gây tải lên cấu trúc đang lành.
24.2. Thận trọng với xoay ngoài cẳng chân
Xoay ngoài quá mức có thể tạo lực lên PLC.
Do đó, các bài tập xoay có kháng lực lớn thường cần được cân nhắc trong giai đoạn đầu.
24.3. Thận trọng với bài tập gân kheo
Một số bài tập gân kheo có thể làm tăng tải lên các cấu trúc phía sau gối.
Đặc biệt, cơ nhị đầu đùi bám gần chỏm mác.
Vì vậy, sau phẫu thuật PLC, việc tập gân kheo cần tuân theo giới hạn cụ thể.
Một số phác đồ trì hoãn tập gân kheo chủ động có kháng lực trong nhiều tuần.
Tuy nhiên, thời gian trì hoãn chưa được thống nhất giữa các nghiên cứu.
24.4. Không tăng tải chỉ dựa vào giảm đau
Triệu chứng đau có thể giảm trước khi mô đạt đủ khả năng chịu lực.
Vì vậy, cần đánh giá cả chức năng và độ vững.
Đặc biệt, người bệnh sau tái tạo nhiều dây chằng cần theo dõi tiến triển chặt chẽ.
25. Đánh giá kết quả phục hồi chức năng sau tổn thương PLC
Đánh giá nên kết hợp chỉ số do người bệnh báo cáo và nghiệm pháp chức năng.
25.1. Những công cụ thường được sử dụng
| Công cụ | Mục tiêu |
|---|---|
| NRS/VAS | Đánh giá đau |
| Thang Lysholm | Đánh giá triệu chứng và chức năng gối |
| IKDC | Đánh giá chức năng khớp gối theo người bệnh |
| KOOS | Đánh giá đau, triệu chứng và chức năng |
| Tầm vận động | Theo dõi gập và duỗi gối |
| Đánh giá sức mạnh cơ | Theo dõi khả năng tạo lực |
| Single-Leg Balance Test | Đánh giá thăng bằng |
| Star Excursion Balance Test | Đánh giá kiểm soát tư thế động |
| Hop Tests | Đánh giá khả năng nhảy khi phù hợp |
| Đánh giá dáng đi | Theo dõi chức năng di chuyển |
| Nghiệm pháp độ vững | Đánh giá tình trạng mất vững tồn tại |
Tuy nhiên, không phải mọi nghiệm pháp đều phù hợp ngay sau phẫu thuật.
Đặc biệt, hop tests và các nghiệm pháp gây lực chỉ nên thực hiện khi người bệnh đủ điều kiện.
25.2. Có thể dùng chỉ số LSI để quyết định trở lại thể thao không?
Limb Symmetry Index (LSI) là chỉ số so sánh hai chi.
Chỉ số này có thể được sử dụng khi đánh giá sức mạnh hoặc các nghiệm pháp nhảy.
Tuy nhiên, LSI cao không bảo đảm chức năng đã phục hồi hoàn toàn.
Đặc biệt, nếu chân không chấn thương cũng bị giảm sức mạnh, kết quả có thể gây hiểu nhầm.
Vì vậy, cần kết hợp thêm chất lượng chuyển động, triệu chứng và yêu cầu thể thao.
25.3. Vì sao cần đánh giá thần kinh mác chung?
Thần kinh mác chung đi quanh cổ xương mác.
Đây là vị trí gần các cấu trúc góc sau ngoài.
Trong chấn thương nặng, thần kinh có thể bị ảnh hưởng.
Đặc biệt, yếu gấp mu cổ chân hoặc giảm cảm giác mu bàn chân cần được đánh giá.
Ngoài ra, chấn thương đa dây chằng nghiêm trọng cần được kiểm tra mạch máu phù hợp.
26. Bằng chứng mới năm 2025–2026 về dây chằng khoeo – mác và PLC
26.1. Tổng quan giải phẫu năm 2025
Angelats và cộng sự công bố tổng quan về giải phẫu PLC năm 2025.
Nhóm tác giả cũng phẫu tích 20 khớp gối người bảo quản đông lạnh để minh họa các cấu trúc.
Tổng quan nhấn mạnh sự phức tạp và biến đổi của PLC.
