ĐAU VAI SAU TỔN THƯƠNG TỦY SỐNG: CHƯƠNG TRÌNH TẬP 12 TUẦN GIÚP GIẢM ĐAU GẦN 71%?

Đau vai sau tổn thương tủy sống có thể giảm đáng kể nhờ tập luyện và điều chỉnh kỹ thuật vận động. Nghiên cứu STOMPS cho thấy điểm đau WUSPI giảm khoảng 70,9% sau 12 tuần can thiệp.

Đây là kết quả từ thử nghiệm ngẫu nhiên trên 80 người bị liệt hai chi dưới. Nhóm can thiệp thực hiện bài tập tăng sức mạnh cơ vai, kéo giãn và cải thiện các hoạt động sử dụng tay.

Nghiên cứu được Mulroy và cộng sự công bố năm 2011 trên tạp chí Physical Therapy. Đặc biệt, lợi ích giảm đau còn được ghi nhận sau bốn tuần theo dõi.

Phát hiện này mở ra hướng điều trị bảo tồn quan trọng. Tuy nhiên, cần hiểu rõ đối tượng nghiên cứu, cấu trúc bài tập và giới hạn của kết quả.

1. Vì sao đau vai ở người dùng xe lăn thường gặp?

Người bị liệt hai chi dưới thường phụ thuộc nhiều vào hai tay. Vai đảm nhiệm cả nhiệm vụ vận động lẫn nâng đỡ trọng lượng cơ thể.

Những hoạt động như đẩy xe lăn và chuyển tư thế có thể tạo tải trọng lớn. Khi lặp lại trong thời gian dài, các cấu trúc quanh vai dễ bị quá tải.

1.1. Vai phải đảm nhiệm nhiều chức năng cùng lúc

Ở người có khả năng đi lại bình thường, chi dưới thường đảm nhiệm phần lớn hoạt động di chuyển.

Tuy nhiên, người sử dụng xe lăn bằng tay phải huy động vai liên tục. Những hoạt động thường gặp gồm:

• Đẩy xe lăn trên mặt phẳng và lên dốc.

• Chuyển từ xe lăn sang giường hoặc ghế.

• Nâng người để giảm áp lực vùng ngồi.

• Thực hiện các hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

• Với tay đến những vị trí khác nhau.

Những hoạt động này có thể tạo tải lặp lại lên khớp vai. Vì vậy, vai dễ bị đau khi khả năng chịu tải không đáp ứng được yêu cầu.

1.2. Tổn thương chóp xoay và đau dưới mỏm cùng vai

Chóp xoay (rotator cuff) gồm bốn cơ tham gia ổn định và vận động khớp vai.

Các cơ này giúp kiểm soát vị trí chỏm xương cánh tay trong ổ chảo.

Khi vai phải chịu lực lớn và lặp lại, gân chóp xoay có thể bị kích thích hoặc tổn thương.

Ngoài ra, vận động xương bả vai không phù hợp có thể làm thay đổi cơ học của khớp vai.

Bài báo STOMPS đề cập đến đau vai liên quan hội chứng chèn ép dưới mỏm cùng và bệnh lý chóp xoay. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đau vai đều xuất phát từ hai nguyên nhân này.

1.3. Đau vai ảnh hưởng đến khả năng độc lập như thế nào?

Đau vai có thể khiến người bệnh khó thực hiện các hoạt động thường ngày.

Ví dụ, chuyển từ xe lăn sang giường có thể trở nên đau hoặc mất nhiều thời gian hơn.

Ngoài ra, người bệnh có thể hạn chế tham gia hoạt động xã hội vì đau.

Đây là vấn đề đặc biệt quan trọng khi chi trên là phương tiện vận động chính.

Nghiên cứu STOMPS được xây dựng nhằm giải quyết cả đau vai và các hoạt động gây quá tải vai.

2. Chương trình STOMPS điều trị đau vai sau tổn thương tủy sống là gì?

STOMPS là viết tắt của Strengthening and Optimal Movements for Painful Shoulders.

Đây là chương trình kết hợp tăng sức mạnh cơ, kéo giãn và tối ưu kỹ thuật vận động chi trên.

Trong nghiên cứu, chương trình được thực hiện tại nhà trong 12 tuần.

