DÂY CHẰNG THUYỀN – CẢ: VÌ SAO MỘT BÓ SỢI NHỎ LẠI QUAN TRỌNG VỚI ĐỘ VỮNG CỔ TAY?
Dây chằng thuyền – cả (scaphocapitate ligament) là một cấu trúc nhỏ nằm ở mặt gan tay cổ tay. Dây chằng nối xương thuyền với xương cả, góp phần duy trì sự ổn định giữa hai hàng xương cổ tay.
Điều thú vị là dây chằng này nằm rất gần dây chằng quay – thuyền – cả. Vì vậy, hai cấu trúc có thể bị nhầm lẫn khi đọc MRI.
Một nghiên cứu công bố trên Skeletal Radiology năm 2022 cho thấy dây chằng bao khớp thuyền – cả phía gan tay được nhận diện ở cả 42 trường hợp khảo sát bằng MRI độ phân giải cao.
Tuy nhiên, nhìn thấy dây chằng không đồng nghĩa có thể xác định ngay nguyên nhân đau.
Vậy dây chằng thuyền – cả nằm ở đâu, có chức năng gì và phục hồi chức năng cần lưu ý điều gì khi cổ tay mất vững?
1. Dây chằng thuyền – cả (scaphocapitate ligament) là gì?
Dây chằng thuyền – cả, viết tắt SCL hoặc SC, thuộc nhóm dây chằng nội tại của cổ tay.
Cấu trúc nối hai xương cổ tay:
- Xương thuyền (scaphoid): thuộc hàng xương cổ tay gần.
- Xương cả (capitate): thuộc hàng xương cổ tay xa.
Dây chằng nằm ở mặt gan tay và có hướng đi chếch.
Đặc biệt, đây là một thành phần của hệ thống dây chằng ổn định khớp giữa cổ tay.
1.1. Giải phẫu dây chằng thuyền – cả
Đầu gần của dây chằng bám vào phần xa xương thuyền.
Các sợi đi chếch về phía xương cả, song song với dây chằng quay – thuyền – cả.
Đầu xa bám vào mặt gan tay của xương cả, gần vùng cổ xương cả.
Đây là cấu trúc tương đối nhỏ nhưng có vai trò trong kiểm soát chuyển động giữa các xương.
1.2. Bảng giải phẫu dây chằng thuyền – cả
| Đặc điểm | Mô tả |
|---|---|
| Tên tiếng Anh | Scaphocapitate ligament |
| Viết tắt | SCL hoặc SC |
| Vị trí | Mặt gan tay, vùng giữa cổ tay |
| Phân loại | Dây chằng nội tại |
| Nguyên ủy | Cực xa xương thuyền |
| Điểm bám tận | Mặt gan tay xương cả |
| Hướng đi | Chếch, gần song song dây chằng quay – thuyền – cả |
| Hệ thống liên quan | Dây chằng hình cung và phức hợp STT |
| Chức năng | Hỗ trợ ổn định giữa các hàng xương cổ tay |
Các đặc điểm này được mô tả trong tài liệu Radiopaedia và nghiên cứu giải phẫu của Berger. [1, 2]
2. Dây chằng thuyền – cả khác dây chằng quay – thuyền – cả như thế nào?
Đây là điểm dễ gây nhầm lẫn nhất.
Dây chằng quay – thuyền – cả có tên tiếng Anh là radioscaphocapitate ligament, viết tắt RSC.
Cả hai đều nằm ở mặt gan tay cổ tay và có hướng đi gần song song.
Tuy nhiên, điểm xuất phát khác nhau.
| Đặc điểm | Thuyền – cả (SCL) | Quay – thuyền – cả (RSC) |
|---|---|---|
| Nguyên ủy | Xương thuyền | Đầu dưới xương quay |
| Điểm bám xa | Xương cả | Hướng đến xương cả |
| Phân loại | Dây chằng nội tại | Dây chằng ngoại lai |
| Hướng đi | Từ xương thuyền đến xương cả | Từ xương quay, đi qua vùng xương thuyền |
| Vai trò | Ổn định giữa cổ tay | Hỗ trợ ổn định xương thuyền và khớp quay – cổ tay |
Điểm cần nhớ: SCL không xuất phát từ xương quay. Vì vậy, không nên sử dụng hai thuật ngữ thay thế cho nhau.
