DÂY CHẰNG MÁC SÊN GÓT: CẤU TRÚC ÍT ĐƯỢC BIẾT ĐẾN TRONG GIẢI PHẪU CỔ CHÂN
Dây chằng mác sên gót (fibulotalocalcaneal ligament) là cấu trúc mô liên kết nằm ở vùng sau ngoài cổ chân. Nó có liên quan với xương mác, xương sên và xương gót. Đây là thành phần ít được chú ý trong giải phẫu cổ chân truyền thống. Tuy nhiên, các nghiên cứu gần đây đã làm rõ hình thái, mối liên quan giải phẫu và ý nghĩa của nó trong phẫu thuật nội soi cổ chân [1, 2].
Tổng quan về dây chằng mác sên gót
Trong y văn, thuật ngữ fibulotalocalcaneal ligament có thể liên quan đến các cấu trúc hoặc phức hợp dây chằng khác nhau.
Cần phân biệt hai khái niệm:
-
Phức hợp mác sên gót sau (posterior fibulotalocalcaneal ligament complex – PFTCLC): nằm ở vùng sau ngoài cổ chân, liên quan đến mạc sâu và hệ thống gân mác.
-
Phức hợp mác sên gót ngoài (lateral fibulotalocalcaneal ligament complex – LFTCL): được mô tả từ sự liên kết giữa bó dưới dây chằng sên mác trước và dây chằng mác gót.
Hai phức hợp có đặc điểm giải phẫu khác nhau. Vì vậy, không nên sử dụng các thuật ngữ này thay thế hoàn toàn cho nhau [2, 4].
Bài viết tập trung vào cấu trúc vùng sau ngoài, đồng thời trình bày những khác biệt quan trọng với phức hợp dây chằng bên ngoài.
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng mác sên gót
Nguyên ủy và bám tận
Theo nghiên cứu giải phẫu năm 2021, phức hợp phía sau có những đặc điểm chính:
-
Nguyên ủy: bờ sau trong mắt cá ngoài, thuộc đầu dưới xương mác.
-
Vị trí: nằm giữa dây chằng chày mác sau và dây chằng mác gót.
-
Hướng đi: các bó sợi trải theo vùng sau ngoài cổ chân.
-
Bám tận: một số sợi hướng chếch xuống dưới và bám vào mặt ngoài xương gót.
-
Cấu tạo: mô sợi chắc, liên tục với hệ thống mạc sâu và những cấu trúc quanh gân.
Nghiên cứu trên 23 mẫu cổ chân xác đông lạnh ghi nhận phức hợp này ở tất cả mẫu khảo sát [2].
Cấu trúc các bó sợi phía sau
Các nhà nghiên cứu mô tả hai phần chính tại vùng nguyên ủy.
Phần trên: liên tục với mạc giữ gân mác trên và vách bên của gân Achilles. Sự kết hợp tạo thành cấu trúc cân chung.
Phần dưới: các bó sợi chạy chếch đến mặt ngoài xương gót. Hướng đi gần tương tự dây chằng mác gót nhưng nằm phía sau hơn.
Đây là đặc điểm quan trọng để phân biệt các cấu trúc vùng sau ngoài cổ chân [2].
Mối liên quan với các cấu trúc xung quanh
Phức hợp dây chằng nằm gần nhiều thành phần giải phẫu:
-
Gân cơ mác dài và mác ngắn.
-
Mạc giữ gân mác trên.
-
Gân Achilles.
-
Vách mô liên kết phía ngoài gân Achilles.
-
Mô mỡ Kager.
-
Dây chằng sên mác sau.
-
Dây chằng mác gót.
Những cấu trúc này tạo thành hệ thống mô liên kết phức tạp ở phía sau cổ chân.
Nghiên cứu MRI trên 200 trường hợp ghi nhận liên kết giữa dây chằng và mạc giữ gân mác trên ở 85,5% trường hợp [3].