Nhà vật lý trị liệu hướng dẫn ban đầu, cung cấp dụng cụ và đánh giá lại kỹ thuật thực hiện.

2.1. Ba thành phần chính của STOMPS

Ba thành phần được triển khai phối hợp. Vì vậy, không thể khẳng định riêng bài tập sức mạnh tạo ra toàn bộ hiệu quả giảm đau.

2.2. Đối tượng nào được tuyển vào nghiên cứu?

Nghiên cứu tuyển những người đáp ứng các tiêu chí chính sau:

Nhóm tác giả loại trừ một số tình trạng như rách hoàn toàn chóp xoay, viêm khớp dạng thấp hoặc viêm dính bao khớp.

Ngoài ra, người mới phẫu thuật vai hoặc có vấn đề y khoa nghiêm trọng cũng không phù hợp với tiêu chí nghiên cứu.

Vì vậy, kết quả không thể tự động áp dụng cho người bị liệt tứ chi hoặc có rách chóp xoay hoàn toàn.

3. Các bài tập STOMPS được thực hiện như thế nào?

Chương trình có ba giai đoạn: kéo giãn, khởi động và tập kháng lực.

Người tham gia được hướng dẫn tập ba buổi mỗi tuần trong 12 tuần.

Tải kháng lực được điều chỉnh theo khả năng từng người.

3.1. Kéo giãn các cấu trúc quanh vai

Chương trình nghiên cứu sử dụng các bài kéo giãn nhằm duy trì tính linh hoạt của vai.

Ba vùng được chú trọng gồm cấu trúc phía trước vai, phía sau vai và cơ thang trên.

Mục đích là cải thiện khả năng vận động và giảm hạn chế mô mềm.

Tuy nhiên, không nên kéo giãn mạnh khi người bệnh đang có đau cấp tính hoặc nghi ngờ tổn thương cấu trúc.

3.2. Khởi động trước tập kháng lực

Trước phần tập sức mạnh, người tham gia thực hiện bốn động tác không dùng kháng lực.

Những động tác này tương ứng với các hướng vận động trong phần tập chính.

Mỗi động tác được thực hiện nhẹ nhàng từ ba đến năm lần theo tài liệu hướng dẫn của chương trình.

Mục tiêu là chuẩn bị cơ và khớp trước khi tăng tải.

3.3. Bốn bài tập sức mạnh chính

Những bài tập này được mô tả trong bài báo gốc và phụ lục STOMPS.

3.4. Tải tập trong nghiên cứu được xác định ra sao?

Nhóm tác giả sử dụng hai định hướng kháng lực khác nhau.

Nhóm bài tập tăng sức mạnh: Sử dụng mức kháng lực tương ứng tối đa khoảng tám lần lặp lại (8RM).

Nhóm bài tập sức bền: Sử dụng mức kháng lực tương ứng tối đa khoảng 15 lần lặp lại (15RM).

Chương trình thực nghiệm quy định:

Sau bốn tuần, nhà vật lý trị liệu đánh giá lại sức mạnh và kỹ thuật. Kháng lực được điều chỉnh nếu cần thiết.

Đây là thông số của thử nghiệm, không phải liều tập bắt buộc cho mọi người bệnh. Đặc biệt, người có đau nhiều cần được đánh giá trước khi áp dụng mức kháng lực cao.

4. Vì sao tăng sức mạnh cơ chóp xoay có thể giúp giảm đau vai?

Cơ chóp xoay tham gia ổn định khớp vai trong quá trình vận động.

Khi các cơ này phối hợp hiệu quả, chỏm xương cánh tay được kiểm soát tốt hơn.

Điều này đặc biệt quan trọng trong những hoạt động chịu tải như chuyển tư thế hoặc nâng người.

4.1. Vai trò của nhóm cơ xoay ngoài

Các cơ xoay ngoài giúp kiểm soát chuyển động xoay của xương cánh tay.

Những cơ quan trọng gồm cơ dưới gai và cơ tròn bé.

Ở người sử dụng xe lăn, cơ xoay ngoài có thể cần hoạt động để kiểm soát nhiều nhiệm vụ vận động.

