DÂY CHẰNG SÊN THUYỀN MU CHÂN: GIẢI PHẪU, DẤU HIỆU TỔN THƯƠNG VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng sên thuyền mu chân (Dorsal Talonavicular Ligament – DTNL) là dải mô liên kết nối cổ xương sên với mặt mu xương thuyền, giúp ổn định mặt trên khớp sên – thuyền thuộc phức hợp Chopart. Dây chằng có thể bị rách khi cổ chân lật trong kết hợp gấp gan chân, đôi khi kèm bong mảnh xương. Điều trị phụ thuộc vào mức độ tổn thương, độ vững khớp và những tổn thương phối hợp. [1], [2], [4]
1. Dây chằng sên thuyền mu chân là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng sên thuyền mu chân (Dorsal Talonavicular Ligament)
Dây chằng sên thuyền mu chân, viết tắt DTNL, là cấu trúc ổn định thụ động ở mặt mu khớp sên – thuyền (talonavicular joint).
Dây chằng được mô tả là một dải mô liên kết tương đối rộng, liên tục với phần bao khớp ở mặt mu.
Theo Radiopaedia và các nghiên cứu giải phẫu, DTNL có những đặc điểm chính:
-
Nguyên ủy: Mặt mu phần xa cổ xương sên (talar neck), thường được mô tả rõ ở vùng trước – ngoài.
-
Đường đi: Chạy về phía trước và hơi vào trong, băng qua mặt mu khớp sên – thuyền.
-
Bám tận: Mặt mu phần giữa xương thuyền (navicular bone).
-
Liên quan: Nằm sâu hơn gân cơ duỗi dài ngón cái (extensor hallucis longus).
-
Cấu trúc: Mô liên kết giàu collagen, có thể xem như vùng dày lên của bao khớp sên – thuyền. [1], [2], [3]
Ở phía xa, DTNL có thể liên tục về mặt sợi với dây chằng thuyền – chêm giữa (naviculo-intermediate cuneiform ligament).
1.2. Dây chằng sên thuyền mu chân có cấu trúc mô học như thế nào?
Nghiên cứu công bố trên British Journal of Radiology năm 2017 đã khảo sát giải phẫu, mô học và đặc điểm tổn thương dây chằng sên – thuyền.
Phân tích mô học ghi nhận mô liên kết đặc với các bó collagen sắp xếp chủ yếu song song theo chiều dài dây chằng. [2]
Đặc điểm này phù hợp với khả năng chịu lực căng khi khớp sên – thuyền vận động.
Về giải phẫu chức năng, DTNL không chỉ là phần bao khớp mỏng đơn thuần mà có cấu trúc sợi đủ rõ để tham gia ổn định khớp.
Tuy nhiên, khả năng chịu tải của dây chằng phụ thuộc vào nhiều yếu tố, bao gồm hình thái, vị trí bám và hướng lực.
1.3. Dây chằng sên thuyền nằm ở đâu trong phức hợp Chopart?
Khớp Chopart, còn gọi là khớp ngang cổ chân (transverse tarsal joint), tạo ranh giới giữa vùng sau và giữa bàn chân.
Phức hợp này gồm hai khớp chính:
-
Khớp sên – thuyền (Talonavicular Joint – TNJ): Nằm ở phía trong.
-
Khớp gót – hộp (Calcaneocuboid Joint – CCJ): Nằm ở phía ngoài.
DTNL nằm tại mặt mu khớp sên – thuyền, góp phần ổn định cột trong của phức hợp Chopart.
Trong khi đó, khớp gót – hộp có các dây chằng ổn định riêng, bao gồm dây chằng gót hộp mu chân và các dây chằng gan chân.
Điểm cần nhớ: Khớp Chopart khác khớp Lisfranc. Chopart nằm gần vùng sau bàn chân hơn, còn Lisfranc nằm giữa các xương cổ chân xa và nền xương bàn. [3], [5]
1.4. Dây chằng sên thuyền mu chân khác dây chằng Spring như thế nào?
DTNL và dây chằng Spring đều có liên quan đến khớp sên – thuyền nhưng nằm ở các vị trí khác nhau.
| Đặc điểm | DTNL | Dây chằng Spring |
|---|---|---|
| Tên tiếng Anh | Dorsal Talonavicular Ligament | Plantar Calcaneonavicular Ligament Complex |
| Vị trí | Mặt mu khớp sên – thuyền | Mặt gan chân – trong |
| Nguyên ủy | Cổ xương sên | Xương gót |
| Bám tận | Mặt mu xương thuyền | Xương thuyền |
| Vai trò nổi bật | Gia cố mặt mu khớp sên – thuyền | Nâng đỡ chỏm xương sên và vòm dọc trong |
| Tổn thương liên quan | Bong gân Chopart, tổn thương bong điểm bám | Suy giảm hệ thống nâng đỡ vòm trong, biến dạng bàn chân |
Dây chằng Spring là một phức hợp gồm nhiều bó, không phải một dải sợi đơn nhất.
