DÂY CHẰNG GAN CHÂN NGẮN: GIẢI PHẪU, VAI TRÒ NÂNG ĐỠ VÒM BÀN CHÂN VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng gan chân ngắn (Short Plantar Ligament – SPL) là dây chằng chắc khỏe nằm ở mặt gan chân, nối xương gót với xương hộp. Cấu trúc này nằm sâu hơn dây chằng gan chân dài, giúp ổn định khớp gót – hộp và nâng đỡ vòm dọc ngoài bàn chân. Tổn thương có thể xuất hiện trong chấn thương phức hợp giữa bàn chân, gây đau khi chịu trọng lượng. Điều trị phụ thuộc vào độ vững khớp, tổn thương phối hợp và khả năng vận động. [1], [2]
1. Dây chằng gan chân ngắn là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng gan chân ngắn (Short Plantar Ligament)
Dây chằng gan chân ngắn, viết tắt SPL, còn được gọi là dây chằng gót – hộp gan chân (Plantar Calcaneocuboid Ligament).
Đây là cấu trúc thuộc hệ thống dây chằng ngoại tại của bàn chân, có nhiệm vụ liên kết các xương cổ chân và hỗ trợ ổn định khớp.
Theo Radiopaedia và nghiên cứu giải phẫu công bố trên Journal of Foot and Ankle Research năm 2021, SPL nằm ở mặt gan chân khớp gót – hộp. [1], [2]
Các đặc điểm giải phẫu gồm:
-
Nguyên ủy: Mặt gan chân xương gót, gần vùng củ trước xương gót.
-
Đường đi: Các bó sợi chạy về phía trước và hơi chếch vào trong.
-
Bám tận: Mặt gan chân xương hộp, phía sau gờ xương liên quan đến rãnh gân cơ mác dài.
-
Vị trí: Nằm sâu hơn và hơi lệch trong so với dây chằng gan chân dài.
-
Liên quan: Có thể hòa lẫn với bao khớp gót – hộp, góp phần gia cố mặt gan chân khớp.
Dây chằng có hình dạng tương đối ngắn, rộng và chắc khỏe. Những đặc điểm này phù hợp với vai trò chịu lực kéo căng và hạn chế chuyển động bất thường tại khớp gót – hộp.
1.2. Dây chằng gan chân ngắn có những bó sợi nào?
SPL không phải lúc nào cũng là một dải sợi đơn nhất.
Nghiên cứu hình thái năm 2021 đã khảo sát sự sắp xếp các bó sợi của dây chằng gót – hộp gan chân trên mẫu giải phẫu người. [2]
Kết quả cho thấy SPL có thể được phân chia thành những thành phần nông và sâu.
Bó sợi nông: Có thể gồm các phần trong và ngoài, chạy từ xương gót đến mặt gan chân xương hộp.
Bó sợi sâu: Nằm gần bao khớp hơn, góp phần gia cố trực tiếp mặt gan chân khớp gót – hộp.
Mức độ tách biệt và hướng đi của các bó sợi có thể thay đổi giữa các cá thể.
Vì vậy, khi đánh giá MRI hoặc siêu âm, bác sĩ cần nhận biết các biến thể giải phẫu để tránh nhầm cấu trúc bình thường với tổn thương dây chằng.
1.3. Dây chằng gan chân ngắn nằm ở vị trí nào so với dây chằng gan chân dài?
Hai dây chằng cùng nằm ở mặt gan chân và có nguyên ủy từ xương gót.
Tuy nhiên, SPL nằm sâu hơn dây chằng gan chân dài (Long Plantar Ligament – LPL).
Dây chằng gan chân dài chạy xa hơn về phía trước, vượt qua vùng xương hộp và có thể tiếp tục đến nền một số xương bàn chân.
Ngược lại, SPL chủ yếu nối trực tiếp xương gót với xương hộp.
Điểm khác biệt này giải thích vì sao SPL có vai trò gia cố trực tiếp khớp gót – hộp, còn LPL có phạm vi hỗ trợ rộng hơn đối với cột ngoài bàn chân. [2], [3]