Đặc biệt, PFL được xác định là một trong ba cấu trúc ổn định chính.
Tuy nhiên, cách mô tả các bó sợi vẫn chưa hoàn toàn thống nhất.
26.2. Đồng thuận quốc tế năm 2025
LaPrade và cộng sự công bố đồng thuận về đánh giá và điều trị PLC.
Nhóm chuyên gia thống nhất vai trò của khám lâm sàng và hình ảnh học.
Ngoài ra, họ nhấn mạnh tái tạo PLC độ III và phục hồi chức năng theo giai đoạn.
Đặc biệt, chương trình tập phải được điều chỉnh nếu người bệnh có tái tạo ACL hoặc PCL phối hợp.
Tuy nhiên, đây là đồng thuận chuyên gia, không phải thử nghiệm ngẫu nhiên.
26.3. Tổng quan MRI năm 2026
Santana và cộng sự cập nhật những dấu hiệu hình ảnh của các cấu trúc ổn định góc sau ngoài.
Đặc biệt, bài viết nhấn mạnh việc nhận diện các tổn thương phối hợp.
MRI có vai trò quan trọng nhưng không thay thế được khám lâm sàng.
Kết luận chung: Phát hiện và điều trị PLC cần dựa trên toàn bộ hệ thống ổn định, không chỉ một bó PFL riêng biệt. [2, 7, 8]
27. Những hạn chế của bằng chứng khoa học về dây chằng khoeo – mác
Thứ nhất, nhiều nghiên cứu PFL được thực hiện trên mẫu xác.
Các nghiên cứu này giúp hiểu giải phẫu và cơ sinh học nhưng không phản ánh đầy đủ hoạt động ở người sống.
Thứ hai, tỷ lệ hiện diện PFL thay đổi theo nghiên cứu và phương pháp phẫu tích.
Thứ ba, MRI có thể nhận diện được PFL nhưng việc xác định rách còn hạn chế về độ nhất quán.
Thứ tư, phần lớn tổn thương PFL có thể xuất hiện cùng các cấu trúc PLC khác.
Vì vậy, khó xác định hậu quả của rách PFL đơn độc.
Thứ năm, phần lớn nghiên cứu phục hồi chức năng tập trung vào tái tạo PLC hoặc đa dây chằng.
Cuối cùng, các phác đồ sau phẫu thuật chưa thống nhất về chịu trọng lượng và thời điểm tăng tải.
Do đó, chưa có phác đồ phục hồi riêng cho rách PFL đơn độc được xác lập bằng bằng chứng chất lượng cao.
28. Câu hỏi thường gặp về dây chằng khoeo – mác (FAQ)
1. Dây chằng khoeo – mác là gì?
Dây chằng khoeo – mác là cấu trúc nối vùng gân cơ khoeo với chỏm xương mác. Đây là một trong ba thành phần ổn định chính của góc sau ngoài khớp gối.
2. Dây chằng khoeo – mác có chức năng gì?
PFL góp phần chống xoay ngoài quá mức của xương chày. Ngoài ra, dây chằng hỗ trợ hạn chế varus và sự dịch chuyển bất thường ra sau.
3. Có phải tất cả mọi người đều có dây chằng khoeo – mác?
Nghiên cứu giải phẫu năm 2022 nhận diện PFL ở 88,3% trong 137 mẫu chi dưới. Tuy nhiên, phương pháp phẫu tích và tiêu chí định danh có thể ảnh hưởng kết quả.
4. MRI có phát hiện được rách dây chằng khoeo – mác không?
MRI có thể hỗ trợ chẩn đoán. Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 cho thấy việc xác định rách PFL có độ nhất quán thấp giữa các lần đánh giá. Vì vậy, MRI âm tính không loại trừ tuyệt đối tổn thương.
5. Đứt dây chằng khoeo – mác có cần phẫu thuật không?
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật. Quyết định phụ thuộc mức độ mất vững PLC, tổn thương phối hợp và tình trạng chức năng.
6. Có bài tập phục hồi riêng cho dây chằng khoeo – mác không?
Chưa có phác đồ riêng được xác lập. Chương trình phục hồi cần dựa trên mức độ tổn thương PLC, phương pháp điều trị và khả năng chịu tải của người bệnh.