Do đó, không nên xem tổn thương DTNL tương đương với suy giảm chức năng phức hợp Spring. [3], [5]
2. Dây chằng sên thuyền mu chân có chức năng gì?
2.1. Vì sao DTNL giúp ổn định khớp sên – thuyền?
Khớp sên – thuyền nối chỏm xương sên với mặt khớp lõm của xương thuyền.
Đây là một phần quan trọng của phức hợp sên – gót – thuyền, cho phép bàn chân thích nghi với các chuyển động nhiều mặt phẳng.
DTNL góp phần kiểm soát sự tách giãn và dịch chuyển bất thường tại mặt mu khớp.
Nhờ đó, dây chằng hỗ trợ:
-
Duy trì tương quan xương sên và xương thuyền.
-
Hạn chế chuyển động vượt giới hạn sinh lý.
-
Gia cố mặt mu bao khớp.
-
Phối hợp với các cấu trúc ổn định của phức hợp Chopart.
Nghiên cứu năm 2017 trên mẫu giải phẫu cho thấy cắt DTNL làm tăng chuyển động tương đối giữa xương sên và xương thuyền khi thực hiện thử nghiệm cơ học. [2]
Kết quả này củng cố vai trò ổn định của dây chằng, nhưng không trực tiếp dự đoán mức mất vững ở từng người bệnh.
2.2. DTNL có vai trò gì khi đi bộ và chạy?
Trong quá trình đi bộ, bàn chân cần thay đổi linh hoạt giữa hấp thu lực và truyền lực.
Khớp sên – thuyền tham gia các chuyển động của phức hợp sau – giữa bàn chân, đặc biệt trong quá trình sấp và ngửa.
Khi bàn chân chịu trọng lượng, DTNL cùng các dây chằng khác giúp duy trì sự liên kết khớp.
Ở giai đoạn đẩy chân, hệ thống ổn định hỗ trợ bàn chân trở thành đòn bẩy tương đối vững chắc.
Tuy nhiên, không có bằng chứng đủ mạnh để xác định riêng DTNL đóng góp bao nhiêu phần trăm vào lực đẩy hoặc tốc độ đi bộ.
Đây là vai trò được giải thích từ giải phẫu và sinh cơ học của khớp Chopart. [2], [5]
2.3. Dây chằng sên thuyền mu chân có nâng đỡ vòm bàn chân không?
Có, nhưng chủ yếu thông qua việc ổn định khớp sên – thuyền.
Vòm dọc trong được hình thành từ nhiều cấu trúc, gồm xương gót, xương sên, xương thuyền, các xương chêm và các xương bàn phía trong.
Các cấu trúc hỗ trợ quan trọng gồm:
-
Phức hợp dây chằng Spring.
-
Cân gan chân.
-
Gân cơ chày sau.
-
Các dây chằng khác vùng giữa bàn chân.
-
Các cơ nội tại bàn chân.
DTNL góp phần kiểm soát tương quan khớp ở mặt mu nhưng không phải cấu trúc nâng đỡ chính ở mặt gan chân.
Không thể chẩn đoán tổn thương DTNL chỉ dựa vào dấu hiệu bàn chân bẹt.
3. Nguyên nhân nào gây tổn thương dây chằng sên thuyền mu chân?
3.1. Vì sao bong gân cổ chân có thể làm rách DTNL?
Chấn thương lật trong cổ chân (inversion injury) là cơ chế thường gặp của bong gân cổ chân.
Tuy nhiên, lực chấn thương không chỉ tác động lên dây chằng sên – mác trước (ATFL) hoặc dây chằng gót – mác (CFL).
Khi bàn chân lật trong kết hợp gấp gan chân, lực kéo căng có thể lan đến các dây chằng mặt mu của khớp Chopart.
DTNL có thể bị kéo căng, rách một phần hoặc đứt hoàn toàn.
Một số trường hợp xuất hiện bong điểm bám xương tại cổ xương sên hoặc xương thuyền. [2], [4]
Vì vậy, người bệnh được chẩn đoán bong gân cổ chân nhưng đau dai dẳng ở vùng mu trong giữa bàn chân cần được đánh giá thêm khớp sên – thuyền.
3.2. Tổn thương dây chằng sên thuyền thường gặp đến mức nào?
Nghiên cứu năm 2017 trên 100 người bệnh đến khoa cấp cứu vì bong gân cổ chân ghi nhận:
21%
21/100 người bệnh có tổn thương dây chằng sên – thuyền được phát hiện trong quần thể nghiên cứu.
Trong 21 trường hợp đó, nghiên cứu phân loại:
-
9 trường hợp rách hoàn toàn.
-
2 trường hợp rách một phần.
