CO CỨNG VÀ YẾU CƠ SAU ĐỘT QUỴ CÓ LIÊN QUAN? NGHIÊN CỨU TRÊN 50 NGƯỜI BỆNH CHỈ RA SỰ THẬT BẤT NGỜ

Sau đột quỵ, người bệnh có thể bị co cứng tay nhưng vẫn không tạo được lực tốt. Vì sao lại như vậy?

Nhiều người nhầm tưởng rằng cơ càng căng cứng thì càng khỏe.

Trên thực tế, co cứng và sức mạnh cơ là hai hiện tượng khác nhau.

Năm 1987, Bohannon và cộng sự đã nghiên cứu mối liên quan này trên 50 người bệnh liệt nửa người.

Nhóm tác giả tập trung vào cơ xoay trong vai và cơ gấp khuỷu.

Kết quả cho thấy mức thiếu hụt sức mạnh có tương quan với co cứng của chính nhóm cơ được đánh giá.

Đặc biệt, co cứng của cơ đối vận không có mối tương quan có ý nghĩa thống kê với mức thiếu hụt sức mạnh cơ chủ vận.

Phát hiện này giúp làm rõ mối quan hệ giữa yếu cơ và tăng trương lực sau tổn thương thần kinh trung ương.

Thông điệp quan trọng: Một cơ bị co cứng không có nghĩa cơ đó khỏe, và một cơ yếu không nhất thiết yếu do cơ đối vận bị co cứng.

CO CỨNG SAU ĐỘT QUỴ LÀ GÌ?

Co cứng, hay spasticity, là một biểu hiện của hội chứng tổn thương neuron vận động trên.

Đặc điểm kinh điển là tăng phản xạ kéo giãn phụ thuộc vận tốc.

Khi cơ được kéo giãn thụ động nhanh hơn, sức cản do phản xạ có thể tăng.

Co cứng thường xuất hiện ở những nhóm cơ nào?

Sau đột quỵ, co cứng có thể ảnh hưởng đến nhiều nhóm cơ.

Ở chi trên, những biểu hiện thường gặp gồm:

• Vai có xu hướng khép hoặc xoay trong.

• Khuỷu thường giữ ở tư thế gấp.

• Cẳng tay có thể ở tư thế sấp.

• Cổ tay và các ngón tay có xu hướng gấp.

• Khó mở bàn tay hoặc thực hiện vận động tách biệt.

Tuy nhiên, không phải người bệnh nào cũng xuất hiện cùng một kiểu co cứng.

Vì sao cơ bị co cứng?

Tổn thương thần kinh trung ương có thể làm thay đổi cơ chế kiểm soát phản xạ.

Điều này ảnh hưởng đến đáp ứng của cơ khi bị kéo giãn.

Ngoài ra, tình trạng tăng sức cản khi vận động thụ động còn có thể liên quan đến thay đổi cơ học của mô mềm.

Vì vậy, không phải mọi sức cản khi vận động đều là co cứng thần kinh.

YẾU CƠ VÀ CO CỨNG KHÁC NHAU NHƯ THẾ NÀO?

Đây là vấn đề trung tâm của nghiên cứu.

Yếu cơ phản ánh sự suy giảm khả năng tạo lực chủ động.

Co cứng phản ánh một rối loạn điều hòa đáp ứng với kéo giãn.

Hai hiện tượng có thể xuất hiện đồng thời.

Tại sao một cơ bị co cứng vẫn có thể yếu?

Một cơ có thể xuất hiện phản xạ kéo giãn tăng nhưng khó co chủ động.

Ví dụ, người bệnh có khuỷu tay thường ở tư thế gấp.

Tuy nhiên, khi yêu cầu gấp khuỷu chống lực cản, lực tạo ra có thể rất thấp.

Tư thế gấp khuỷu không phải bằng chứng cơ gấp khuỷu khỏe.

Co cứng có giúp tạo lực chủ động không?

Không nên đồng nhất hai hiện tượng.

Co cứng có thể làm tăng sức cản thụ động trong một số điều kiện.