Ngoài ra, cấu trúc này có mối liên quan với vùng mỡ Kager và hệ thống mạc quanh gân Achilles.
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Vai trò trong ổn định cổ chân
Dây chằng mác sên gót sau được xem là thành phần thuộc hệ thống mô liên kết vùng sau ngoài.
Các vai trò giải phẫu được đề xuất gồm:
-
Tạo liên kết giữa những cấu trúc phía sau cổ chân.
-
Tham gia hệ thống mô sợi quanh gân mác.
-
Góp phần duy trì sự liên tục của mạc sâu.
-
Có thể hỗ trợ ổn định thụ động vùng cổ chân sau ngoài.
Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp về lực chịu tải và khả năng chống mất vững vẫn còn hạn chế.
Nghiên cứu năm 2021 ghi nhận phức hợp này căng nhất khi cổ chân gấp mu. Đây là phát hiện giải phẫu, chưa đủ để xác định vai trò ổn định độc lập [2].
Mối liên quan với hệ thống gân mác
Gân cơ mác dài và mác ngắn chạy phía sau mắt cá ngoài.
Tại đây, gân được giữ trong một đường hầm xương – sợi.
Hệ thống mạc giữ gân mác trên có vai trò quan trọng trong duy trì vị trí gân.
Phần nguyên ủy của phức hợp dây chằng phía sau góp phần tạo nên thành trong của đường hầm này [2].
Vì vậy, hiểu rõ các mối liên kết giải phẫu có ý nghĩa khi đánh giá và phẫu thuật vùng gân mác.
Phân biệt phức hợp mác sên gót sau và ngoài
Phức hợp dây chằng phía ngoài
Phức hợp LFTCL được mô tả từ ba thành phần liên quan:
-
Bó dưới dây chằng sên mác trước.
-
Dây chằng mác gót.
-
Các sợi hình cung nối giữa hai thành phần.
Nghiên cứu năm 2018 cho thấy bó dưới dây chằng sên mác trước và dây chằng mác gót có chung những đặc điểm giải phẫu và cơ học [4].
Các tác giả đề xuất xem chúng như một phức hợp giải phẫu – chức năng.
Sự khác biệt giữa hai phức hợp
| Đặc điểm | Phức hợp phía sau | Phức hợp phía ngoài |
|---|---|---|
| Viết tắt | PFTCLC | LFTCL |
| Vị trí | Sau ngoài cổ chân | Ngoài cổ chân |
| Thành phần chính | Mô sợi, mạc sâu và các lá dây chằng | Bó dưới ATFL, CFL và sợi hình cung |
| Liên quan nổi bật | Gân mác, mạc giữ gân mác, gân Achilles | Hệ thống dây chằng bên ngoài |
| Ý nghĩa lâm sàng | Giải phẫu nội soi cổ chân sau | Đánh giá mất vững cổ chân ngoài |
ATFL: dây chằng sên mác trước; CFL: dây chằng mác gót.
Việc phân biệt hai phức hợp giúp tránh nhầm lẫn khi đọc MRI hoặc tài liệu chuyên ngành.
Tổn thương dây chằng mác sên gót và ý nghĩa lâm sàng
Cấu trúc này có thể bị tổn thương không?
Các dây chằng và mô liên kết vùng cổ chân có thể bị ảnh hưởng khi xảy ra chấn thương.
Tuy nhiên, tổn thương đơn độc của phức hợp phía sau chưa được mô tả đầy đủ.
Hiện chưa có hệ thống phân loại tổn thương riêng được áp dụng rộng rãi.
Ngược lại, phức hợp phía ngoài đã được nghiên cứu ở người bệnh mất vững cổ chân mạn tính.
Nghiên cứu năm 2022 cho thấy tổn thương LFTCL có thể được đánh giá trên MRI độ phân giải cao [5].
Mối liên quan với mất vững cổ chân mạn tính
Mất vững cổ chân mạn tính (chronic ankle instability) có thể xuất hiện sau bong gân cổ chân ngoài.