-
10 trường hợp bong gân không ghi nhận rách hoàn toàn. [2]
Đây là kết quả của một nghiên cứu trên nhóm bệnh nhân cụ thể, không phải tỷ lệ mắc chung trong cộng đồng.
Đặc biệt, không thể sử dụng tỷ lệ 21% để khẳng định cứ năm người bong gân cổ chân thì có một người rách DTNL trong mọi hoàn cảnh.
PubMed+1
3.3. Tổn thương DTNL thường đi kèm những cấu trúc nào?
Chấn thương giữa bàn chân có thể liên quan nhiều dây chằng và xương.
| Tổn thương phối hợp | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Rách ATFL | Có thể gây đau và mất vững cổ chân ngoài |
| Tổn thương dây chằng chẻ đôi | Ảnh hưởng ổn định phức hợp Chopart |
| Tổn thương Spring ligament | Có thể làm suy giảm độ vững mặt gan chân – trong |
| Bong mảnh xương thuyền | Cần xác định kích thước và di lệch |
| Tổn thương chỏm xương sên | Có thể gây đau, phù tủy xương hoặc tổn thương sụn |
| Tổn thương khớp gót – hộp | Có thể ảnh hưởng đồng thời cột ngoài bàn chân |
Do tổn thương Chopart thường có tính chất phối hợp, cần đánh giá hệ thống dây chằng ở cả mặt mu, mặt trong và mặt gan chân. [3], [4]
3.4. Bong điểm bám dây chằng sên thuyền là gì?
Bong điểm bám (avulsion injury) xảy ra khi lực kéo qua dây chằng làm tách một mảnh xương tại vị trí bám.
Trong trường hợp DTNL, tổn thương có thể xuất hiện ở cổ xương sên hoặc mặt mu xương thuyền.
Trên X-quang nghiêng, đôi khi có thể thấy mảnh xương nhỏ ở mặt mu khớp sên – thuyền.
Tuy nhiên, cần phân biệt mảnh xương bong cấp tính với gai xương hoặc những thay đổi mạn tính.
Sưng mô mềm, vị trí đau và kết quả CT hoặc MRI có thể giúp phân biệt. [4]
4. Dấu hiệu nào giúp nhận biết tổn thương dây chằng sên thuyền mu chân?
4.1. Những triệu chứng nào thường gặp?
Người bệnh có thể đau ở mặt mu – trong vùng giữa bàn chân, phía trước khớp cổ chân.
Một số triệu chứng thường gặp sau chấn thương Chopart gồm:
| Triệu chứng | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Đau vùng mu trong bàn chân | Có thể liên quan DTNL hoặc khớp sên – thuyền |
| Sưng phía trước cổ chân | Gợi ý phản ứng sau tổn thương mô |
| Đau khi đi bộ | Có thể liên quan giảm khả năng chịu tải |
| Đau khi gấp gan chân hoặc lật trong | Có thể kích thích cấu trúc bị tổn thương |
| Đau khi đẩy chân | Gợi ý rối loạn chức năng giữa bàn chân |
| Cảm giác bàn chân không vững | Cần đánh giá độ vững Chopart |
Các triệu chứng này không đủ để xác định đứt DTNL.
Đau vùng mu bàn chân cũng có thể liên quan đến xương thuyền, xương sên, gân duỗi hoặc những cấu trúc khác.
4.2. Làm sao phân biệt tổn thương DTNL với bong gân ATFL?
| Đặc điểm | Tổn thương DTNL | Bong gân ATFL |
|---|---|---|
| Vị trí chính | Mặt mu khớp sên – thuyền | Phía trước mắt cá ngoài |
| Cấu trúc | Dây chằng mặt mu Chopart | Dây chằng sên – mác trước |
| Cơ chế | Có thể do lật trong kết hợp gấp gan chân | Thường do lật trong và gấp gan chân |
| Đau khi sờ | Vùng cổ xương sên đến xương thuyền | Vùng trước – dưới mắt cá ngoài |
| Nghiệm pháp | Chưa có test đặc hiệu được xác nhận | Anterior Drawer hỗ trợ lượng giá |
| Chẩn đoán | Khám phối hợp hình ảnh khi cần | Khám lâm sàng và hình ảnh tùy trường hợp |
Hai tổn thương có thể cùng tồn tại. Vì vậy, việc phát hiện rách ATFL không loại trừ tổn thương DTNL. [2], [3]
4.3. Những dấu hiệu cờ đỏ nào cần đi khám ngay?
Người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu có:
-
Biến dạng bàn chân hoặc nghi ngờ trật khớp.
-
Đau dữ dội và không thể chịu trọng lượng.
-
Sưng căng tăng nhanh, đau bất thường.
-
Tê bì hoặc yếu bàn chân mới xuất hiện.
-
Bàn chân lạnh, tái hoặc tím.