1.4. Dây chằng gan chân ngắn và dây chằng gan chân dài khác nhau như thế nào?
| Đặc điểm | Dây chằng gan chân ngắn (SPL) | Dây chằng gan chân dài (LPL) |
|---|---|---|
| Tên tiếng Anh | Short Plantar Ligament | Long Plantar Ligament |
| Tên giải phẫu khác | Plantar Calcaneocuboid Ligament | Ligamentum Plantare Longum |
| Nguyên ủy | Mặt gan chân xương gót | Mặt gan chân xương gót |
| Bám tận | Mặt gan chân xương hộp | Xương hộp và có thể kéo dài đến nền các xương bàn |
| Vị trí | Sâu và hơi lệch trong hơn | Nông hơn |
| Chiều dài | Ngắn | Dài |
| Liên quan gân cơ mác dài | Bám phía sau vùng đường hầm gân | Góp phần tạo mái đường hầm gân cơ mác dài |
| Vai trò nổi bật | Gia cố mặt gan chân khớp gót – hộp | Hỗ trợ khớp gót – hộp và vòm dọc ngoài |
Điểm cần nhớ: SPL và LPL là hai cấu trúc khác nhau. Không nên sử dụng đặc điểm tổn thương hoặc kết quả điều trị của LPL để kết luận trực tiếp về SPL. [2]
2. Dây chằng gan chân ngắn có chức năng gì?
2.1. Vì sao SPL giúp ổn định khớp gót – hộp?
Khớp gót – hộp (Calcaneocuboid Joint) là khớp nối giữa xương gót và xương hộp.
Khớp nằm ở phía ngoài bàn chân, góp phần kết nối vùng sau bàn chân với vùng giữa bàn chân.
Khi bàn chân chịu trọng lượng, các lực từ mặt đất truyền qua nhiều khớp và cấu trúc dây chằng.
SPL nằm tại mặt gan chân khớp gót – hộp, tạo lực cản thụ động đối với sự tách giãn bất thường giữa hai xương.
Nhờ đó, dây chằng góp phần:
-
Duy trì sự liên kết giữa xương gót và xương hộp.
-
Hạn chế chuyển động quá mức tại mặt gan chân khớp.
-
Hỗ trợ ổn định cột ngoài bàn chân.
-
Phối hợp với các dây chằng khác để phân bố tải trọng.
Tuy nhiên, độ vững khớp còn phụ thuộc hình dạng diện khớp và toàn bộ hệ thống dây chằng xung quanh. [2]
2.2. Dây chằng gan chân ngắn nâng đỡ vòm dọc ngoài như thế nào?
Vòm dọc ngoài bàn chân được hình thành chủ yếu từ xương gót, xương hộp và các xương bàn IV–V.
Hệ thống vòm này hỗ trợ bàn chân thích nghi với mặt đất và truyền lực khi di chuyển.
SPL góp phần nâng đỡ vòm thông qua việc duy trì sự ổn định của khớp gót – hộp.
Khi bàn chân chịu tải, hệ thống xương và dây chằng chống lại xu hướng biến dạng của vòm.
Tuy nhiên, SPL không phải cấu trúc duy nhất duy trì vòm dọc ngoài.
Dây chằng gan chân dài, cân gan chân và các cơ ngoại tại, nội tại bàn chân cũng tham gia duy trì sự ổn định.
2.3. Dây chằng gan chân ngắn có vai trò gì khi đi bộ và chạy?
Trong giai đoạn chịu trọng lượng của chu kỳ đi bộ, bàn chân cần thích nghi với bề mặt và hấp thu lực.
Khi chuyển sang giai đoạn đẩy chân, bàn chân cần tạo một hệ thống đòn bẩy tương đối vững chắc.
Khớp gót – hộp là một thành phần của cơ chế này.
SPL góp phần kiểm soát chuyển động tại mặt gan chân khớp gót – hộp, hỗ trợ sự ổn định của cột ngoài.
Tuy nhiên, chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp định lượng mức độ đóng góp riêng của SPL vào tốc độ đi bộ, lực đẩy chân hoặc hiệu suất chạy.
Đây chủ yếu là vai trò được suy luận từ giải phẫu và sinh cơ học của khớp. [2], [3]
2.4. Dây chằng gan chân ngắn liên quan đến khớp Chopart như thế nào?
Khớp Chopart, còn gọi là khớp ngang cổ chân (transverse tarsal joint), gồm hai khớp chính:
-
Khớp sên – thuyền (talonavicular joint).
-
Khớp gót – hộp (calcaneocuboid joint).
SPL là một trong những dây chằng hỗ trợ mặt gan chân của khớp gót – hộp.
Các cấu trúc khác gồm dây chằng gan chân dài, dây chằng gót – hộp mu chân và bó gót – hộp của dây chằng chẻ đôi.
Tổn thương một hoặc nhiều cấu trúc này có thể ảnh hưởng độ vững của phức hợp Chopart.