Tăng năng lực tạo lực của nhóm cơ này có thể giúp vai đáp ứng tốt hơn với tải sinh hoạt.

Tuy nhiên, nghiên cứu STOMPS không chứng minh trực tiếp rằng thay đổi cơ học khớp vai là nguyên nhân duy nhất làm giảm đau.

4.2. Vai trò của các cơ ổn định xương bả vai

Xương bả vai tạo nền tảng cho hoạt động của khớp vai.

Các cơ thang và cơ trám tham gia kiểm soát vị trí xương bả vai.

Ngoài ra, cơ răng trước cũng có vai trò quan trọng trong vận động bả vai.

Khi kiểm soát bả vai kém, chuyển động vai có thể trở nên thiếu hiệu quả.

Vì vậy, chương trình phục hồi thường kết hợp tăng sức mạnh chóp xoay và kiểm soát bả vai.

5. Vì sao điều chỉnh kỹ thuật chuyển tư thế cũng quan trọng?

Điểm đặc biệt của STOMPS là không chỉ tập cơ vai.

Nhóm tác giả còn đánh giá những hoạt động gây đau cho từng người bệnh.

Sau đó, nhà vật lý trị liệu hướng dẫn thay đổi kỹ thuật để giảm tải lên khớp vai.

5.1. Điều chỉnh kỹ thuật chuyển từ xe lăn

Trong 35 người nhận can thiệp, 17 người được hướng dẫn cụ thể để thay đổi các hoạt động gây đau.

Có 12 người được điều chỉnh kỹ thuật chuyển tư thế.

Những khuyến nghị gồm thay đổi vị trí bàn tay, thân mình và chiều cao bề mặt chuyển.

Ở một số trường hợp, tác giả đề xuất sử dụng bề mặt trung gian khi độ chênh cao quá lớn.

5.2. Tối ưu đẩy xe lăn

Có sáu người được điều chỉnh kỹ thuật hoặc cấu hình xe lăn.

Những khuyến nghị trong nghiên cứu gồm xem xét vị trí trục bánh sau và giảm những hoạt động tạo tải lớn.

Ngoài ra, tác giả đề cập việc cân nhắc xe lăn nhẹ hơn khi phù hợp.

Tuy nhiên, thay đổi cấu hình xe phải dựa trên đánh giá tư thế và khả năng vận động.

Không nên tự dịch trục bánh xe vì điều này có thể ảnh hưởng đến độ ổn định.

5.3. Giảm tải không có nghĩa ngừng hoạt động

Người sử dụng xe lăn vẫn cần thực hiện nhiều hoạt động bằng tay mỗi ngày.

Vì vậy, ngừng hoàn toàn vận động vai có thể không khả thi.

Thay vào đó, cần điều chỉnh cách thực hiện nhiệm vụ và phân bố tải hợp lý.

Cách tiếp cận này hướng đến duy trì độc lập chức năng trong khi giảm những kích thích gây đau không cần thiết.

6. Kết quả STOMPS: Điểm đau vai giảm gần 71% sau 12 tuần

Kết quả chính được đánh giá bằng Wheelchair User’s Shoulder Pain Index (WUSPI).

Đây là công cụ đo đau vai khi thực hiện những hoạt động hằng ngày ở người dùng xe lăn.

6.1. WUSPI là gì?

WUSPI gồm 15 hoạt động liên quan đến vai.

Người bệnh đánh giá mức đau khi thực hiện từng hoạt động bằng thang trực quan.

Mỗi mục có điểm từ 0 đến 10. Tổng điểm tối đa là 150.

Điểm càng cao cho thấy mức đau và ảnh hưởng đến hoạt động càng lớn.

6.2. Kết quả WUSPI trước và sau điều trị

Đơn vị: điểm WUSPI. Đây là trung bình của những người có dữ liệu đánh giá sau can thiệp.

Điều này có nghĩa điểm đau trung bình sau can thiệp chỉ còn khoảng 29,1% mức ban đầu.

Khác biệt thay đổi theo thời gian giữa hai nhóm có ý nghĩa thống kê (p < 0,001).

Lưu ý: Đây là tỷ lệ giảm điểm đau trung bình trong nhóm được phân tích. Không phải 70,9% người bệnh hết đau, cũng không phải 70,9% người bệnh được chữa khỏi hoàn toàn.