3. Chức năng dây chằng thuyền – cả trong ổn định cổ tay
Cổ tay có nhiều xương nhỏ phối hợp chuyển động.
Khi cầm nắm, chống tay hoặc nâng vật, các xương phải duy trì tương quan phù hợp.
Dây chằng thuyền – cả góp phần thực hiện chức năng này.
3.1. Dây chằng hình cung cổ tay là gì?
Dây chằng hình cung (arcuate ligament of wrist) nằm ở mặt gan tay vùng giữa cổ tay.
Hệ thống có hình gần giống chữ V đảo ngược.
Hai nhánh chính thường được mô tả gồm:
- Nhánh phía quay: dây chằng thuyền – cả.
- Nhánh phía trụ: hệ thống dây chằng tháp – móc – cả.
Các nhánh phối hợp hỗ trợ độ vững của khớp giữa cổ tay.
Đặc biệt, tổn thương hệ thống này có thể liên quan đến mất vững giữa cổ tay.
3.2. Dây chằng thuyền – cả liên quan gì đến khớp STT?
STT là viết tắt của scaphotrapeziotrapezoid joint.
Khớp này liên quan đến xương thuyền, xương thang và xương thang bé.
Dây chằng thuyền – cả nằm gần hệ thống STT và góp phần hỗ trợ ổn định vùng cực xa xương thuyền.
Tuy nhiên, đây không phải dây chằng duy nhất giữ vững khớp STT.
Một số trường hợp tổn thương các thành phần STT vẫn có tương quan khớp bình thường khi SCL còn nguyên vẹn.
Do đó, phim X-quang bình thường không nhất thiết loại trừ mọi tổn thương dây chằng trong khu vực này. [3]
4. MRI dây chằng thuyền – cả: Nghiên cứu giải phẫu năm 2007
Chang và cộng sự công bố nghiên cứu trên Skeletal Radiology năm 2007.
Mục tiêu là khảo sát hình ảnh MRI của dây chằng thuyền – cả và dây chằng tháp – móc – cả.
4.1. Thiết kế nghiên cứu
Các tác giả sử dụng bảy mẫu cổ tay từ người hiến xác.
Các mẫu được chụp MRI ở nhiều mặt phẳng, sau đó đối chiếu với kết quả phẫu tích.
4.2. Kết quả nghiên cứu
MRI có thể nhận diện hai nhánh của hệ thống dây chằng hình cung.
Các dây chằng xuất hiện dưới dạng những dải tín hiệu thấp.
Đặc biệt, hình ảnh mặt phẳng trán chếch và ngang chếch giúp quan sát toàn bộ cấu trúc rõ hơn.
4.3. Ý nghĩa trong chẩn đoán
Nghiên cứu cho thấy hướng lát cắt ảnh hưởng khả năng quan sát dây chằng.
Vì vậy, nếu nghi tổn thương SCL, bác sĩ chẩn đoán hình ảnh có thể cân nhắc những mặt phẳng tái tạo phù hợp.
Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ có bảy mẫu xác.
Kết quả không xác lập độ nhạy hoặc độ đặc hiệu MRI trong chẩn đoán rách SCL ở người bệnh. [4]
5. MRI dây chằng thuyền – cả năm 2022: Có liên quan đến đau cổ tay không?
Higashigaito và cộng sự công bố nghiên cứu trên Skeletal Radiology.
Nghiên cứu đánh giá hệ thống dây chằng STT bằng MRI khớp độ phân giải cao.
5.1. Thiết kế nghiên cứu
Nghiên cứu hồi cứu gồm 42 người được chụp MRI khớp cổ tay.
