DÂY CHẰNG VICKERS: CẤU TRÚC BẤT THƯỜNG LIÊN QUAN ĐẾN BIẾN DẠNG MADELUNG Ở CỔ TAY
Dây chằng Vickers (Vickers ligament) là cấu trúc mô sợi bất thường, thường gặp trong biến dạng Madelung của cổ tay. Nó liên quan đến vùng mặt gan tay – phía trụ của đầu dưới xương quay. Cấu trúc này có thể hạn chế sự phát triển của sụn tăng trưởng, góp phần hình thành biến dạng cổ tay [1].
Hiểu rõ giải phẫu giúp bác sĩ nhận diện bất thường, lựa chọn phương pháp điều trị và xây dựng chương trình phục hồi chức năng phù hợp.
Tổng quan về dây chằng Vickers
Đây là tên gọi của một dải mô sợi bất thường liên quan đến đầu dưới xương quay và các cấu trúc cổ tay phía trụ.
Theo mô tả truyền thống, dây chằng là một dạng bất thường của dây chằng quay nguyệt (radiolunate ligament).
Cấu trúc này thường dày, ngắn và có điểm bám gần bất thường về phía đầu dưới xương quay.
Sự hiện diện của nó có liên quan chặt chẽ với biến dạng Madelung, một rối loạn phát triển gây thay đổi hình dạng đầu dưới xương quay [1, 2].
Tuy nhiên, không phải tất cả trường hợp biến dạng Madelung đều có cấu trúc này.
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng Vickers
Nguyên ủy và bám tận
Theo mô tả giải phẫu truyền thống, các đặc điểm chính gồm:
- Nguyên ủy: vùng hành xương ở mặt gan tay – phía trụ của đầu dưới xương quay.
- Bám tận: vùng xương nguyệt và các cấu trúc dây chằng phía trụ cổ tay.
- Hướng đi: từ đầu dưới xương quay đến hàng xương cổ tay gần.
- Cấu tạo: dải mô sợi dày, có thể hòa nhập với các thành phần dây chằng lân cận.
Điểm đáng chú ý là nguyên ủy nằm tại hành xương thay vì vị trí bám thông thường gần đầu xương.
Do đó, dải mô sợi có thể tạo lực níu giữ tại vùng sụn tăng trưởng đầu dưới xương quay.
Cấu trúc giải phẫu có thể phức tạp hơn mô tả truyền thống
Nghiên cứu năm 2024 khảo sát 22 người bệnh với 33 cổ tay bị biến dạng Madelung.
Trong đó, dữ liệu CT ba chiều được phân tích ở 19 cổ tay và MRI ở 14 cổ tay.
Kết quả MRI cho thấy cấu trúc được gọi là Vickers có thể chia thành ba nhánh hướng đến:
- Xương nguyệt (lunate).
- Xương tháp (triquetrum).
- Mỏm trâm trụ (ulnar styloid).
Đặc biệt, phân tích mô học cho thấy mô dây chằng và sự chuyển sản sụn sợi.
Các nhà nghiên cứu đề xuất đây có thể không phải dây chằng bất thường hoàn toàn độc lập. Thay vào đó, nó là tổ hợp các dây chằng gan tay bị kéo căng và biến đổi [3].
Phát hiện này cho thấy cơ chế hình thành cấu trúc vẫn cần được nghiên cứu thêm.
Vai trò của dây chằng Vickers trong biến dạng Madelung
Biến dạng Madelung là gì?
Biến dạng Madelung (Madelung deformity) là bất thường phát triển của đầu dưới xương quay.
Bệnh thường liên quan đến rối loạn phát triển vùng sụn tăng trưởng phía gan tay – phía trụ.
Các thay đổi xương thường gặp gồm:
- Đầu dưới xương quay cong và nghiêng bất thường.
- Tăng độ nghiêng về phía trụ của mặt khớp quay.
- Tăng nghiêng về phía gan tay.
- Xương nguyệt di lệch về phía gần.
- Đầu dưới xương trụ nhô rõ tương đối ở mặt mu cổ tay.
Bệnh có thể xuất hiện đơn độc hoặc liên quan đến những rối loạn di truyền, như hội chứng Léri-Weill và hội chứng Turner [2, 4].
Dây chằng bất thường ảnh hưởng đến sự phát triển xương như thế nào?
Theo giả thuyết truyền thống, dải mô sợi tạo lực kéo tại vùng sụn tăng trưởng đầu dưới xương quay.
Lực níu giữ có thể hạn chế sự phát triển của vùng gan tay – phía trụ.
Trong khi đó, các vùng sụn tăng trưởng khác tiếp tục phát triển.
Sự khác biệt về tốc độ phát triển góp phần tạo biến dạng của đầu dưới xương quay.
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 đưa ra một cách giải thích khác.
Theo đó, sự đóng sớm khu trú của sụn tăng trưởng có thể xảy ra trước. Quá trình này kéo các dây chằng gan tay về phía gần, hình thành cấu trúc được gọi là Vickers [3].
Vì vậy, hiện vẫn có tranh luận về việc dải dây chằng là nguyên nhân ban đầu hay hậu quả của rối loạn phát triển xương.