6.3. Kết quả từ thang đau VAS

Thang VAS cũng ghi nhận kết quả thuận lợi.

Trong nhóm STOMPS, mức đau trung bình giảm 3,7 điểm trên thang 10.

Đây là mức thay đổi đáng chú ý về lâm sàng. Tuy nhiên, không nên sử dụng ngưỡng ý nghĩa lâm sàng từ quần thể khác để khẳng định chính xác tỷ lệ đáp ứng của từng người.

6.4. Hiệu quả có được duy trì sau khi ngừng chương trình không?

Nghiên cứu thực hiện đánh giá lại sau bốn tuần kết thúc can thiệp.

Kết quả cho thấy mức cải thiện đau vai vẫn được duy trì ở nhóm STOMPS.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ theo dõi thêm bốn tuần. Vì vậy, chưa thể khẳng định lợi ích được duy trì trong nhiều năm.

Ngoài ra, tỷ lệ mất theo dõi là hạn chế quan trọng của nghiên cứu.

7. Tập STOMPS có cải thiện sức mạnh cơ vai không?

Ngoài mức đau, nhóm tác giả còn đánh giá khả năng tạo mô-men lực ở vai.

Bốn hướng vận động được đo gồm khép vai, nâng vai trong mặt phẳng bả vai, xoay trong và xoay ngoài.

7.1. Thay đổi mô-men lực sau 12 tuần

Đơn vị: N·m. Số liệu là mô-men lực trung bình từ bảng 2 của nghiên cứu.

Nhóm STOMPS cải thiện mô-men lực ở cả bốn hướng vận động.

Khác biệt tương tác giữa nhóm và thời gian đạt ý nghĩa thống kê, với giá trị p từ 0,01 đến 0,05 tùy hướng.

Kết quả gợi ý rằng tăng năng lực cơ vai có thể đi kèm giảm đau.

Tuy nhiên, không thể khẳng định cải thiện sức mạnh là yếu tố duy nhất giải thích hiệu quả điều trị.

8. Chất lượng cuộc sống thay đổi như thế nào?

Nghiên cứu sử dụng SF-36 và các công cụ đánh giá chất lượng cuộc sống.

Kết quả cho thấy nhóm STOMPS cải thiện nhiều lĩnh vực sau can thiệp.

8.1. Một số thay đổi đáng chú ý

Các giá trị p phản ánh tương tác giữa nhóm điều trị và thời gian, không phải chỉ so sánh trước–sau trong nhóm STOMPS.

Những thay đổi này cho thấy giảm đau vai có thể đi kèm cải thiện trải nghiệm sống.

Đặc biệt, vai ít đau hơn có thể giúp người bệnh thực hiện hoạt động với ít khó khăn hơn.

9. Ứng dụng STOMPS trong phục hồi chức năng vai sau tổn thương tủy sống

STOMPS là một chương trình can thiệp có bằng chứng từ thử nghiệm ngẫu nhiên.

Tuy nhiên, việc áp dụng cần được điều chỉnh theo tình trạng từng người bệnh.

9.1. Đánh giá trước khi tập

Bác sĩ phục hồi chức năng và nhà vật lý trị liệu cần xác định nguyên nhân đau vai.

Nội dung đánh giá nên bao gồm:

Ngoài ra, cần xem xét những dấu hiệu nghi ngờ rách chóp xoay lớn hoặc bệnh lý khác.

Nếu cần thiết, bác sĩ có thể chỉ định thăm khám hoặc chẩn đoán hình ảnh bổ sung.

9.2. Lựa chọn tải tập phù hợp

Chương trình STOMPS sử dụng tải 8RM và 15RM.

Tuy nhiên, người bệnh có thể chưa phù hợp với mức kháng lực này khi mới bắt đầu.

Đặc biệt, đau nhiều hoặc hạn chế vận động cần được xử trí trước khi tăng tải.

Nhà vật lý trị liệu nên đánh giá mức đau, kỹ thuật và khả năng phục hồi giữa các buổi.

Tải tập có thể được điều chỉnh theo đáp ứng thực tế thay vì cố đạt số lần lặp lại.

