Dây chằng cổ xương sên nối xương sên với xương gót, giúp ổn định khớp dưới sên. Tìm hiểu giải phẫu, tổn thương, MRI và phục hồi chức năng cổ chân.
Dây chằng cổ xương sên (cervical ligament) là cấu trúc mô liên kết chắc, nối cổ xương sên với xương gót. Dây chằng nằm trong vùng xoang cổ chân và góp phần kiểm soát vận động khớp dưới sên. Tổn thương cấu trúc này có thể liên quan đến mất vững vùng cổ chân sau và hội chứng xoang cổ chân [1, 2].
Hiểu rõ giải phẫu và cơ sinh học giúp nhận diện tổn thương, đánh giá chức năng và lựa chọn phương pháp phục hồi phù hợp.
Tổng quan về dây chằng cổ xương sên
Đây là một trong những dây chằng nội tại quan trọng của khớp dưới sên (subtalar joint).
Khớp dưới sên được hình thành giữa xương sên và xương gót. Khớp tham gia các chuyển động ba chiều của bàn chân, đặc biệt là nghiêng trong và nghiêng ngoài.
Các cấu trúc hỗ trợ ổn định gồm:
-
Dây chằng cổ xương sên (cervical ligament).
-
Dây chằng sên gót gian cốt (interosseous talocalcaneal ligament).
-
Dây chằng bao khớp sên gót trước.
-
Dây chằng mác gót (calcaneofibular ligament).
-
Các thành phần của mạc giữ gân duỗi dưới.
Trong đó, hai dây chằng nội tại đầu tiên có vai trò quan trọng trong kiểm soát chuyển động giữa xương sên và xương gót [2].
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng cổ xương sên
Nguyên ủy và bám tận
Các đặc điểm chính bao gồm:
-
Điểm bám phía trên: mặt dưới ngoài của cổ xương sên.
-
Điểm bám phía dưới: mặt trên ngoài của xương gót, gần xoang cổ chân.
-
Hướng đi: chạy chếch xuống dưới và ra ngoài từ cổ xương sên.
-
Hình dạng: dải mô sợi chắc, tương đối rộng, có thể gồm nhiều bó.
-
Vị trí: phía ngoài và phía trước dây chằng sên gót gian cốt.
Dây chằng có hướng đi chéo qua xoang cổ chân. Vì vậy, nó có khả năng chịu lực khi xương sên và xương gót chuyển động tương đối với nhau [1, 3].
Kích thước và đặc điểm hình thái
Nghiên cứu giải phẫu năm 2020 ghi nhận các kích thước trung bình:
| Thông số | Giá trị |
|---|---|
| Chiều dài bờ trước | 13,9 ± 1,5 mm |
| Chiều dài bờ sau | 18,5 ± 2,9 mm |
| Chiều rộng điểm bám trên xương sên | 13,6 ± 2,2 mm |
| Chiều rộng điểm bám trên xương gót | 15,8 ± 3,7 mm |
Các giá trị cho thấy cấu trúc có kích thước đáng kể, tương đương một số dây chằng bên ngoài cổ chân [3].
Tuy nhiên, đây là số liệu trên mẫu xác. Kích thước thực tế có thể thay đổi giữa các cá thể.
Mối liên quan với xoang cổ chân
Xoang cổ chân (sinus tarsi) là khoang giải phẫu nằm giữa xương sên và xương gót.
Khoang này chứa:
-
Mô mỡ.
-
Dây chằng sên gót.
-
Các nhánh mạch máu nhỏ.
-
Đầu tận thần kinh.
-
Các thành phần của mạc giữ gân duỗi dưới.
Dây chằng cổ nằm ở phần ngoài của xoang. Trong khi đó, dây chằng sên gót gian cốt nằm sâu hơn về phía trong.
Hai cấu trúc phối hợp trong ổn định khớp dưới sên [2].
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Kiểm soát vận động khớp dưới sên
Chức năng chính là góp phần hạn chế chuyển động quá mức giữa xương sên và xương gót.
Các vai trò được ghi nhận gồm:
-
Hỗ trợ chống nghiêng trong quá mức.
-
Góp phần kiểm soát chuyển động xoay của xương gót.
-
Duy trì sự ổn định thụ động.