Người bệnh thường có:
-
Cảm giác cổ chân dễ bị lật.
-
Bong gân tái phát.
-
Giảm khả năng giữ thăng bằng.
-
Khó kiểm soát cổ chân khi thay đổi hướng.
-
Giảm khả năng vận động thể thao.
Nghiên cứu năm 2022 đánh giá 48 cổ chân, gồm 35 trường hợp mất vững mạn tính và 13 trường hợp không mất vững.
Độ nhạy phát hiện tổn thương phức hợp LFTCL trên MRI đạt 94,7% và 84,2% giữa hai người đánh giá. Độ đặc hiệu tương ứng là 92,3% và 84,6% [5].
Tuy nhiên, kết quả này áp dụng cho phức hợp phía ngoài, không phải dây chằng phía sau.
Đặc điểm trên MRI cổ chân
Khả năng nhận diện dây chằng
MRI có thể giúp quan sát các cấu trúc mô mềm vùng sau ngoài cổ chân.
Một nghiên cứu năm 2009 đã đối chiếu hình ảnh MRI với giải phẫu trên xác. Mục tiêu là xác định khả năng nhận diện dây chằng mác sên gót [1].
Ngoài MRI thường quy, cộng hưởng từ khớp có tiêm thuốc tương phản có thể giúp phân biệt một số dây chằng nhỏ.
Nghiên cứu năm 2009 cho thấy mặt phẳng ngang đặc biệt hữu ích khi quan sát cấu trúc này [6].
Những cấu trúc cần đánh giá phối hợp
Khi khảo sát vùng sau ngoài cổ chân, cần chú ý:
-
Dây chằng sên mác sau.
-
Dây chằng mác gót.
-
Gân mác dài và mác ngắn.
-
Mạc giữ gân mác trên.
-
Mỡ Kager.
-
Các mô liên kết quanh gân Achilles.
Không nhận diện được một dây chằng nhỏ trên MRI không đồng nghĩa với đứt dây chằng.
Việc diễn giải cần dựa trên triệu chứng, cơ chế chấn thương và các tổn thương phối hợp.
Ứng dụng trong phẫu thuật nội soi cổ chân sau
Vì sao cần nhận diện cấu trúc này?
Trong nội soi cổ chân sau, bác sĩ cần xác định chính xác các lớp giải phẫu.
Phức hợp dây chằng phía sau có thể che phủ một phần các cấu trúc sâu.
Nghiên cứu năm 2021 cho thấy việc nhận diện và giải phóng một phần cấu trúc này có thể cần thiết để tiếp cận vùng bệnh lý [2].
Ý nghĩa trong hạn chế tổn thương do phẫu thuật
Những cấu trúc cần bảo vệ gồm:
-
Hệ thống gân mác.
-
Mạc giữ gân mác trên.
-
Gân gấp dài ngón cái.
-
Các thành phần thần kinh và mạch máu lân cận.
Hiểu rõ giải phẫu giúp bác sĩ lựa chọn đường tiếp cận phù hợp.
Tuy nhiên, việc giải phóng dây chằng là thao tác chuyên biệt của phẫu thuật, không phải phương pháp phục hồi chức năng thông thường.
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng cổ chân
Kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá toàn diện khả năng vận động và ổn định cổ chân.
Các nội dung quan trọng gồm:
-
Vị trí và mức độ đau.
-
Biên độ gấp mu và gấp lòng.
-
Khả năng nghiêng trong và nghiêng ngoài bàn chân.
-
Sức mạnh nhóm cơ mác.
-
Sức mạnh nhóm cơ gấp lòng.
-
Khả năng đứng một chân.
-
Kiểm soát thăng bằng động.
-
Chức năng đi bộ, chạy và đổi hướng.
Có thể sử dụng CAIT hoặc FAAM để theo dõi mất vững và chức năng cổ chân.
Nguyên tắc phục hồi chức năng sau chấn thương
Hiện chưa có phác đồ vật lý trị liệu đặc hiệu cho tổn thương đơn độc của phức hợp phía sau.