Nghiên cứu hình ảnh học năm 2024 nhấn mạnh rằng tổn thương dây chằng giữa bàn chân có thể bị bỏ sót khi người khám chỉ tập trung vào cổ chân. [4]
3. Nguyên nhân nào có thể gây tổn thương dây chằng gan chân ngắn?
3.1. Chấn thương xoắn vặn bàn chân có làm rách SPL không?
Có thể. SPL có thể bị ảnh hưởng khi lực chấn thương tác động lên khớp gót – hộp và hệ thống dây chằng giữa bàn chân.
Một số cơ chế liên quan gồm:
-
Lật trong hoặc lật ngoài bàn chân đột ngột.
-
Xoắn bàn chân khi đang chịu trọng lượng.
-
Tiếp đất sai tư thế sau khi nhảy.
-
Té ngã gây biến dạng vùng giữa bàn chân.
-
Chấn thương năng lượng cao gây gãy hoặc trật khớp Chopart.
Tuy nhiên, trong các chấn thương lật trong thông thường, tổn thương dây chằng phía mu khớp Chopart được ghi nhận thường xuyên hơn so với dây chằng gan chân. [4]
Vì vậy, không nên mặc định SPL bị rách chỉ vì người bệnh bị bong gân cổ chân.
3.2. Tổn thương SPL có thường xảy ra đơn độc không?
Tổn thương SPL đơn độc ít được mô tả trong y văn lâm sàng.
Trong thực hành, bác sĩ thường cần đánh giá toàn bộ phức hợp khớp gót – hộp khi nghi ngờ tổn thương dây chằng này.
Những cấu trúc có thể bị tổn thương phối hợp gồm:
| Cấu trúc | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Dây chằng gan chân dài | Có thể ảnh hưởng độ vững mặt gan chân |
| Dây chằng gót – hộp mu chân | Có thể liên quan mất vững mặt mu |
| Dây chằng chẻ đôi | Liên quan ổn định khớp Chopart |
| Xương hộp | Cần loại trừ gãy hoặc tổn thương xương |
| Mỏm trước xương gót | Có thể xuất hiện gãy bong do chấn thương |
| Khớp sên – thuyền | Có thể bị ảnh hưởng trong chấn thương Chopart |
Đánh giá tổn thương phối hợp quan trọng hơn việc chỉ xác định một dây chằng có dấu hiệu phù nề trên MRI. [4], [5]
3.3. Tổn thương SPL có gây mất vững khớp gót – hộp không?
Có khả năng, đặc biệt khi nhiều cấu trúc ổn định của khớp bị tổn thương đồng thời.
Về sinh cơ học, SPL gia cố mặt gan chân khớp gót – hộp và góp phần hạn chế sự mở rộng bất thường của khớp dưới tác dụng của lực.
Khi mất chức năng hỗ trợ này, độ vững có thể giảm.
Tuy nhiên, hiện chưa có đủ bằng chứng để xác định một mức độ mất vững cố định do rách SPL đơn độc.
Do đó, chẩn đoán mất vững phải dựa trên tình trạng toàn bộ khớp và kết quả đánh giá chuyên khoa. [2], [5]
4. Dấu hiệu nào gợi ý tổn thương dây chằng gan chân ngắn?
4.1. Triệu chứng thường gặp sau chấn thương giữa bàn chân
Người bệnh có thể xuất hiện đau vùng gan chân ngoài, gần khớp gót – hộp.
Một số triệu chứng có thể gặp gồm:
| Triệu chứng | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Đau gan chân ngoài | Có thể liên quan SPL hoặc những cấu trúc lân cận |
| Sưng vùng giữa bàn chân | Gợi ý phản ứng sau chấn thương |
| Đau khi đứng hoặc đi | Cho thấy khả năng chịu tải giảm |
| Đau khi đẩy chân | Có thể liên quan chức năng cột ngoài |
| Đau khi xoay bàn chân | Cần đánh giá phức hợp Chopart |
| Cảm giác không vững | Cần loại trừ tổn thương dây chằng phối hợp |
Các triệu chứng này không đặc hiệu cho SPL.
Đau gan chân ngoài không đồng nghĩa với rách dây chằng gan chân ngắn. Cần kết hợp thăm khám và hình ảnh học khi có chỉ định. [4]
4.2. Làm sao phân biệt tổn thương SPL với viêm cân gan chân?
SPL và cân gan chân là hai cấu trúc mô liên kết khác nhau.