-
Vết thương hở sau chấn thương.
-
Bầm tím gan chân kèm đau và sưng vùng giữa bàn chân.
Bầm tím gan chân là dấu hiệu cần chú ý để loại trừ các tổn thương giữa bàn chân nghiêm trọng, trong đó có Lisfranc.
Không tự tập xoắn bàn chân, chạy hoặc nhón gót khi còn nghi ngờ gãy xương hay mất vững Chopart.
5. Bác sĩ chẩn đoán tổn thương DTNL như thế nào?
5.1. Những bước nào quan trọng trong thăm khám lâm sàng?
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần khai thác chi tiết cơ chế chấn thương.
Các nội dung lượng giá bao gồm:
-
Xác định vị trí đau và sưng.
-
Quan sát biến dạng vùng giữa bàn chân.
-
Sờ vị trí cổ xương sên và mặt mu xương thuyền.
-
Khám dây chằng cổ chân ngoài.
-
Khám dây chằng chẻ đôi và những cấu trúc Chopart.
-
Kiểm tra cảm giác, vận động và tuần hoàn ngoại vi.
-
Đánh giá dáng đi, khả năng chịu trọng lượng khi an toàn.
Không nên thực hiện các thao tác tạo lực xoắn mạnh trong giai đoạn cấp nếu chưa loại trừ gãy – trật khớp.
5.2. Có nghiệm pháp đặc hiệu nào cho dây chằng sên thuyền không?
Hiện chưa có một nghiệm pháp lâm sàng đơn lẻ được xác nhận rộng rãi với độ nhạy và độ đặc hiệu cao để chẩn đoán rách DTNL.
Các thao tác có thể hỗ trợ định hướng gồm:
| Nội dung khám | Mục tiêu |
|---|---|
| Sờ đau vùng DTNL | Xác định vùng đau khu trú |
| Khảo sát vận động giữa bàn chân | Đánh giá triệu chứng khi di chuyển |
| Đánh giá khả năng chịu trọng lượng | Theo dõi chức năng và nghi ngờ tổn thương nặng |
| Anterior Drawer Test | Đánh giá ATFL phối hợp |
| Talar Tilt Test | Khảo sát dây chằng ngoài cổ chân |
| Khám vòm bàn chân | Phát hiện bất thường hình dạng và độ vững |
Các nghiệm pháp dành cho ATFL hoặc CFL không xác định trực tiếp tình trạng DTNL.
5.3. MRI có phát hiện được rách dây chằng sên thuyền không?
MRI là một trong những phương tiện hữu ích để khảo sát dây chằng và tổn thương phối hợp.
Trên MRI, DTNL bình thường có cấu trúc sợi nằm ở mặt mu khớp sên – thuyền.
Những dấu hiệu có thể gợi ý tổn thương bao gồm:
-
Mất liên tục bó sợi.
-
Tăng tín hiệu bất thường.
-
Phù mô mềm quanh dây chằng.
-
Bong điểm bám kèm phù tủy xương.
-
Tràn dịch khớp sên – thuyền.
-
Tổn thương dây chằng Chopart phối hợp.
Lưu ý quan trọng: DTNL bình thường có thể dày hơn các dây chằng khác ở mặt mu Chopart. Vì vậy, dày dây chằng đơn độc không đủ để kết luận rách hoặc bong gân cũ. [4]
scielo.cl
5.4. X-quang và CT có vai trò gì trong chẩn đoán?
| Phương tiện | Giá trị chính |
|---|---|
| X-quang nghiêng bàn chân | Phát hiện một số mảnh xương bong ở mặt mu khớp sên – thuyền |
| X-quang thẳng và chếch | Đánh giá tương quan xương và tổn thương phối hợp |
| CT | Phát hiện mảnh gãy nhỏ, gãy kín đáo hoặc bất thường diện khớp |
| MRI | Khảo sát mô mềm, dây chằng và phù tủy xương |
| Siêu âm | Hỗ trợ đánh giá cấu trúc DTNL và tổn thương mặt mu |
Theo tiêu chí ACR về chấn thương bàn chân, khi X-quang bình thường hoặc chưa kết luận được nhưng vẫn nghi ngờ gãy xương kín đáo, tổn thương Lisfranc hoặc trật khớp, CT hoặc MRI không tiêm thuốc có thể là bước chẩn đoán phù hợp tiếp theo.
Gravitas
5.5. Siêu âm có thể đánh giá dây chằng sên thuyền mu chân không?
Có. DTNL nằm ở mặt mu bàn chân và có thể được khảo sát bằng siêu âm đầu dò tần số cao.
Đầu dò được đặt dọc vùng giữa bàn chân, phía xa ngách trước khớp cổ chân, để quan sát đường đi từ cổ xương sên đến xương thuyền.
Các dấu hiệu có thể gợi ý tổn thương gồm:
-
Dày dây chằng bất thường.