Tuy nhiên, điều đó không chứng minh khả năng điều khiển lực chủ động tốt.

Để biết cơ khỏe hay yếu, cần đo lực trực tiếp.

CƠ CHỦ VẬN VÀ CƠ ĐỐI VẬN LÀ GÌ?

Hai khái niệm này rất quan trọng để hiểu nghiên cứu.

Cơ chủ vận là gì?

Cơ chủ vận là nhóm cơ đóng vai trò chính trong chuyển động được xem xét.

Ví dụ, khi thực hiện gấp khuỷu, nhóm cơ gấp khuỷu là cơ chủ vận.

Cơ đối vận là gì?

Cơ đối vận là nhóm cơ có tác dụng tạo chuyển động theo hướng ngược lại.

Khi gấp khuỷu, nhóm cơ duỗi khuỷu đóng vai trò đối vận.

Vì sao co cứng cơ đối vận được quan tâm?

Khi một người thực hiện chuyển động, nhóm cơ đối vận có thể tạo sức cản.

Do đó, có giả thuyết rằng co cứng cơ đối vận góp phần hạn chế lực tạo ra.

Nghiên cứu năm 1987 đã xem xét mối liên quan này.

NGHIÊN CỨU NĂM 1987 ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Bohannon và cộng sự thực hiện nghiên cứu hồi cứu trên hồ sơ bệnh án.

Nhóm tác giả lựa chọn 50 người bệnh đầu tiên đáp ứng tiêu chuẩn.

Những người này nhập viện trong khoảng bốn tháng.

Đối tượng nghiên cứu

Hai nhóm cơ nào được đánh giá?

Nghiên cứu tập trung vào:

• Nhóm cơ xoay trong vai.

• Nhóm cơ gấp khuỷu.

Mức co cứng được xem xét ở chính những nhóm cơ này và nhóm cơ đối vận tương ứng.

Sức mạnh cơ được đo bằng cách nào?

Nhóm tác giả sử dụng máy đo lực cầm tay, hay Hand-Held Dynamometer (HHD).

Thiết bị đo khả năng tạo lực tĩnh của cơ.

Co cứng được đánh giá bằng công cụ nào?

Nghiên cứu sử dụng thang Ashworth.

Đây là thang phân loại mức tăng sức cản khi vận động thụ động.

Phép kiểm thống kê nào được sử dụng?

Nhóm nghiên cứu sử dụng hệ số tương quan Kendall’s tau.

Phép kiểm phù hợp để đánh giá mối liên quan thứ bậc giữa các biến.

Nó đặc biệt hữu ích khi dữ liệu có thang đo thứ bậc như Ashworth.

KẾT QUẢ 1: THIẾU HỤT SỨC MẠNH CƠ XOAY TRONG VAI CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CO CỨNG CỦA CHÍNH NHÓM CƠ NÀY

Nghiên cứu ghi nhận tương quan có ý nghĩa thống kê giữa hai yếu tố.

Một yếu tố là mức thiếu hụt sức mạnh của nhóm cơ xoay trong vai.

Yếu tố còn lại là mức co cứng của chính nhóm cơ đó.

Điều này có nghĩa gì?

Hai biểu hiện có sự liên hệ thống kê trong mẫu nghiên cứu.

Điều đó gợi ý yếu cơ và co cứng có thể cùng phản ánh hậu quả của tổn thương thần kinh.

Có phải co cứng làm cơ xoay trong vai yếu đi?

Chưa thể kết luận.

Nghiên cứu hồi cứu chỉ đánh giá mối tương quan.

Nó không chứng minh co cứng trực tiếp gây yếu cơ.

Có thể dựa vào Ashworth để tính sức mạnh cơ không?

Không.

Thang Ashworth không đo lực cơ chủ động.

Ngoài ra, tóm tắt nghiên cứu không cung cấp công thức dự đoán sức mạnh từ điểm Ashworth.

Vì vậy, vẫn cần đo lực riêng.