Dây chằng Vickers có xuất hiện trong mọi trường hợp Madelung không?
Không.
Nghiên cứu đa trung tâm năm 2021 đánh giá 75 cổ tay được phẫu thuật ở 58 người bệnh.
Kết quả ghi nhận:
- 83% cổ tay có dây chằng được xác nhận trong phẫu thuật.
- Các trường hợp có khuyết xương đặc trưng ở đầu dưới xương quay thường có khả năng phát hiện cấu trúc này cao hơn.
- Trong 27 trường hợp có MRI, tỷ lệ phát hiện đúng đạt 85%.
Kết quả cho thấy đây là dấu hiệu giải phẫu quan trọng, nhưng không hiện diện ở tất cả người bệnh [5].
Đặc điểm dây chằng Vickers trên MRI
Dấu hiệu nhận diện trên cộng hưởng từ
MRI giúp quan sát mô mềm và mối liên quan giữa dây chằng với sụn tăng trưởng.
Những đặc điểm có thể gặp gồm:
- Dải mô sợi dày bất thường ở phía gan tay cổ tay.
- Điểm bám gần bất thường tại hành xương quay.
- Các bó sợi hướng đến xương nguyệt hoặc vùng cổ tay phía trụ.
- Biến dạng sụn tăng trưởng và đầu dưới xương quay.
- Khuyết xương dạng ngọn lửa (flame-shaped notch) tại vùng bám.
MRI đặc biệt hữu ích ở người bệnh còn tăng trưởng xương và khi cần lập kế hoạch phẫu thuật [2, 5].
Vai trò của X-quang và CT
X-quang: là phương tiện quan trọng để đánh giá biến dạng Madelung. Hình ảnh giúp xác định độ nghiêng xương quay, vị trí xương nguyệt và tương quan quay – trụ.
CT: cung cấp hình ảnh chi tiết về cấu trúc xương. CT ba chiều hữu ích khi biến dạng phức tạp hoặc cần lập kế hoạch chỉnh xương.
MRI: bổ sung thông tin về mô dây chằng, sụn tăng trưởng và các cấu trúc phần mềm.
Không nên kết luận không có dây chằng bất thường chỉ vì không quan sát thấy trên MRI.
Biểu hiện lâm sàng và ảnh hưởng đến chức năng cổ tay
Những triệu chứng thường gặp
Người bệnh có biến dạng Madelung có thể xuất hiện:
- Biến dạng cổ tay tiến triển trong giai đoạn tăng trưởng.
- Đau khi sử dụng cổ tay hoặc mang vật.
- Hạn chế biên độ vận động.
- Giảm khả năng sấp và ngửa cẳng tay.
- Giảm sức mạnh cầm nắm.
- Khó khăn trong sinh hoạt hoặc hoạt động thể thao.
Một số trường hợp chỉ có biến dạng hình thái nhưng không đau đáng kể.
Do đó, quyết định điều trị cần dựa trên cả triệu chứng và mức độ ảnh hưởng chức năng [4].
Những yếu tố cần đánh giá
Bác sĩ cần xem xét:
- Mức độ biến dạng xương.
- Tình trạng sụn tăng trưởng.
- Đau và hạn chế vận động.
- Sự ổn định của khớp quay trụ dưới.
- Khả năng cầm nắm.
- Tốc độ tiến triển của biến dạng.
Việc theo dõi đặc biệt quan trọng ở trẻ em và thanh thiếu niên.
Điều trị biến dạng Madelung liên quan đến dây chằng Vickers
Điều trị bảo tồn
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật.
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp khi biến dạng nhẹ, ít đau và không ảnh hưởng nhiều đến chức năng.
Các biện pháp có thể gồm:
- Theo dõi lâm sàng và hình ảnh định kỳ.
- Điều chỉnh những hoạt động gây đau.
- Sử dụng dụng cụ hỗ trợ cổ tay khi có chỉ định.
- Duy trì biên độ vận động.
- Tập cải thiện sức mạnh và chức năng bàn tay.
Tuy nhiên, điều trị bảo tồn không thể loại bỏ biến dạng cấu trúc xương đã hình thành [4].
Phẫu thuật giải phóng dây chằng Vickers
Ở người bệnh còn sụn tăng trưởng, bác sĩ có thể cân nhắc giải phóng hoặc cắt bỏ dải mô bất thường.
Thủ thuật có thể kết hợp giải phóng vùng sụn tăng trưởng bị hạn chế (physiolysis).
Mục tiêu là giảm lực níu giữ và tạo điều kiện cho xương tiếp tục phát triển cân đối hơn.
Tổng quan năm 2026 cho thấy phương pháp này có thể giúp hạn chế tiến triển biến dạng ở những người bệnh được lựa chọn phù hợp [2].
Phẫu thuật chỉnh xương
Khi biến dạng đã rõ hoặc người bệnh gần hoàn tất tăng trưởng, chỉnh xương có thể được cân nhắc.
Các phương pháp bao gồm:
- Cắt xương chỉnh trục đầu dưới xương quay.