-
Giảm âm.
-
Mất cấu trúc sợi bình thường.
-
Gián đoạn một phần hoặc toàn bộ bó sợi.
-
Mảnh xương bong tại vị trí bám.
Nghiên cứu năm 2022 nhấn mạnh việc so sánh với bên đối diện vì DTNL có thể khá dày trong trạng thái bình thường. [3]
Siêu âm hỗ trợ đánh giá dây chằng nhưng không thay thế CT hoặc MRI khi nghi ngờ tổn thương xương, sụn hay khớp sâu.
5.6. Những thang điểm nào hữu ích trong lượng giá phục hồi?
| Công cụ | Nội dung lượng giá | Diễn giải |
|---|---|---|
| NPRS | Cường độ đau | 0–10 điểm |
| FAAM | Chức năng bàn chân và cổ chân | Điểm phần trăm cao hơn phản ánh chức năng tốt hơn |
| LEFS | Chức năng chi dưới | 0–80 điểm, cao hơn là tốt hơn |
| Weight-Bearing Lunge Test | Biên độ gấp mu cổ chân khi chịu tải | Theo dõi ROM |
| Single-Leg Balance Test | Kiểm soát thăng bằng | Thời gian và chất lượng vận động |
| Heel-Rise Test | Khả năng chịu tải nhóm cơ gấp gan chân | Theo dõi số lần và chất lượng |
| Foot Function Index (FFI) | Đau, hạn chế và khuyết tật chức năng bàn chân | Điểm cao hơn thường phản ánh ảnh hưởng lớn hơn |
Các thang điểm giúp theo dõi tiến triển nhưng không xác định dây chằng nào bị rách.
Đặc biệt, FAAM và FFI có thể hữu ích khi người bệnh vẫn đau sau giai đoạn cấp hoặc cần đánh giá kết quả phục hồi dài hạn.
6. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng sên thuyền mu chân như thế nào?
6.1. Nguyên tắc xây dựng phác đồ phục hồi DTNL
Phục hồi chức năng cần dựa trên mức độ tổn thương, độ vững khớp sên – thuyền và khả năng chịu trọng lượng.
Cần phân biệt:
-
Bong gân DTNL ổn định: Có thể điều trị bảo tồn và tập tăng tải có kiểm soát.
-
Rách DTNL kèm bong mảnh xương: Cần xác định kích thước, di lệch và sự ổn định của khớp trước khi tập.
-
Tổn thương Chopart mất vững: Có thể cần bất động kéo dài hoặc phẫu thuật.
-
Tổn thương phối hợp nhiều dây chằng: Phác đồ phải được điều chỉnh theo cấu trúc cần bảo vệ nhất.
Hiện chưa có phác đồ riêng cho rách DTNL đơn độc được xác nhận bằng thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao.
Vì vậy, các giai đoạn dưới đây là khung phục hồi chức năng tham khảo, dựa trên nguyên tắc điều trị bong gân giữa bàn chân, bảo vệ mô và phục hồi khả năng chịu tải. [3], [5]
6.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát triệu chứng
Thời điểm: Giai đoạn cấp sau chấn thương, sau khi đã được đánh giá và loại trừ tổn thương cần xử trí khẩn cấp.
Mục tiêu:
-
Giảm đau và phù nề.
-
Bảo vệ cấu trúc tổn thương.
-
Tránh lực xoắn hoặc kéo căng quá mức lên khớp sên – thuyền.
-
Duy trì chức năng các khớp không bị tổn thương.
| Can thiệp | Liều lượng hoặc hướng dẫn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Điều chỉnh chịu trọng lượng | Giảm đi lại, sử dụng nạng khi có chỉ định | Theo độ vững khớp |
| Giày hoặc nẹp bảo vệ | Sử dụng theo chỉ định | Không có thời gian bất động chuẩn riêng DTNL |
| Kê cao chân | Thực hiện khi nghỉ | Hỗ trợ kiểm soát phù |
| Gập – duỗi ngón chân | 10–15 lần, 1–2 hiệp | Chỉ khi không gây đau tăng |
| Vận động gối và hông | 10–15 lần mỗi động tác | Duy trì chức năng chi dưới |
Trong giai đoạn này, tránh kéo giãn mạnh bàn chân, nhảy, chạy hoặc tập nhón gót khi chưa được phép chịu tải.
Tiêu chí chuyển giai đoạn: Đau và sưng giảm, không có dấu hiệu mất vững và bác sĩ xác nhận đủ điều kiện bắt đầu vận động.