KẾT QUẢ 2: THIẾU HỤT SỨC MẠNH CƠ GẤP KHUỶU CÓ LIÊN QUAN ĐẾN CO CỨNG CỦA CHÍNH CƠ GẤP KHUỶU

Kết quả tương tự được ghi nhận ở nhóm cơ gấp khuỷu.

Mức thiếu hụt sức mạnh có tương quan với mức co cứng của nhóm cơ này.

Mối liên quan đạt ý nghĩa thống kê với p < 0,01.

Vì sao kết quả này đáng chú ý?

Người bệnh thường có biểu hiện khuỷu tay ở tư thế gấp sau đột quỵ.

Tuy nhiên, nghiên cứu cho thấy cần đánh giá thêm khả năng tạo lực chủ động.

Tư thế gấp không đồng nghĩa với sức mạnh được bảo tồn.

Có phải người bệnh co cứng khuỷu nhiều hơn luôn yếu hơn?

Không nên khẳng định như vậy cho từng người.

Nghiên cứu ghi nhận mối tương quan trong một mẫu gồm 50 người.

Ngoài ra, bản tóm tắt không công bố hệ số tương quan cụ thể.

Do đó, chưa thể xác định chính xác mức độ mạnh yếu của mối liên quan.

KẾT QUẢ 3: CO CỨNG CƠ ĐỐI VẬN KHÔNG CÓ TƯƠNG QUAN CÓ Ý NGHĨA VỚI THIẾU HỤT SỨC MẠNH CƠ CHỦ VẬN

Đây là phát hiện quan trọng nhất của nghiên cứu.

Nhóm tác giả không ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa giữa thiếu hụt sức mạnh và co cứng nhóm cơ đối vận.

Ví dụ ở khớp khuỷu

Sức mạnh cơ gấp khuỷu được đối chiếu với mức co cứng cơ duỗi khuỷu.

Kết quả không ghi nhận tương quan có ý nghĩa thống kê.

Ví dụ ở khớp vai

Sức mạnh cơ xoay trong vai được đối chiếu với mức co cứng cơ xoay ngoài.

Kết quả cũng không ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa.

Điều này có nghĩa cơ đối vận không ảnh hưởng đến chuyển động?

Không.

Cơ đối vận có thể ảnh hưởng đến cơ học và kiểm soát chuyển động.

Tuy nhiên, nghiên cứu không tìm thấy mối tương quan có ý nghĩa trong những phép đo cụ thể.

Không nên diễn giải kết quả thành việc co cứng cơ đối vận không bao giờ ảnh hưởng chức năng.

Vì sao đây là phát hiện quan trọng?

Nghiên cứu gợi ý rằng khi đánh giá khả năng tạo lực của một cơ, cần xem xét trương lực của chính cơ đó.

Không nên mặc định cơ chủ vận yếu chỉ vì cơ đối vận co cứng.

BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

Lưu ý thống kê: Nghiên cứu không cung cấp hệ số Kendall’s tau trong bản tóm tắt. Vì vậy, không thể tự báo cáo hệ số r hoặc mức độ tương quan cụ thể.

VÌ SAO CO CỨNG VÀ YẾU CƠ CÓ THỂ XUẤT HIỆN ĐỒNG THỜI?

Sau đột quỵ, tổn thương thần kinh trung ương có thể ảnh hưởng đến nhiều cơ chế.

Một số cơ chế liên quan đến phản xạ kéo giãn.

Những cơ chế khác liên quan đến khả năng huy động đơn vị vận động chủ động.

Vì vậy, một người bệnh có thể vừa yếu cơ vừa tăng trương lực.

Co cứng có phải dấu hiệu của sức mạnh không?

Không.

Sức cản khi vận động thụ động không thể thay thế phép đo lực chủ động.

Có phải giảm co cứng sẽ tự động tăng sức mạnh?

Chưa chắc.

Giảm sức cản có thể tạo thuận lợi cho một số chuyển động.

Tuy nhiên, khả năng tạo lực chủ động vẫn cần được đánh giá và luyện tập phù hợp.