Trong khi SPL nối xương gót với xương hộp, cân gan chân trải dài từ xương gót đến vùng trước bàn chân.
| Đặc điểm | Nghi ngờ tổn thương SPL | Bệnh lý cân gan chân |
|---|---|---|
| Vị trí đau | Có thể tại gan chân ngoài, vùng gót – hộp | Thường vùng gót gan chân trong |
| Cơ chế | Có thể liên quan chấn thương giữa bàn chân | Thường liên quan quá tải tích lũy |
| Đau khi bước đầu buổi sáng | Không đặc hiệu | Thường gặp |
| Đau khi chịu trọng lượng | Có thể xuất hiện | Thường xuất hiện |
| Xác định nguyên nhân | Thăm khám khớp gót – hộp và hình ảnh khi cần | Khai thác triệu chứng, khám cân gan chân |
Ngoài ra, cần phân biệt đau do gân cơ mác dài, tổn thương xương hộp và các bệnh lý thần kinh ngoại biên.
4.3. Những dấu hiệu cờ đỏ nào cần đi khám ngay?
Người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp khi xuất hiện:
-
Biến dạng bàn chân sau chấn thương.
-
Không thể chịu trọng lượng hoặc không thể bước đi do đau.
-
Sưng căng tăng nhanh kèm đau dữ dội.
-
Tê, mất cảm giác hoặc yếu bàn chân mới xuất hiện.
-
Bàn chân lạnh, tím tái hoặc có dấu hiệu giảm tưới máu.
-
Vết thương hở hoặc nghi ngờ gãy xương.
-
Bầm tím rõ ở gan chân sau chấn thương giữa bàn chân.
Bầm tím gan chân, nhất là khi đi kèm đau và sưng vùng giữa bàn chân, cần được đánh giá để loại trừ tổn thương mất vững như Lisfranc.
Không tự kéo giãn, xoắn vặn hoặc tập chịu trọng lượng mạnh khi chưa loại trừ gãy xương hay trật khớp. [5]
5. Bác sĩ chẩn đoán tổn thương dây chằng gan chân ngắn như thế nào?
5.1. Thăm khám lâm sàng cần đánh giá những gì?
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần bắt đầu bằng khai thác cơ chế chấn thương và vị trí đau.
Các nội dung quan trọng gồm:
-
Quan sát sưng nề và biến dạng.
-
Sờ xác định đau tại xương gót, xương hộp và khe khớp gót – hộp.
-
Khám hệ thống dây chằng ngoài cổ chân.
-
Đánh giá biên độ vận động cổ chân và bàn chân khi an toàn.
-
Kiểm tra cảm giác và tuần hoàn ngoại vi.
-
Đánh giá dáng đi và khả năng chịu trọng lượng.
-
Xác định dấu hiệu nghi ngờ mất vững giữa bàn chân.
Do SPL nằm sâu, việc xác định điểm đau chính xác bằng sờ nắn có thể khó khăn.
Không có nghiệm pháp lâm sàng đơn lẻ nào được xác nhận đủ độ chính xác để chẩn đoán rách SPL.
5.2. Những thang điểm nào hữu ích trong lượng giá chức năng bàn chân?
| Công cụ | Mục đích | Diễn giải |
|---|---|---|
| NPRS | Đánh giá đau | 0–10 điểm |
| FAAM | Đánh giá chức năng bàn chân và cổ chân | Tỷ lệ phần trăm cao phản ánh chức năng tốt hơn |
| LEFS | Đánh giá chức năng chi dưới | 0–80 điểm, cao hơn là tốt hơn |
| Weight-Bearing Lunge Test | Đánh giá gấp mu cổ chân khi chịu tải | Theo dõi ROM |
| Single-Leg Balance Test | Đánh giá kiểm soát thăng bằng | Theo dõi thời gian và chất lượng |
| Heel-Rise Test | Đánh giá sức bền chức năng nhóm cơ gấp gan chân | Dùng khi đã được phép chịu tải |
Các công cụ này hữu ích để theo dõi phục hồi, nhưng không xác nhận riêng tổn thương SPL.
5.3. MRI có phát hiện tổn thương dây chằng gan chân ngắn không?
MRI có thể giúp khảo sát SPL và những cấu trúc xung quanh khớp gót – hộp.
Trên MRI bình thường, SPL thường có tín hiệu thấp, với các bó sợi nằm sâu hơn dây chằng gan chân dài.
Những bất thường có thể gợi ý tổn thương gồm:
-
Dày dây chằng.
-
Tăng tín hiệu trong hoặc xung quanh dây chằng.
-
Mất liên tục bó sợi.
-
Phù mô mềm vùng gan chân khớp gót – hộp.
-
Phù tủy xương hoặc tổn thương xương phối hợp.