6.3. Giai đoạn 2: Khôi phục biên độ vận động bàn chân
Mục tiêu: Phục hồi vận động cổ chân, ngón chân và kiểm soát vận động nhẹ.
| Bài tập | Liều lượng khởi đầu tham khảo | Mục đích |
|---|---|---|
| Gấp mu – gấp gan chân cổ chân | 2 hiệp × 10 lần | Khôi phục ROM |
| Gập – duỗi ngón chân | 2 hiệp × 10–15 lần | Duy trì vận động |
| Co cơ đẳng trường cổ chân | 5–8 lần, giữ 3–5 giây | Hoạt hóa cơ |
| Chuyển trọng lượng hai chân | 1–2 phút | Thích nghi với chịu tải |
| Đi bộ ngắn có kiểm soát | Theo khả năng dung nạp và chỉ định | Phục hồi dáng đi |
Trong thời gian đầu, tránh các động tác gấp gan chân kết hợp lật trong mạnh vì có thể tạo lực căng lên các cấu trúc mặt mu khớp Chopart.
Có thể tập 1–2 lượt mỗi ngày nếu không làm đau hoặc sưng tăng.
Đây là liều lượng khởi đầu có thể cá thể hóa, không phải liều được nghiên cứu riêng cho DTNL.
6.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ ổn định bàn chân
Sau khi khả năng chịu trọng lượng cải thiện, chương trình tập tập trung vào sức mạnh các nhóm cơ hỗ trợ hệ thống bàn chân.
Các nhóm cơ cần chú ý:
-
Cơ chày sau.
-
Cơ mác dài và cơ mác ngắn.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Cơ nội tại bàn chân.
-
Các cơ vùng hông và chi dưới.
Bài tập 1: Short Foot Exercise
Người bệnh ngồi, đặt bàn chân trên mặt sàn.
Nhẹ nhàng đưa phần trước bàn chân về phía gót để nâng vòm, không quặp ngón chân.
Thực hiện 2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần, giữ 5 giây.
Bài tập 2: Tăng sức mạnh cơ chày sau
Người bệnh ngồi, sử dụng dây kháng lực nhẹ và thực hiện động tác nghiêng trong bàn chân có kiểm soát.
Bắt đầu 1–2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Chỉ tập khi động tác này được cho phép và không gây đau vùng sên – thuyền.
6.5. Có nên tập nhón gót sau tổn thương dây chằng sên thuyền?
Có thể, khi khớp đã đủ ổn định và người bệnh được phép chịu trọng lượng hoàn toàn.
Bài tập nhón gót hai chân:
Người bệnh đứng, vịn nhẹ vào thành ghế.
Từ từ nâng gót hai chân lên và hạ xuống có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Khi sức mạnh cải thiện, có thể tiến triển sang nhón gót một chân.
Tuy nhiên, cần đánh giá đau, sưng và chất lượng chuyển động.
Nếu người bệnh đau tăng ở vùng khớp sên – thuyền khi nhón gót, cần giảm mức tải và xem xét lại tình trạng mô.
Nhón gót không phải bài kiểm tra xác định DTNL đã lành. Đây là bài tập chức năng đánh giá khả năng chịu tải của hệ thống cơ – khớp bàn chân.
6.6. Giai đoạn 4: Phục hồi thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ
Khả năng kiểm soát bàn chân khi chịu tải là yếu tố quan trọng trước khi quay lại các hoạt động tốc độ cao.
| Bài tập | Liều lượng tham khảo | Tiêu chí tiến triển |
|---|---|---|
| Đứng một chân | 3–5 lần × 15–30 giây | Không đau tăng hoặc mất vững |
| Step-Up bục thấp | 2 hiệp × 8–10 lần | Kiểm soát trục chi dưới |
| Step-Down | 2 hiệp × 8–10 lần | Hạ chân có kiểm soát |
| Chuyển trọng lượng một chân | 2–3 lượt | Không xuất hiện cảm giác hụt |
| Đi bộ tăng quãng đường | Tăng dần theo dung nạp | Không sưng đau trở lại |
Có thể tăng độ khó bằng cách thay đổi hướng chuyển động hoặc tăng yêu cầu phối hợp.
Không nên vội chuyển sang bài tập trên bề mặt mất ổn định khi người bệnh còn đau khi đứng trên sàn chắc chắn.
6.7. Giai đoạn 5: Khi nào có thể quay lại chạy bộ và thể thao?
Chạy bộ tạo lực lặp lại lên các khớp giữa bàn chân, đặc biệt khi tiếp đất và đẩy chân.
Trước khi bắt đầu chạy, cần đánh giá:
-
Đi bộ không đau đáng kể.
-
Không sưng tăng sau hoạt động.
-
Biên độ vận động cổ chân và bàn chân phù hợp.
-
Sức mạnh và khả năng chịu tải được phục hồi.
-
Nhón gót một chân có kiểm soát.
-
Thăng bằng một chân ổn định.
-
Không có dấu hiệu mất vững khớp sên – thuyền.
Khi đạt điều kiện, có thể bắt đầu đi bộ xen kẽ chạy nhẹ và tăng dần thời lượng.