9.3. Kết hợp tập luyện với điều chỉnh hoạt động

Tăng sức mạnh cơ có thể cải thiện khả năng chịu tải của vai.

Tuy nhiên, người bệnh vẫn có thể đau nếu tiếp tục thực hiện hoạt động với kỹ thuật bất lợi.

Vì vậy, cần đánh giá cả chuyển tư thế và đẩy xe lăn.

Đây là điểm đặc biệt có giá trị trong thiết kế chương trình STOMPS.

10. Bằng chứng mới bổ sung điều gì cho nghiên cứu STOMPS?

10.1. Khuyến nghị của American Spinal Injury Association

Hiệp hội Tổn thương Tủy sống Hoa Kỳ (ASIA) khuyến nghị sàng lọc đau vai thường quy ở người tổn thương tủy sống.

Tổ chức này cũng đề xuất tăng sức mạnh cơ chóp xoay và cơ ổn định xương bả vai.

Ngoài ra, cần tối ưu tư thế và kỹ thuật đẩy xe lăn, chuyển tư thế và giảm áp lực vùng ngồi.

Khi đau vai xuất hiện, chương trình nên bắt đầu bằng kiểm soát đau và vận động nhẹ nhàng. Sau đó, có thể tăng dần sức mạnh khi người bệnh dung nạp tốt.

10.2. Nghiên cứu cơ sinh học năm 2025

Một nghiên cứu năm 2025 khảo sát tác động của mệt mỏi khi đẩy xe lăn.

Nghiên cứu thực hiện trên 12 người sử dụng xe lăn bằng tay do tổn thương tủy sống.

Kết quả cho thấy tải tiếp xúc tại khớp vai và lực cơ dự đoán tăng sau khi người tham gia mệt.

Đồng thời, chuyển động thân mình cũng thay đổi.

Phát hiện này gợi ý rằng mệt mỏi có thể ảnh hưởng đến cơ học đẩy xe lăn. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa chứng minh trực tiếp những thay đổi đó gây ra tổn thương vai về lâu dài.

10.3. Hướng dẫn vật lý trị liệu tổn thương tủy sống năm 2025

Một hướng dẫn thực hành Australia và New Zealand được công bố năm 2025.

Hướng dẫn sử dụng phương pháp GRADE để đánh giá bằng chứng từ các thử nghiệm ngẫu nhiên.

Tài liệu nhấn mạnh việc lựa chọn can thiệp dựa trên mục tiêu và đặc điểm người bệnh.

Trong thực hành, điều này củng cố yêu cầu cá thể hóa chương trình. Không nên áp dụng mọi thông số của STOMPS cho tất cả người bệnh có đau vai.

11. Những hạn chế quan trọng của nghiên cứu STOMPS

11.1. Tỷ lệ mất theo dõi tương đối cao

Nghiên cứu phân ngẫu nhiên 80 người nhưng chỉ có 58 người trong phân tích chính sau 12 tuần.

Ở thời điểm theo dõi bốn tuần sau can thiệp, mỗi nhóm còn 26 người.

Điều này làm tăng nguy cơ sai lệch do dữ liệu thiếu.

Nhóm tác giả có bổ sung phân tích theo nguyên tắc phân nhóm ban đầu (intention-to-treat). Tuy nhiên, kết quả ở nhóm hoàn thành vẫn cần được diễn giải thận trọng.

11.2. Không thể tách hiệu quả của từng thành phần

Chương trình gồm kéo giãn, tăng sức mạnh và tối ưu kỹ thuật hoạt động.

Vì vậy, không thể xác định chính xác mức đóng góp riêng của mỗi thành phần.

Nghiên cứu cũng không chứng minh rằng chỉ tập cơ xoay ngoài hoặc chỉ kéo giãn có thể tạo hiệu quả tương tự.

11.3. Thời gian theo dõi chưa dài

Can thiệp kéo dài 12 tuần, sau đó theo dõi thêm bốn tuần.

Điều này đủ để đánh giá kết quả ngắn hạn. Tuy nhiên, chưa cho biết tỷ lệ tái phát đau vai sau nhiều tháng hoặc nhiều năm.

11.4. Khả năng áp dụng còn giới hạn

Nghiên cứu tập trung vào người bị liệt hai chi dưới và sử dụng xe lăn bằng tay.