MRI cần được đánh giá trên nhiều mặt phẳng, đặc biệt mặt phẳng ngang và dọc. [4]
Tuy nhiên, những biến thể về bó sợi có thể khiến việc đọc hình ảnh khó khăn.
Chưa có ngưỡng độ nhạy và độ đặc hiệu được xác lập rộng rãi cho MRI chẩn đoán rách SPL đơn độc.
5.4. X-quang và CT có vai trò gì khi nghi ngờ tổn thương SPL?
X-quang thường được dùng để đánh giá ban đầu khi có chỉ định chụp sau chấn thương bàn chân.
Phương pháp này có thể phát hiện:
-
Gãy xương hộp.
-
Gãy mỏm trước xương gót.
-
Trật hoặc bán trật khớp.
-
Bất thường tương quan xương vùng giữa bàn chân.
CT có giá trị khi nghi ngờ gãy xương kín đáo hoặc cần đánh giá cấu trúc khớp chi tiết.
Theo ACR, nếu X-quang bình thường hoặc chưa rõ nhưng vẫn nghi ngờ tổn thương Lisfranc, gân, gãy xương kín đáo hoặc trật khớp, CT không tiêm thuốc hoặc MRI không tiêm thuốc thường là phương tiện tiếp theo phù hợp. [5]
5.5. Siêu âm có thể khảo sát dây chằng gan chân ngắn không?
Siêu âm cơ xương khớp có thể hỗ trợ khảo sát SPL bằng đầu dò tần số cao.
Vì SPL nằm sâu dưới dây chằng gan chân dài, việc nhận diện riêng hai cấu trúc không phải lúc nào cũng dễ dàng.
Các vấn đề cần lưu ý gồm:
-
Hướng đi phức tạp của bó sợi.
-
Đặc điểm hòa lẫn với bao khớp.
-
Hiện tượng giả giảm âm do góc đầu dò.
-
Sự khác biệt giải phẫu giữa các cá thể.
Siêu âm phù hợp nhất khi được thực hiện bởi bác sĩ có kinh nghiệm về giải phẫu bàn chân.
Trong chấn thương nghi ngờ mất vững khớp sâu, siêu âm không thay thế hoàn toàn MRI hoặc CT. [2], [3]
6. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng gan chân ngắn như thế nào?
6.1. Nguyên tắc xây dựng phác đồ phục hồi chức năng SPL
Phục hồi chức năng cần dựa trên mức độ tổn thương, độ vững của khớp gót – hộp và khả năng chịu tải.
Hiện chưa có phác đồ phục hồi đặc hiệu cho rách SPL đơn độc được xác nhận bằng thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao.
Chương trình dưới đây áp dụng các nguyên tắc phục hồi mô mềm và ổn định chức năng bàn chân. Đây là khung thực hành có điều kiện, không phải phác đồ đã được kiểm chứng trực tiếp trên SPL.
Các mục tiêu chính gồm:
-
Kiểm soát đau và phù nề.
-
Bảo vệ mô tổn thương.
-
Khôi phục biên độ vận động.
-
Tăng sức mạnh các nhóm cơ nâng đỡ bàn chân.
-
Cải thiện thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ.
-
Phục hồi dáng đi và khả năng chịu tải.
Trước khi tập, cần xác định người bệnh có gãy xương, mất vững Chopart hoặc tổn thương phối hợp cần phẫu thuật hay không. [4], [5]
6.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát đau
Thời điểm: Giai đoạn cấp sau chấn thương, sau khi đã được đánh giá độ vững và loại trừ tổn thương cần xử trí khẩn cấp.
Mục tiêu:
-
Giảm đau và sưng.
-
Hạn chế tải quá mức lên khớp gót – hộp.
-
Bảo vệ cấu trúc dây chằng.
-
Duy trì vận động các khớp không tổn thương.
| Can thiệp | Hướng dẫn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Điều chỉnh chịu trọng lượng | Giảm đi lại, dùng nạng khi có chỉ định | Phụ thuộc độ vững khớp |
| Giày hoặc nẹp bảo vệ | Sử dụng theo chỉ định | Không có thời gian bất động chuẩn riêng cho SPL |
| Kê cao chân | Kê chân khi nghỉ | Hỗ trợ kiểm soát phù |
| Gập – duỗi ngón chân | 10–15 lần, 1–2 hiệp | Chỉ tập khi không làm đau tăng |
| Vận động gối và hông | 10–15 lần mỗi động tác | Duy trì chức năng chi dưới |
Trong giai đoạn cấp, cần tránh chạy, nhảy hoặc xoắn bàn chân khi chưa xác nhận đủ ổn định.