Các tiêu chí trên là đề xuất thực hành, chưa được xác nhận là bộ tiêu chí quay lại chạy đặc hiệu cho DTNL.
6.8. Những sai lầm nào thường gặp trong phục hồi chức năng DTNL?
| Sai lầm | Nguy cơ | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Chỉ đánh giá bong gân ATFL | Bỏ sót tổn thương Chopart | Khám toàn bộ vùng giữa bàn chân |
| Tập gấp gan chân và lật trong mạnh quá sớm | Có thể tăng tải lên DTNL | Tiến triển khi đủ ổn định |
| Bỏ qua mảnh xương bong | Có thể điều trị sai tổn thương | Chỉ định hình ảnh phù hợp |
| Chỉ tập ROM mà bỏ qua sức mạnh | Chức năng chịu tải chưa phục hồi đầy đủ | Kết hợp tăng sức mạnh |
| Không tập thăng bằng | Có thể còn thiếu hụt kiểm soát động | Bổ sung bài tập thần kinh cơ |
| Chạy khi còn sưng đau | Có thể làm tăng phản ứng quá tải | Dựa vào tiêu chí chức năng |
| Tăng tải chỉ dựa trên số tuần | Có thể bỏ sót mất vững | Theo dõi tình trạng khớp và đáp ứng |
Giảm đau không đồng nghĩa DTNL đã lành hoàn toàn hoặc khớp Chopart đã phục hồi đủ độ vững.
7. Khi nào tổn thương dây chằng sên thuyền mu chân cần phẫu thuật?
7.1. Trường hợp nào có thể điều trị bảo tồn?
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp khi tổn thương DTNL không gây mất vững đáng kể.
Các yếu tố thường được xem xét gồm:
-
Không có trật hoặc bán trật khớp sên – thuyền.
-
Không có gãy xương cần phẫu thuật.
-
Không có tổn thương phối hợp gây mất vững Chopart.
-
Có thể bảo vệ vùng tổn thương bằng phương pháp phù hợp.
-
Triệu chứng cải thiện khi giảm tải và phục hồi có kiểm soát.
Tuy nhiên, chưa có bằng chứng xác lập một thời gian bất động cố định cho mọi trường hợp rách DTNL đơn độc.
7.2. Khi nào cần đánh giá phẫu thuật?
| Tình trạng lâm sàng | Định hướng xử trí |
|---|---|
| Bong gân DTNL ổn định | Có thể điều trị bảo tồn |
| Rách dây chằng kèm mất vững khớp | Đánh giá chuyên khoa chấn thương chỉnh hình |
| Bong điểm bám xương di lệch đáng kể | Cân nhắc xử trí theo hình thái tổn thương |
| Trật khớp sên – thuyền | Cần nắn chỉnh chuyên khoa khẩn |
| Gãy – trật khớp Chopart | Thường cần đánh giá phẫu thuật phục hồi giải phẫu |
| Đau kéo dài sau điều trị | Đánh giá lại độ vững, xương, sụn và mô mềm |
Tổng quan năm 2024 về trật khớp Chopart nhấn mạnh việc phục hồi tương quan giải phẫu và độ vững trong các tổn thương trật hoặc gãy – trật. [5]
7.3. Phẫu thuật có giúp phục hồi độ vững khớp sên – thuyền không?
Trong những trường hợp mất vững, phẫu thuật có thể nhằm khôi phục tương quan khớp, cố định tổn thương xương và xử trí dây chằng khi cần.
Tuy nhiên, lựa chọn kỹ thuật phụ thuộc hình thái chấn thương và tình trạng các cấu trúc phối hợp.
Không có một kỹ thuật phẫu thuật tiêu chuẩn áp dụng cho tất cả các trường hợp rách DTNL đơn độc.
Sau phẫu thuật, thời điểm chịu trọng lượng và tăng tải phải tuân thủ chỉ định của phẫu thuật viên.
8. Câu hỏi thường gặp về dây chằng sên thuyền mu chân (FAQ)
8.1. Dây chằng sên thuyền mu chân nằm ở đâu?
DTNL nằm ở mặt mu vùng giữa bàn chân, nối cổ xương sên với mặt mu xương thuyền.
Dây chằng góp phần ổn định mặt trên khớp sên – thuyền thuộc phức hợp Chopart. [1], [3]
8.2. Dây chằng sên thuyền mu chân có chức năng gì?
Chức năng chính là hỗ trợ ổn định khớp sên – thuyền và kiểm soát chuyển động bất thường giữa hai xương.
Dây chằng phối hợp với phức hợp Spring và những dây chằng khác để duy trì độ vững Chopart.
8.3. Bong gân cổ chân có thể làm rách DTNL không?
Có.