Vì vậy, không thể mặc định kết quả tương tự với người liệt tứ chi.

Ngoài ra, người có rách chóp xoay hoàn toàn hoặc một số bệnh lý vai khác đã bị loại trừ.

11.5. Nhiều kết quả dựa trên tự báo cáo

WUSPI, VAS và SF-36 đều có thành phần người bệnh tự báo cáo.

Các thang này có giá trị lâm sàng, nhưng vẫn có thể chịu ảnh hưởng từ nhận thức và kỳ vọng cá nhân.

Vì vậy, cần kết hợp với đánh giá chức năng và khả năng chịu tải thực tế.

12. Câu hỏi thường gặp về đau vai sau tổn thương tủy sống

12.1. Người sử dụng xe lăn bị đau vai có nên tập sức mạnh không?

Có thể, nếu tình trạng vai phù hợp. Nghiên cứu STOMPS ghi nhận lợi ích giảm đau và tăng sức mạnh. Tuy nhiên, cần đánh giá nguyên nhân đau và lựa chọn tải tập an toàn.

12.2. Tập STOMPS bao lâu thì có hiệu quả?

Nghiên cứu đánh giá kết quả sau chương trình 12 tuần. Không thể khẳng định mọi người bệnh đều giảm đau trong cùng khoảng thời gian.

12.3. Chỉ tập cơ xoay ngoài có đủ để giảm đau vai không?

Chưa có bằng chứng từ STOMPS để khẳng định điều đó. Chương trình kết hợp nhiều bài tập và điều chỉnh kỹ thuật vận động.

12.4. Đau vai do đẩy xe lăn có cần ngừng sử dụng xe lăn không?

Không nhất thiết. Người bệnh có thể cần thay đổi kỹ thuật, giảm tải hoặc điều chỉnh dụng cụ. Tuy nhiên, đau nặng cần được đánh giá để loại trừ tổn thương nghiêm trọng.

12.5. Người bị rách chóp xoay có thể tập STOMPS không?

Phụ thuộc loại và mức độ tổn thương. Nghiên cứu loại trừ người có rách hoàn toàn chóp xoay. Vì vậy, không thể áp dụng trực tiếp kết quả cho nhóm này.

12.6. Điểm đau giảm gần 71% có nghĩa hầu hết người bệnh hết đau không?

Không. Đây là mức giảm tương đối của điểm WUSPI trung bình ở nhóm có dữ liệu sau điều trị. Nó không phải tỷ lệ người bệnh hết đau.

13. Kết luận: Giảm đau vai cần kết hợp tập cơ và thay đổi cách vận động

Đau vai sau tổn thương tủy sống có thể được cải thiện bằng chương trình tập luyện có cấu trúc.

Nghiên cứu STOMPS năm 2011 cho thấy giảm đáng kể mức đau sau 12 tuần can thiệp.

Điểm WUSPI trung bình giảm từ 51,2 xuống 14,9. Đồng thời, sức mạnh cơ vai và nhiều chỉ số chất lượng cuộc sống được cải thiện.

Tuy nhiên, kết quả không chỉ đến từ bài tập sức mạnh. Chương trình còn hướng dẫn điều chỉnh những hoạt động gây tải lớn lên vai.

Trong thực hành phục hồi chức năng, cần kết hợp đánh giá cơ, khớp và kỹ thuật sử dụng xe lăn.

Ngoài ra, việc lựa chọn tải và theo dõi phản ứng sau tập rất quan trọng. Những điều chỉnh cần phù hợp với tình trạng và mục tiêu từng người bệnh.

Thông điệp quan trọng: Điều trị đau vai ở người sử dụng xe lăn không chỉ là làm vai khỏe hơn. Cần giúp người bệnh sử dụng vai hiệu quả hơn trong những hoạt động hằng ngày.

14. Tài liệu tham khảo

1. Mulroy SJ, Thompson L, Kemp B, et al. Strengthening and Optimal Movements for Painful Shoulders (STOMPS) in Chronic Spinal Cord Injury: A Randomized Controlled Trial. Physical Therapy. 2011;91(3):305–324. DOI: 10.2522/ptj.20100182.

Mr Physio

0937782677