Có phải tăng sức mạnh sẽ làm co cứng nặng hơn?

Không thể kết luận từ nghiên cứu này.

Bài báo không kiểm tra chương trình tập kháng lực.

Vì vậy, không thể sử dụng kết quả để khẳng định tập sức mạnh làm tăng co cứng.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG KẾT QUẢ VÀO LƯỢNG GIÁ NHƯ THẾ NÀO?

Phát hiện chính gợi ý nên đánh giá yếu cơ và co cứng như hai thành phần riêng.

1. Đánh giá vận động chủ động

Cần xác định người bệnh có thể thực hiện chuyển động theo yêu cầu hay không.

Ví dụ, gấp khuỷu hoặc xoay trong vai.

2. Đo sức mạnh cơ

Có thể sử dụng HHD khi người bệnh đủ khả năng thực hiện phép đo.

Để theo dõi tiến triển, tư thế và cách đo cần được chuẩn hóa.

3. Đánh giá trương lực cơ

Bác sĩ có thể sử dụng Ashworth hoặc Modified Ashworth Scale.

Tuy nhiên, cần nhận biết giới hạn của các công cụ này.

Đặc biệt, sức cản đo được có thể bao gồm thành phần cơ học không do phản xạ.

4. Đánh giá nhóm cơ đối vận

Khả năng thực hiện chuyển động còn chịu ảnh hưởng của nhiều nhóm cơ phối hợp.

Do đó, cần quan sát cả cơ chủ vận và đối vận.

5. Đánh giá tầm vận động

Co rút mô mềm có thể hạn chế vận động thụ động.

Vì vậy, tầm vận động cần được đánh giá riêng với co cứng.

6. Đánh giá chức năng chi trên

Các công cụ có thể sử dụng gồm:

Các công cụ này cung cấp thông tin bổ sung cho nhau.

Không nên sử dụng một thang đo duy nhất để đại diện cho toàn bộ chức năng chi trên.

VÍ DỤ LƯỢNG GIÁ NGƯỜI BỆNH CÓ KHUỶU TAY CO CỨNG

Giả sử một người bệnh sau đột quỵ thường giữ khuỷu ở tư thế gấp.

Khi khám, bác sĩ nhận thấy tăng sức cản khi duỗi khuỷu thụ động.

Tuy nhiên, người bệnh cũng khó tạo lực gấp khuỷu chủ động.

Cần đánh giá những gì?

Trước hết, cần xác định tầm vận động thụ động.

Sau đó, đánh giá sức cản khi kéo giãn và khả năng gấp khuỷu chủ động.

Bác sĩ cũng cần đo lực cơ khi phù hợp.

Vì sao không nên kết luận ngay cơ gấp khuỷu khỏe?

Tư thế gấp khuỷu có thể liên quan đến nhiều cơ chế.

Nó không cung cấp thông tin định lượng về khả năng tạo lực.

Cần lập kế hoạch điều trị như thế nào?

Chương trình phải dựa trên kết quả lượng giá.

Có thể cần quản lý tăng trương lực, duy trì tầm vận động hoặc luyện tập sức mạnh.

Việc lựa chọn phụ thuộc vào mục tiêu và những hạn chế chức năng.

Đây là tình huống minh họa, không phải trường hợp được mô tả trong nghiên cứu gốc.

CÓ NÊN ƯU TIÊN GIẢM CO CỨNG HAY TĂNG SỨC MẠNH?

Không có câu trả lời chung cho mọi người bệnh.

Nếu co cứng gây đau, hạn chế vệ sinh hoặc cản trở tư thế, cần xem xét xử trí phù hợp.

Nếu yếu cơ là hạn chế chính, cần chú trọng khả năng huy động cơ và vận động chức năng.

Một số người bệnh có thể cần kết hợp cả hai hướng.

Nghiên cứu năm 1987 không so sánh hiệu quả giữa điều trị giảm co cứng và tập tăng sức mạnh.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu có một số giới hạn đáng quan tâm.

Thứ nhất, đây là nghiên cứu hồi cứu.