Tiêu chí chuyển giai đoạn: Đau và sưng giảm, không có dấu hiệu mất vững và người bệnh được phép tăng vận động.
6.3. Giai đoạn 2: Khôi phục biên độ vận động bàn chân
Mục tiêu: Cải thiện vận động cổ chân, bàn chân và khả năng kiểm soát chuyển động.
| Bài tập | Liều lượng tham khảo | Mục đích |
|---|---|---|
| Gấp mu – gấp gan chân | 2 hiệp × 10 lần | Cải thiện ROM |
| Gập – duỗi ngón chân | 2 hiệp × 10–15 lần | Duy trì vận động bàn chân |
| Vận động sấp – ngửa cẳng chân | 10 lần | Duy trì chức năng chi dưới |
| Co cơ đẳng trường cổ chân | 5–8 lần, giữ 3–5 giây | Hoạt hóa cơ |
| Chuyển trọng lượng hai chân | 1–2 phút | Tập thích nghi tải trọng |
Các bài tập nghiêng trong và nghiêng ngoài bàn chân cần được bổ sung thận trọng, đặc biệt khi có tổn thương phối hợp.
Liều lượng trên là đề xuất khởi đầu, cần điều chỉnh theo mức độ đau, phản ứng sưng và tình trạng ổn định khớp.
6.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ nâng đỡ vòm bàn chân
Sau khi người bệnh kiểm soát triệu chứng và chịu trọng lượng tốt, chương trình có thể tập trung vào các nhóm cơ:
-
Cơ nội tại bàn chân.
-
Cơ mác dài và cơ mác ngắn.
-
Cơ chày sau.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Các nhóm cơ kiểm soát hông và chi dưới.
Bài tập 1: Short Foot Exercise
Người bệnh ngồi, đặt bàn chân trên mặt sàn.
Nhẹ nhàng nâng vòm bàn chân bằng cách đưa vùng trước bàn chân về gần gót, không quặp các ngón.
Thực hiện 2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần, giữ 5 giây.
Bài tập 2: Tăng sức mạnh cơ mác dài
Người bệnh ngồi, sử dụng dây kháng lực nhẹ quanh phần trước bàn chân.
Thực hiện nghiêng ngoài bàn chân có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp, mỗi hiệp 10–12 lần.
Bài tập 3: Nhón gót hai chân
Người bệnh đứng, hai tay vịn nhẹ vào thành ghế.
Từ từ nâng gót lên, sau đó hạ xuống có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Chỉ thực hiện khi người bệnh đã được phép chịu trọng lượng hoàn toàn và không xuất hiện đau vùng gót – hộp khi nhón gót.
6.5. Giai đoạn 4: Phục hồi thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ
Sau khi sức mạnh cải thiện, chương trình cần chú trọng khả năng kiểm soát bàn chân khi chịu tải.
| Bài tập | Liều lượng tham khảo | Tiêu chí |
|---|---|---|
| Đứng một chân | 3–5 lần × 15–30 giây | Không đau tăng |
| Step-Up bục thấp | 2 hiệp × 8–10 lần | Kiểm soát trục chi dưới |
| Step-Down | 2 hiệp × 8–10 lần | Hạ người có kiểm soát |
| Đi bộ tăng dần | Theo khả năng dung nạp | Không sưng đau trở lại |
| Chuyển trọng lượng một chân | 2–3 lượt | Không cảm giác mất vững |
Có thể tăng độ khó bằng cách giảm hỗ trợ, tăng thời gian hoặc bổ sung chuyển động chức năng.
Tuy nhiên, không nên chuyển sang bề mặt mất ổn định hoặc bài tập một chân cường độ cao quá sớm.
6.6. Giai đoạn 5: Khi nào có thể quay lại chạy bộ?
Chạy bộ yêu cầu bàn chân chịu lực lặp lại và kiểm soát tốt các chuyển động trong giai đoạn tiếp đất.
Trước khi chạy, nên đánh giá:
-
Đi bộ bình thường, không đau đáng kể.
-
Không xuất hiện sưng tăng sau vận động.
-
Biên độ vận động cổ chân và bàn chân phù hợp.
-
Nhón gót một chân có kiểm soát.
-
Đứng một chân ổn định.
-
Không có cảm giác hụt hoặc trượt khớp.
-
Hoàn thành các bài tập chịu tải nhẹ mà không xuất hiện phản ứng bất lợi.
Đây là các tiêu chí thực hành đề xuất, chưa được xác nhận riêng cho tổn thương SPL.
Khi đạt điều kiện, người bệnh có thể bắt đầu chương trình đi bộ xen kẽ chạy nhẹ và tăng tải theo đáp ứng.