-
Phối hợp với các dây chằng khác khi bàn chân chịu tải.
Nghiên cứu tổng quan năm 2023 nhấn mạnh vai trò của dây chằng cổ và dây chằng sên gót gian cốt trong ổn định khớp dưới sên [2].
Vai trò chống lực vẹo trong
Nghiên cứu cơ sinh học công bố trực tuyến năm 2025 và xuất bản năm 2026 đã phân tích chuyển động trên 20 mẫu bàn chân xác.
Các nhà nghiên cứu lần lượt cắt những dây chằng bên ngoài và nội tại để đánh giá độ vững.
Kết quả cho thấy hệ thống dây chằng nội tại đóng vai trò quan trọng trong chống lực vẹo trong khi cổ chân gấp mu.
Trong khi đó, dây chằng mác gót góp phần ổn định cả khớp cổ chân và phức hợp chày – sên – gót, đặc biệt ở tư thế trung tính [4].
Phát hiện này củng cố vai trò cơ học của các dây chằng nằm sâu trong xoang cổ chân.
Tuy nhiên, đây là nghiên cứu trên xác. Kết quả không phản ánh đầy đủ hoạt động của hệ thống cơ khi người bệnh vận động.
Phối hợp với hệ thống ổn định động
Độ vững của vùng cổ chân còn phụ thuộc vào:
-
Nhóm cơ mác.
-
Cơ chày sau.
-
Cơ chày trước.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Các cơ nội tại bàn chân.
Hệ thống cơ tạo ra lực ổn định động. Ngược lại, dây chằng góp phần hạn chế chuyển động thụ động quá mức.
Sự phối hợp này giúp bàn chân thích nghi với bề mặt không bằng phẳng.
Tổn thương dây chằng cổ xương sên và ý nghĩa lâm sàng
Nguyên nhân gây tổn thương
Tổn thương thường liên quan đến chấn thương cổ chân hoặc khớp dưới sên.
Các cơ chế có thể bao gồm:
-
Bong gân cổ chân do lật trong.
-
Chấn thương xoay bàn chân quá mức.
-
Ngã khi tiếp đất không thuận lợi.
-
Chấn thương thể thao.
-
Các chuyển động gây mất vững vùng bàn chân sau.
Đặc biệt, một báo cáo ca bệnh năm 2024 mô tả trường hợp đứt dây chằng đơn độc sau chấn thương sấp quá mức.
Điều này cho thấy tổn thương không chỉ xuất hiện trong cơ chế lật trong thông thường [5].
Triệu chứng khi dây chằng bị tổn thương
Người bệnh có thể xuất hiện:
-
Đau sâu vùng ngoài cổ chân.
-
Đau tại vùng xoang cổ chân.
-
Cảm giác mất vững khi đi trên bề mặt không bằng phẳng.
-
Khó chịu khi xoay bàn chân.
-
Giảm khả năng giữ thăng bằng.
-
Bong gân hoặc cảm giác lật cổ chân tái diễn.
Tuy nhiên, các triệu chứng này không đặc hiệu cho tổn thương đơn độc.
Vì vậy, cần phân biệt với tổn thương dây chằng sên mác trước, dây chằng mác gót và các bệnh lý khác.
Mối liên quan với hội chứng xoang cổ chân
Hội chứng xoang cổ chân là gì?
Hội chứng xoang cổ chân (sinus tarsi syndrome) là tình trạng đau vùng ngoài bàn chân sau, gần khoang giữa xương sên và xương gót.
Người bệnh có thể có:
-
Đau khu trú tại xoang cổ chân.
-
Đau tăng khi đi trên địa hình không bằng phẳng.
-
Cảm giác mất vững bàn chân sau.
-
Khó chịu khi đứng hoặc đi lại kéo dài.
Các nguyên nhân có thể liên quan đến tổn thương dây chằng, viêm mô mềm hoặc những bất thường khác của khớp dưới sên [2].
Dây chằng cổ có phải nguyên nhân chính gây đau không?
Không thể khẳng định trong mọi trường hợp.
Xoang cổ chân chứa nhiều cấu trúc thần kinh, mạch máu và mô liên kết.
Vì vậy, đau có thể xuất phát từ nhiều mô khác nhau.
Nghiên cứu tổng quan năm 2023 cho thấy tổn thương dây chằng nội tại có thể liên quan đến mất vững khớp dưới sên [2].