Do đó, chương trình tập cần dựa trên chẩn đoán và mức độ hạn chế chức năng.
Giai đoạn bảo vệ: kiểm soát đau, phù nề và duy trì vận động phù hợp.
Giai đoạn phục hồi vận động: cải thiện biên độ cổ chân theo khả năng dung nạp.
Giai đoạn tăng cường sức mạnh: tập nhóm cơ mác, cơ cẳng chân và các cơ bàn chân.
Giai đoạn kiểm soát thần kinh cơ: tập thăng bằng, cảm giác bản thể và khả năng phản ứng.
Giai đoạn trở lại hoạt động: tăng dần các hoạt động chạy, nhảy và đổi hướng khi đủ điều kiện.
Những nguyên tắc này áp dụng cho phục hồi chức năng cổ chân nói chung, không phải phác đồ riêng cho một dây chằng.
Tập mạnh cơ giúp cải thiện độ vững cổ chân
Các nhóm cơ quan trọng gồm:
-
Cơ mác dài và mác ngắn.
-
Cơ chày trước.
-
Cơ chày sau.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Các cơ nội tại bàn chân.
Các bài tập có thể lựa chọn gồm:
-
Gấp mu với dây kháng lực.
-
Nghiêng ngoài bàn chân có kháng lực.
-
Nhón gót hai chân và một chân.
-
Đứng thăng bằng một chân.
-
Tập kiểm soát cổ chân trên bề mặt ổn định hoặc không ổn định.
-
Tập bước ngang, đổi hướng và tiếp đất.
Mức tải cần tăng dần theo triệu chứng và khả năng kiểm soát vận động.
Tuy nhiên, các bài tập không được chứng minh là làm lành trực tiếp dây chằng mác sên gót.
Mục tiêu là cải thiện sức mạnh cơ, kiểm soát thần kinh cơ và chức năng cổ chân.
Kết luận
Dây chằng mác sên gót là cấu trúc giải phẫu ít được biết đến ở vùng sau ngoài cổ chân. Nó liên quan với hệ thống mạc sâu, gân mác và các mô quanh gân Achilles.
Nghiên cứu giải phẫu đã làm rõ hình thái và những liên kết phức tạp của cấu trúc này.
Điều quan trọng là phân biệt phức hợp phía sau với phức hợp mác sên gót ngoài. Hai cấu trúc có vị trí và ý nghĩa lâm sàng khác nhau.
Trong phục hồi chức năng, chương trình tập cần dựa trên tổn thương thực tế. Các mục tiêu chính gồm cải thiện vận động, sức mạnh và khả năng ổn định cổ chân.
0937782677
Tài liệu tham khảo
1. Fibulotalocalcaneal ligament: magnetic resonance imaging findings with cadaver correlation. 2009. DOI: 10.1097/RCT.0b013e318184cd89.
2. The posterior fibulotalocalcaneal ligament complex: a forgotten ligament. 2021. DOI: 10.1007/s00167-020-06431-5.
3. The Kager’s fat pad radiological anatomy revised. 2021. DOI: 10.1007/s00276-020-02552-1.
4. The lateral fibulotalocalcaneal ligament complex: an ankle stabilizing isometric structure. 2019. DOI: 10.1007/s00167-018-5188-8.
5. MRI appearance of the lateral fibulotalocalcaneal ligament complex injury in the patients with chronic lateral ankle instability. 2022. DOI: 10.1016/j.fas.2022.01.009.
6. Ligaments of the posterior and lateral talar processes: MRI and MR arthrography of the ankle and posterior subtalar joint with anatomic and histologic correlation. 2009. DOI: 10.2214/AJR.08.1207.
7. Description of the lateral fibulotalocalcaneal ligament in fetal specimens and its potential clinical implications. 2024. DOI: 10.1007/s00276-023-03287-5.
8. Fibulotalocalcaneal ligament. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