Thứ hai, cỡ mẫu chỉ gồm 50 người bệnh.

Thứ ba, nhóm tác giả chỉ tập trung vào hai nhóm cơ chủ vận ở chi trên.

Ngoài ra, nghiên cứu sử dụng thang Ashworth để đánh giá co cứng.

Thang đo này không tách biệt hoàn toàn những thành phần thần kinh và cơ học của sức cản.

Nghiên cứu cũng không theo dõi thay đổi sức mạnh sau một can thiệp.

Vì vậy, không thể xác định quan hệ nhân quả.

Giá trị chính của bài báo là làm rõ mối tương quan giữa thiếu hụt sức mạnh và co cứng trong một mẫu bệnh nhân cụ thể.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Cơ bị co cứng có phải cơ khỏe không?

Không.

Co cứng là rối loạn đáp ứng với kéo giãn.

Sức mạnh phản ánh khả năng tạo lực chủ động.

Co cứng và yếu cơ sau đột quỵ có liên quan không?

Nghiên cứu ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa giữa thiếu hụt sức mạnh và co cứng của cùng nhóm cơ.

Tuy nhiên, tương quan không chứng minh quan hệ nhân quả.

Nghiên cứu gồm bao nhiêu người bệnh?

Có 50 người bệnh liệt nửa người sau đột quỵ.

Những nhóm cơ nào được nghiên cứu?

Hai nhóm chính là cơ xoay trong vai và cơ gấp khuỷu.

Nhóm cơ đối vận cũng được đánh giá về co cứng.

Thang Ashworth đánh giá điều gì?

Thang Ashworth phân loại mức tăng sức cản khi vận động thụ động.

Nó không đo trực tiếp sức mạnh cơ.

Co cứng cơ đối vận có gây yếu cơ chủ vận không?

Nghiên cứu không tìm thấy tương quan có ý nghĩa giữa hai yếu tố này.

Tuy nhiên, kết quả chưa loại trừ mọi ảnh hưởng cơ học hoặc thần kinh khác.

Có nên tập tăng sức mạnh khi người bệnh còn co cứng?

Có thể cân nhắc khi phù hợp.

Tuy nhiên, cần đánh giá vận động, trương lực và độ an toàn trước khi lựa chọn bài tập.

Giảm co cứng có giúp tay khỏe hơn không?

Không tự động.

Cải thiện tầm vận động và tăng khả năng tạo lực là những mục tiêu cần được theo dõi riêng.

KẾT LUẬN: CO CỨNG VÀ YẾU CƠ SAU ĐỘT QUỴ CÓ LIÊN QUAN NHƯNG KHÔNG PHẢI MỘT

Nghiên cứu của Bohannon và cộng sự ghi nhận mối tương quan giữa thiếu hụt sức mạnh và co cứng.

Mối tương quan xuất hiện ở cơ xoay trong vai và cơ gấp khuỷu.

Tuy nhiên, không ghi nhận tương quan có ý nghĩa với co cứng của nhóm cơ đối vận.

Những phát hiện cho thấy yếu cơ và co cứng có thể cùng tồn tại sau tổn thương thần kinh.

Đối với người bệnh: Tay bị căng cứng không có nghĩa cơ tay còn khỏe.

Đối với bác sĩ: Cần đánh giá riêng sức mạnh cơ, co cứng và chức năng vận động.

Thông điệp quan trọng: Muốn phục hồi chức năng hiệu quả, cần xác định chính xác người bệnh đang bị hạn chế bởi yếu cơ, tăng trương lực hay sự kết hợp của nhiều yếu tố.

Tài liệu tham khảo

Bohannon RW, Larkin PA, Smith MB, Horton MG. Relationship Between Static Muscle Strength Deficits and Spasticity in Stroke Patients with Hemiparesis. Physical Therapy. 1987;67(7):1068–1071. DOI: 10.1093/ptj/67.7.1068

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe và cập nhật chuyên môn. Nội dung không thay thế thăm khám hoặc chỉ định điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677