Tuy nhiên, cần kết hợp triệu chứng lâm sàng, khám thực thể và chẩn đoán hình ảnh để xác định nguyên nhân.
Đặc điểm dây chằng cổ xương sên trên MRI
Khả năng nhận diện trên cộng hưởng từ
MRI có thể hỗ trợ quan sát dây chằng và các cấu trúc trong xoang cổ chân.
Các dấu hiệu tổn thương có thể gồm:
-
Tăng tín hiệu bất thường.
-
Gián đoạn bó sợi.
-
Dày hoặc biến đổi hình thái.
-
Phù mô mềm quanh dây chằng.
-
Mất cấu trúc bình thường của mô mỡ xoang cổ chân.
Nghiên cứu MRI năm 1990 ghi nhận dây chằng được nhận diện ở 69% cổ chân trên mặt phẳng trán và 88% trên mặt phẳng đứng dọc [6].
Kết quả cho thấy khả năng quan sát phụ thuộc vào mặt phẳng và kỹ thuật chụp.
MRI có chẩn đoán chính xác mất vững khớp dưới sên không?
MRI cung cấp thông tin quan trọng về hình thái mô mềm.
Tuy nhiên, tình trạng mất vững là vấn đề chức năng và cơ sinh học.
Vì vậy, chẩn đoán cần kết hợp:
-
Tiền sử chấn thương.
-
Cảm giác mất vững.
-
Thăm khám lâm sàng.
-
Hình ảnh MRI.
-
Đánh giá trong phẫu thuật khi có chỉ định.
Không nên kết luận mất vững chỉ dựa trên một dấu hiệu MRI [2].
Điều trị tổn thương và mất vững khớp dưới sên
Điều trị bảo tồn
Điều trị bảo tồn thường được cân nhắc trước khi thực hiện phẫu thuật, nếu không có tổn thương cần can thiệp khẩn cấp.
Các biện pháp có thể gồm:
-
Điều chỉnh hoạt động gây đau.
-
Sử dụng nẹp hoặc dụng cụ hỗ trợ khi phù hợp.
-
Tập phục hồi biên độ vận động.
-
Tăng cường sức mạnh cơ quanh cổ chân.
-
Tập thăng bằng và cảm giác bản thể.
-
Phục hồi khả năng chịu tải.
Chương trình cần được điều chỉnh theo mức độ tổn thương và chức năng của người bệnh.
Phẫu thuật tái tạo dây chằng
Ở những trường hợp mất vững mạn tính không đáp ứng điều trị bảo tồn, phẫu thuật có thể được cân nhắc.
Nghiên cứu tiến cứu năm 2022 đánh giá 14 người bệnh với 16 bàn chân được tái tạo dây chằng bằng gân ghép.
Sau thời gian theo dõi trung bình 22,6 tháng, điểm Karlsson cải thiện từ 36,4 lên 89,6 điểm [7].
Tuy nhiên, 13 trường hợp được phối hợp thêm thủ thuật tái tạo dây chằng khác.
Vì vậy, không thể quy toàn bộ cải thiện chức năng cho riêng việc tái tạo dây chằng cổ.
Đây là nghiên cứu có cỡ mẫu nhỏ, chưa đủ để xác định hiệu quả vượt trội so với các phương pháp khác.
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng cổ chân và khớp dưới sên
Kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá toàn diện, đặc biệt khi người bệnh có cảm giác mất vững.
Các nội dung quan trọng gồm:
-
Vị trí và mức độ đau.
-
Biên độ gấp mu và gấp lòng.
-
Khả năng nghiêng trong và nghiêng ngoài bàn chân sau.
-
Sức mạnh cơ mác và cơ chày sau.
-
Khả năng đứng một chân.
-
Kiểm soát thăng bằng động.
-
Chức năng đi bộ, chạy và đổi hướng.
-
Tiền sử bong gân tái phát.
Có thể sử dụng CAIT hoặc FAAM để theo dõi tình trạng mất vững và khả năng hoạt động.
Nguyên tắc phục hồi chức năng
Hiện chưa có phác đồ vật lý trị liệu đặc hiệu được xác lập cho tổn thương đơn độc của dây chằng này.