6.7. Những sai lầm thường gặp khi phục hồi dây chằng gan chân ngắn
| Sai lầm | Nguy cơ | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Chỉ điều trị đau gan chân như viêm cân gan chân | Có thể bỏ sót tổn thương khớp gót – hộp | Đánh giá nguyên nhân đau |
| Tập chịu trọng lượng quá sớm | Có thể tăng tải lên mô tổn thương | Tuân thủ chỉ định chịu trọng lượng |
| Kéo giãn mạnh bàn chân sau chấn thương | Có thể kích thích tổn thương | Chỉ vận động trong tầm được phép |
| Bỏ qua tập cơ nội tại bàn chân | Có thể hạn chế khả năng kiểm soát vòm | Kết hợp bài tập kiểm soát cơ |
| Chỉ tập sức mạnh mà không tập thăng bằng | Chưa phục hồi đầy đủ kiểm soát động | Bổ sung bài tập thần kinh cơ |
| Quay lại chạy khi còn sưng đau | Nguy cơ quá tải | Dựa trên tiêu chí chức năng |
Điểm cần nhớ: Tăng sức mạnh cơ có thể cải thiện khả năng ổn định chức năng bàn chân, nhưng không đồng nghĩa dây chằng đã lành hoàn toàn.
7. Khi nào tổn thương dây chằng gan chân ngắn cần phẫu thuật?
7.1. Trường hợp nào có thể điều trị bảo tồn?
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp khi tổn thương không gây mất vững đáng kể.
Các điều kiện thường được cân nhắc:
-
Không có gãy xương cần phẫu thuật.
-
Không có trật hoặc bán trật khớp.
-
Khớp gót – hộp vẫn duy trì tương quan giải phẫu phù hợp.
-
Người bệnh có thể tuân thủ bảo vệ và phục hồi chức năng.
-
Triệu chứng cải thiện trong quá trình theo dõi.
Tuy nhiên, không có bằng chứng để khuyến cáo thời gian bất động cố định cho mọi trường hợp rách SPL đơn độc.
7.2. Khi nào cần đánh giá phẫu thuật?
| Tình trạng | Định hướng xử trí |
|---|---|
| Bong gân khớp gót – hộp ổn định | Có thể điều trị bảo tồn |
| Rách dây chằng phối hợp gây mất vững | Đánh giá chuyên khoa |
| Trật hoặc bán trật Chopart | Cần xử trí chuyên khoa khẩn |
| Gãy – trật xương gót hoặc xương hộp | Cân nhắc cố định phẫu thuật tùy hình thái |
| Đau dai dẳng, không cải thiện | Đánh giá lại chẩn đoán và độ vững |
Tổng quan về chấn thương Chopart công bố trực tuyến năm 2023, trong số tạp chí năm 2024, nhấn mạnh sự đa dạng của các tổn thương và tầm quan trọng của phục hồi tương quan giải phẫu khi có mất vững. [5]
7.3. Phẫu thuật có thể phục hồi độ vững khớp gót – hộp không?
Trong các tổn thương mất vững, phẫu thuật có thể nhằm khôi phục sự thẳng hàng của khớp và cố định các cấu trúc tổn thương.
Tùy hình thái chấn thương, phẫu thuật viên có thể tiến hành nắn chỉnh, cố định hoặc sửa chữa cấu trúc dây chằng.
Tuy nhiên, chưa có kỹ thuật phẫu thuật tiêu chuẩn được xác lập riêng cho mọi trường hợp rách SPL đơn độc.
Sau phẫu thuật, việc tập chịu trọng lượng và tiến triển kháng lực cần tuân thủ phác đồ của phẫu thuật viên.
8. Câu hỏi thường gặp về dây chằng gan chân ngắn (FAQ)
8.1. Dây chằng gan chân ngắn nằm ở đâu?
Dây chằng gan chân ngắn nằm ở mặt gan chân khớp gót – hộp, nối xương gót với xương hộp.
Dây chằng nằm sâu hơn và hơi lệch trong so với dây chằng gan chân dài. [1], [2]
8.2. Dây chằng gan chân ngắn có chức năng gì?
Chức năng chính của SPL là hỗ trợ ổn định mặt gan chân khớp gót – hộp.
Ngoài ra, dây chằng góp phần duy trì vòm dọc ngoài và ổn định cột ngoài bàn chân.
8.3. Dây chằng gan chân ngắn có phải cân gan chân không?
Không.
SPL là dây chằng nối trực tiếp xương gót với xương hộp.