Nghiên cứu năm 2017 phát hiện tổn thương dây chằng sên – thuyền ở 21 trong 100 người bệnh bong gân cổ chân được khảo sát.
Tuy nhiên, tỷ lệ này không đại diện cho tất cả quần thể người bị bong gân. [2]
8.4. Đứt dây chằng sên thuyền có tự lành được không?
Khả năng hồi phục phụ thuộc mức độ tổn thương, độ vững khớp và các cấu trúc bị ảnh hưởng đồng thời.
Hiện chưa có thời gian lành thương chuẩn được xác lập riêng cho DTNL.
Người bệnh cần được đánh giá trước khi tăng chịu trọng lượng sau chấn thương.
8.5. Đau mu trong bàn chân có phải do tổn thương DTNL không?
Không nhất thiết.
Đau vùng này có thể do tổn thương xương thuyền, xương sên, bao khớp, gân hoặc dây chằng khác.
Vị trí đau đơn thuần không đủ để xác định rách DTNL.
8.6. MRI có phát hiện tổn thương dây chằng sên thuyền không?
Có. MRI giúp đánh giá tính liên tục dây chằng và tổn thương mô mềm, xương phối hợp.
Tuy nhiên, DTNL bình thường có thể khá dày. Vì vậy, không nên kết luận tổn thương chỉ dựa vào độ dày dây chằng. [4]
8.7. Siêu âm có thay thế được MRI trong đánh giá DTNL không?
Không hoàn toàn.
Siêu âm có thể khảo sát trực tiếp DTNL và hỗ trợ phát hiện bất thường cấu trúc sợi.
MRI có ưu thế khi cần đánh giá tủy xương, sụn, các cấu trúc sâu và nhiều tổn thương phối hợp.
Việc lựa chọn phụ thuộc tình trạng lâm sàng. [3], [4]
8.8. Tổn thương DTNL có cần đeo nẹp không?
Một số trường hợp có thể cần giày hoặc nẹp bảo vệ để hạn chế chuyển động và tải trọng.
Thời gian sử dụng phụ thuộc mức độ tổn thương và độ vững khớp.
Người bệnh không nên tự quyết định thời gian bất động.
8.9. Người bị tổn thương DTNL có nên tập Short Foot Exercise không?
Có thể, khi khớp đã được xác nhận ổn định và người bệnh được phép vận động.
Bài tập giúp cải thiện khả năng kiểm soát cơ nội tại bàn chân.
Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy Short Foot Exercise làm lành DTNL bị rách.
8.10. Bao lâu có thể quay lại chạy bộ sau rách DTNL?
Không có một thời điểm cố định cho mọi người bệnh.
Quyết định quay lại chạy cần dựa trên độ vững khớp, mức độ đau, sức mạnh cơ và khả năng chịu tải.
Người bệnh chỉ nên bắt đầu chương trình chạy khi đáp ứng các tiêu chí chức năng phù hợp.
9. Kết luận: Vì sao dây chằng sên thuyền mu chân quan trọng?
Dây chằng sên thuyền mu chân là một trong những cấu trúc ổn định mặt mu của khớp sên – thuyền thuộc phức hợp Chopart.
Dây chằng góp phần duy trì tương quan giữa xương sên và xương thuyền trong các hoạt động chịu trọng lượng.
Tổn thương DTNL có thể xảy ra sau bong gân cổ chân, đặc biệt khi lật trong kết hợp gấp gan chân.
Tuy nhiên, tổn thương này có thể bị bỏ sót nếu chỉ tập trung đánh giá dây chằng cổ chân ngoài.
Đối với người bệnh, đau kéo dài ở vùng mu trong giữa bàn chân sau chấn thương là dấu hiệu cần được thăm khám.
Đối với nhà lâm sàng, cần kết hợp giải phẫu, thăm khám, hình ảnh học và lượng giá chức năng để xác định hướng điều trị.
Phục hồi chức năng hiệu quả cần dựa trên độ vững khớp sên – thuyền, khả năng chịu tải, sức mạnh cơ và kiểm soát thần kinh cơ, thay vì chỉ dựa vào số tuần sau chấn thương.
0937782677
10. Tài liệu tham khảo
[1] Dorsal Talonavicular Ligament. Radiopaedia.org. Radiopaedia.
[2] Talonavicular Ligament: Prevalence of Injury in Ankle Sprains, Histological Analysis and Hypothesis of Its Biomechanical Function. 2017. DOI: 10.1259/bjr.20160816.
[3] Sonographic Anatomy and Imaging of the Dorsal Supportive Ligaments of the Chopart Joint Complex. 2022. DOI: 10.1002/sono.12300.
[4] Imaging Evaluation of Midtarsal Sprains. 2024. DOI: 10.24875/rchrad.23000033.
[5] Chopart Dislocations: A Review of Diagnosis, Treatment and Outcomes. 2024. DOI: 10.1007/s00402-023-05040-4.