Tuy nhiên, hướng dẫn lâm sàng năm 2021 về bong gân cổ chân ngoài khuyến nghị tập vận động, tăng sức mạnh và kiểm soát thần kinh cơ [8].
Các nguyên tắc có thể vận dụng khi phù hợp:
Giai đoạn bảo vệ: kiểm soát đau, phù nề và bảo vệ mô tổn thương.
Giai đoạn phục hồi vận động: tăng dần biên độ cổ chân và bàn chân sau.
Giai đoạn tăng cường sức mạnh: tập các nhóm cơ kiểm soát cổ chân và khớp dưới sên.
Giai đoạn kiểm soát thần kinh cơ: cải thiện thăng bằng và khả năng phản ứng với thay đổi bề mặt.
Giai đoạn trở lại hoạt động: tăng dần chạy, nhảy và thay đổi hướng theo tiêu chí chức năng.
Đây là nguyên tắc phục hồi cổ chân nói chung. Không nên xem là phác đồ riêng cho dây chằng cổ.
Tập mạnh cơ giúp cải thiện độ vững khớp dưới sên
Các nhóm cơ thường được chú trọng gồm:
-
Cơ mác dài và mác ngắn.
-
Cơ chày sau.
-
Cơ chày trước.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Các cơ nội tại bàn chân.
Những bài tập có thể lựa chọn gồm:
-
Nghiêng ngoài bàn chân với dây kháng lực.
-
Gấp mu cổ chân có kháng lực.
-
Nhón gót hai chân và một chân.
-
Short-foot exercise.
-
Đứng thăng bằng một chân.
-
Tập Y-Balance hoặc Star Excursion Balance.
-
Tập tiếp đất và đổi hướng khi đủ điều kiện.
Tải tập cần tăng dần theo triệu chứng, sức mạnh và khả năng kiểm soát vận động.
Các bài tập này giúp cải thiện chức năng động. Tuy nhiên, chưa có bằng chứng chứng minh chúng làm lành trực tiếp dây chằng bị đứt.
Lưu ý sau phẫu thuật tái tạo
Sau phẫu thuật, cần tuân thủ chỉ định bảo vệ mô ghép.
Đặc biệt, không tự ý tăng các chuyển động nghiêng trong hoặc xoay gây căng lên cấu trúc tái tạo.
Thời điểm chịu tải và vận động phụ thuộc kỹ thuật phẫu thuật, tổn thương phối hợp và tiến độ lành thương.
Kết luận
Dây chằng cổ xương sên là cấu trúc quan trọng của xoang cổ chân và khớp dưới sên.
Nghiên cứu giải phẫu và cơ sinh học cho thấy nó góp phần kiểm soát chuyển động, đặc biệt khi bàn chân chịu lực nghiêng trong.
Tổn thương có thể liên quan đến đau xoang cổ chân và mất vững bàn chân sau. Tuy nhiên, việc chẩn đoán cần đánh giá toàn bộ hệ thống dây chằng.
Trong phục hồi chức năng, tập mạnh cơ, thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ là những nội dung quan trọng.
Chương trình điều trị cần được cá thể hóa theo tổn thương và khả năng vận động của người bệnh.
0937782677
Tài liệu tham khảo
1. Cervical ligament. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
2. Role of the intrinsic subtalar ligaments in subtalar instability and consequences for clinical practice. 2023. DOI: 10.3389/fbioe.2023.1047134.
3. The intrinsic subtalar ligaments have a consistent presence, location and morphology. 2020. DOI: 10.1016/j.fas.2020.03.002.
4. Intrinsic subtalar ligaments are primary varus stabilizers of the subtalar joint: A 3D cadaveric motion analysis. 2026. DOI: 10.1016/j.fas.2025.12.003.
5. A Case Report of Isolated Cervical Ligament Rupture With Hyper-Pronation Injury: Specific MRI Protocol and Surgical Reconstruction. 2024. Nguồn PubMed.
6. Ligaments of the lateral aspect of the ankle and sinus tarsi: an MR imaging study. 1990. DOI: 10.1148/radiology.177.2.2217784.
7. Reconstruction of the cervical ligament in patients with chronic subtalar instability. 2022. DOI: 10.1016/j.fas.2022.06.006.
8. Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. 2021. DOI: 10.2519/jospt.2021.0302.