Cân gan chân là cấu trúc mô liên kết rộng nằm ở mặt gan chân, trải từ vùng xương gót đến phía trước bàn chân.
Hai cấu trúc có vai trò giải phẫu và chức năng khác nhau.
8.4. Tổn thương SPL có tự lành được không?
Khả năng lành thương phụ thuộc mức độ tổn thương, độ vững khớp và những tổn thương phối hợp.
Hiện chưa có thời gian lành thương chuẩn được xác lập riêng cho SPL.
Người bệnh cần được đánh giá trước khi tập chịu tải sau chấn thương.
8.5. Đau gan chân ngoài có phải do SPL không?
Không nhất thiết.
Đau vùng gan chân ngoài có thể xuất phát từ gân cơ mác dài, xương hộp, dây chằng gan chân dài hoặc các cấu trúc khác.
Vị trí đau đơn thuần không đủ để xác định nguyên nhân.
8.6. MRI có phát hiện được rách dây chằng gan chân ngắn không?
MRI có thể khảo sát SPL và các mô mềm vùng gót – hộp.
Tuy nhiên, dây chằng nằm sâu và có biến thể giải phẫu, vì vậy cần đánh giá hình ảnh trên nhiều mặt phẳng và kết hợp lâm sàng. [3], [4]
8.7. Tổn thương SPL có cần đeo nẹp không?
Nẹp hoặc giày bảo vệ có thể được chỉ định nếu cần hạn chế vận động và chịu trọng lượng.
Loại dụng cụ và thời gian sử dụng phụ thuộc mức độ tổn thương, độ vững khớp và chỉ định điều trị.
8.8. Người bị tổn thương SPL có nên tập cơ nội tại bàn chân không?
Có thể, sau khi xác nhận bàn chân đủ ổn định.
Các bài tập như Short Foot Exercise giúp tăng khả năng kiểm soát cơ nội tại và vòm bàn chân.
Tuy nhiên, bài tập không trực tiếp chứng minh khả năng làm lành SPL bị rách.
8.9. Bao lâu có thể trở lại thể thao sau tổn thương SPL?
Không có thời gian cố định áp dụng cho mọi trường hợp.
Quyết định quay lại thể thao cần dựa trên độ vững khớp, sức mạnh cơ, khả năng chịu tải và kiểm soát vận động.
8.10. Tổn thương SPL có thể gây đau bàn chân mạn tính không?
Có thể, đặc biệt nếu tổn thương phối hợp gây mất vững hoặc thay đổi cơ học khớp gót – hộp.
Tuy nhiên, chưa có đủ dữ liệu để xác định tỷ lệ đau mạn tính riêng do rách SPL đơn độc.
9. Kết luận: Vì sao dây chằng gan chân ngắn quan trọng đối với bàn chân?
Dây chằng gan chân ngắn là cấu trúc quan trọng trong hệ thống ổn định mặt gan chân khớp gót – hộp.
Dây chằng góp phần nâng đỡ vòm dọc ngoài, duy trì sự liên kết giữa xương gót và xương hộp và hỗ trợ chức năng chịu tải của bàn chân.
Tổn thương SPL có thể xuất hiện trong các chấn thương phức hợp vùng giữa bàn chân.
Đối với người bệnh, đau kéo dài sau chấn thương, không thể chịu trọng lượng hoặc cảm giác mất vững là những dấu hiệu cần được đánh giá.
Đối với nhà lâm sàng, cần kết hợp giải phẫu, thăm khám, hình ảnh học và lượng giá chức năng để xác định hướng điều trị.
Phục hồi chức năng hiệu quả cần dựa trên độ vững khớp gót – hộp, khả năng chịu tải, sức mạnh cơ và kiểm soát thần kinh cơ, thay vì chỉ dựa vào thời gian sau chấn thương.
0937782677
10. Tài liệu tham khảo
[1] Short Plantar Ligament. Radiopaedia.org. https://radiopaedia.org/articles/short-plantar-ligament?lang=us
[2] Morphological Characteristics of the Plantar Calcaneocuboid Ligaments. 2021. DOI: https://doi.org/10.1186/s13047-020-00443-7
[3] Advanced Ankle and Foot Sonoanatomy: Imaging Beyond the Basics. 2020. DOI: https://doi.org/10.3390/diagnostics10030160
[4] Imaging Evaluation of Midtarsal Sprains. 2024. DOI: https://doi.org/10.24875/rchrad.23000033
[5] Chopart Dislocations: A Review of Diagnosis, Treatment and Outcomes. 2024. DOI: https://doi.org/10.1007/s00402-023-05040-4