29. Kết luận: Vì sao dây chằng khoeo – mác quan trọng trong phục hồi chức năng?
Dây chằng khoeo – mác là một cấu trúc quan trọng của phức hợp góc sau ngoài khớp gối.
Dây chằng nối vùng gân cơ khoeo với chỏm xương mác. Cấu trúc này góp phần chống xoay ngoài, varus và hỗ trợ độ vững sau ngoài.
Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy PFL có nhiều biến thể.
Đặc biệt, MRI có thể nhận diện PFL ở phần lớn người bệnh được khảo sát, nhưng việc chẩn đoán rách vẫn còn khó khăn.
Tổn thương PFL cần được đánh giá cùng FCL, gân cơ khoeo và dây chằng chéo.
Nếu bỏ sót mất vững PLC có ý nghĩa lâm sàng, kết quả điều trị ACL hoặc PCL có thể bị ảnh hưởng.
Đối với phục hồi chức năng, cần lựa chọn chương trình theo mức độ tổn thương và phương pháp điều trị.
Đặc biệt, tập luyện phải hướng đến phục hồi độ vững, sức mạnh và khả năng kiểm soát vận động an toàn.
Thông điệp quan trọng: Nhận diện được dây chằng khoeo – mác trên MRI không đồng nghĩa với chẩn đoán chính xác rách dây chằng. Đánh giá toàn bộ góc sau ngoài khớp gối mới là nền tảng cho quyết định điều trị và phục hồi chức năng.
0937782677
30. Tài liệu tham khảo khoa học
- Popliteofibular ligament. Radiopaedia.org. Bài tham khảo giải phẫu, cập nhật ngày 30/5/2026. DOI: 10.53347/rID-77496.
- Anatomy of the ligaments of the posterolateral corner of the knee: A narrative literature review. Journal of Experimental Orthopaedics. 2025;12(4). DOI: 10.1002/jeo2.70562.
- Classification of the popliteofibular ligament. Clinical Anatomy. 2022;35(3):375–382. DOI: 10.1002/ca.23842.
- The popliteofibular ligament: Rediscovery of a key element in posterolateral stability. American Journal of Sports Medicine. 1996;24(3):311–316. DOI: 10.1177/036354659602400311.
- The popliteofibular ligament: An anatomical study of the posterolateral corner of the knee. Journal of Bone and Joint Surgery British Volume. 1999;81(4):636–642. DOI: 10.1302/0301-620X.81B4.9501.
- Diagnosing popliteofibular ligament injuries in anterior cruciate ligament-injured knees. A prospective magnetic resonance imaging study investigating the inter- and intraobserver reliability of identification of the popliteofibular ligament. Journal of Experimental Orthopaedics. 2024;11(3). DOI: 10.1002/jeo2.12112.
- MRI of posterolateral knee stabilizers: Diagnosis and reporting considerations. Skeletal Radiology. 2026;55(8):1867–1884. DOI: 10.1007/s00256-026-05146-x.
- A Contemporary International Expert Consensus Statement on the Evaluation, Diagnosis, Treatment, and Rehabilitation of Injuries to the Posterolateral Corner of the Knee. Arthroscopy. 2025;41(11):4630–4640. DOI: 10.1016/j.arthro.2025.04.055.
- Weightbearing Protocols After Posterolateral Corner Reconstruction: A Systematic Review. Orthopaedic Journal of Sports Medicine. 2021;9(3):2325967120988274. DOI: 10.1177/2325967120988274.
- Disagreement Persists on Optimal Rehabilitation Goals and Timelines for Weight-Bearing Restriction, Knee Brace Use, and Return to Sports After Posterolateral Corner Reconstruction. Arthroscopy, Sports Medicine, and Rehabilitation. 2025;7(3):101142. DOI: 10.1016/j.asmr.2025.101142.
- The role of the popliteofibular ligament and the tendon of popliteus in providing stability in the human knee. Journal of Bone and Joint Surgery British Volume. 2003;85(2):292–298. DOI: 10.1302/0301-620X.85B2.12857.
- Posterolateral corner knee injuries: A narrative review. EFORT Open Reviews. 2021;6(8):676–685. DOI: 10.1302/2058-5241.6.200096.