- Cắt xương dạng vòm (dome osteotomy).
- Can thiệp xương trụ khi cần thiết.
- Phối hợp giải phóng mô dây chằng trong một số trường hợp.
Nghiên cứu hồi cứu trên 74 cổ tay được công bố năm 2025 ghi nhận 33 cổ tay được cắt dây chằng và 23 cổ tay được chỉnh xương quay dạng vòm.
Nhóm chỉnh xương có cải thiện một số chỉ số hình ảnh, đặc biệt là độ di lệch gan tay của khối xương cổ tay [6].
Tuy nhiên, hai nhóm khác nhau về đặc điểm lâm sàng và mức độ biến dạng. Vì vậy, không thể xem đây là bằng chứng khẳng định một phương pháp vượt trội cho mọi người bệnh.
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng cổ tay
Kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá tình trạng vận động và ảnh hưởng của biến dạng đến sinh hoạt.
Các nội dung quan trọng gồm:
- Mức độ đau khi nghỉ và vận động.
- Biên độ gấp, duỗi cổ tay.
- Biên độ nghiêng quay và nghiêng trụ.
- Biên độ sấp, ngửa cẳng tay.
- Sức mạnh cầm nắm và kẹp ngón.
- Khả năng kiểm soát vận động bàn tay.
- Mức độ hạn chế hoạt động chức năng.
Có thể sử dụng thang PRWE hoặc QuickDASH khi phù hợp.
Nguyên tắc phục hồi chức năng sau phẫu thuật
Chương trình tập phụ thuộc vào kỹ thuật phẫu thuật và mức độ lành thương.
Giai đoạn bảo vệ: kiểm soát đau, phù nề và bảo vệ vùng phẫu thuật. Duy trì vận động các khớp không bị hạn chế.
Giai đoạn phục hồi vận động: khôi phục dần vận động cổ tay và cẳng tay theo chỉ định.
Giai đoạn tăng cường sức mạnh: tập các nhóm cơ gấp, duỗi, sấp và ngửa với sức cản phù hợp.
Giai đoạn phục hồi chức năng: tăng dần các hoạt động cầm nắm, nâng vật và chịu tải qua bàn tay.
Sau phẫu thuật chỉnh xương, tiến độ chịu tải cần dựa trên tình trạng liền xương.
Không nên áp dụng cùng một thời điểm tập luyện cho mọi kỹ thuật phẫu thuật.
Tập mạnh cơ sau điều trị biến dạng Madelung
Tập mạnh cơ giúp cải thiện khả năng sử dụng cổ tay và bàn tay.
Các bài tập có thể bao gồm:
- Co cơ đẳng trường nhóm gấp và duỗi cổ tay.
- Tập sấp, ngửa cẳng tay có kiểm soát.
- Tập cầm nắm với bóng mềm.
- Tập sức mạnh các cơ nội tại bàn tay.
- Tập phối hợp vận động ngón tay.
- Tập chịu tải tăng dần khi được cho phép.
Tuy nhiên, các bài tập này không có khả năng tự sửa chữa biến dạng xương hoặc loại bỏ dải dây chằng bất thường.
Mục tiêu phục hồi là cải thiện đau, vận động, sức mạnh và khả năng thực hiện hoạt động chức năng.
Hiện chưa có bằng chứng chất lượng cao xác lập một phác đồ vật lý trị liệu đặc hiệu cho dây chằng Vickers.
Kết luận
Dây chằng Vickers là cấu trúc mô sợi bất thường có liên quan chặt chẽ với biến dạng Madelung của cổ tay.
Các nghiên cứu gần đây cho thấy cấu trúc này có thể hình thành từ sự biến đổi của hệ thống dây chằng gan tay, thay vì là một dây chằng riêng biệt.
MRI giúp nhận diện các bất thường mô mềm, trong khi X-quang giữ vai trò quan trọng trong đánh giá biến dạng xương.
Điều trị phụ thuộc vào tuổi, tình trạng sụn tăng trưởng và mức độ ảnh hưởng chức năng.
Trong phục hồi chức năng, cần chú trọng vận động, sức mạnh và khả năng sử dụng bàn tay. Tuy nhiên, chương trình tập phải phù hợp với phương pháp điều trị và tình trạng lành thương.
0937782677
Tài liệu tham khảo
- Madelung’s Deformity. 2014. DOI: 10.1007/s11552-014-9633-y.
- Madelung Deformity: A Current Concepts Review. 2026. DOI: 10.1016/j.jhsa.2026.01.009.
- Role of Vickers Ligament in the Pathogenesis of Madelung Deformity. 2024. DOI: 10.1007/s11596-024-2905-z.
- State of the art review: The pathogenesis and management of Madelung deformity. 2023. DOI: 10.1177/17531934231191208.
- The prevalence of Vickers’ ligament in Madelung’s deformity: a retrospective multicentre study of 75 surgical cases. 2021. DOI: 10.1177/1753193420981522.
- Treatment Decision-making in Madelung Deformity: A Retrospective Review of 74 Wrists. 2025. DOI: 10.1097/BPO.0000000000003143.
- Vickers ligament. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