Các tác giả chia thành hai nhóm theo triệu chứng tại vùng khớp STT.
| Nhóm | Số người |
|---|---|
| Không đau tại vùng STT | 25 |
| Có đau tại vùng STT | 17 |
| Tổng | 42 |
Hai bác sĩ chẩn đoán hình ảnh đánh giá khả năng quan sát, tín hiệu, hình thái và độ dày dây chằng.
5.2. Kết quả MRI dây chằng thuyền – cả
| Chỉ số | Kết quả |
|---|---|
| Tỷ lệ nhận diện dây chằng bao khớp thuyền – cả phía gan tay | 100% |
| Độ dày trung bình theo người đọc thứ nhất | 2,8 ± 0,7 mm |
| Độ dày trung bình theo người đọc thứ hai | 2,7 ± 0,6 mm |
| Khác biệt tín hiệu giữa nhóm đau và không đau STT | Không có ý nghĩa thống kê |
| Khác biệt độ dày giữa hai nhóm | Không có ý nghĩa thống kê |
Điều này cho thấy MRI độ phân giải cao có khả năng nhận diện cấu trúc tốt trong điều kiện nghiên cứu.
Tuy nhiên, khác biệt tín hiệu hoặc độ dày SCL chưa chứng minh được mối liên quan rõ ràng với triệu chứng đau.
5.3. Có thể kết luận MRI thấy rõ 100% ở mọi người không?
Không.
Nghiên cứu sử dụng kỹ thuật MRI khớp với chuỗi xung 3D chuyên biệt.
Vì vậy, kết quả không đại diện cho mọi quy trình MRI cổ tay thông thường.
Ngoài ra, đây là nghiên cứu quan sát với cỡ mẫu nhỏ.
Kết luận: MRI giúp đánh giá giải phẫu SCL, nhưng không thể xác định nguồn đau chỉ dựa vào một bất thường hình ảnh. [5]
6. Tổn thương dây chằng thuyền – cả có biểu hiện gì?
Tổn thương SCL đơn độc ít được mô tả trong nghiên cứu lâm sàng.
Vì vậy, hiện chưa có nhóm triệu chứng đặc hiệu được xác lập.
Người bệnh có vấn đề ở hệ thống khớp giữa cổ tay có thể xuất hiện:
- Đau vùng giữa cổ tay hoặc phía quay.
- Đau khi cầm nắm hoặc chống tay.
- Cảm giác lục cục khi thay đổi hướng vận động.
- Giảm sức mạnh cầm nắm.
- Cảm giác cổ tay không chắc chắn.
Tuy nhiên, những triệu chứng này có thể xuất phát từ nhiều cấu trúc.
Đặc biệt, cần phân biệt với tổn thương dây chằng thuyền – nguyệt, thoái hóa khớp STT và bệnh lý gân.
6.1. Mất vững giữa cổ tay là gì?
Mất vững giữa cổ tay (midcarpal instability) xảy ra khi chuyển động giữa hai hàng xương cổ tay mất sự phối hợp bình thường.
Một số trường hợp có tiếng lục cục đau khi chuyển từ nghiêng quay sang nghiêng trụ.
Tuy nhiên, mất vững giữa cổ tay có nhiều cơ chế khác nhau.
Vì vậy, không thể kết luận đứt SCL chỉ dựa trên triệu chứng này.
7. Điều trị tổn thương dây chằng thuyền – cả có cần phẫu thuật không?
Hiện chưa có đủ nghiên cứu để xác lập phương pháp điều trị riêng cho rách SCL đơn độc.
Nếu cổ tay còn ổn định, điều trị bảo tồn có thể được cân nhắc.
Trong khi đó, mất vững cơ học rõ hoặc triệu chứng kéo dài cần đánh giá chuyên khoa bàn tay.
7.1. Điều trị bảo tồn mất vững giữa cổ tay
Tổng quan của Gomez-Sierra và Sandoval năm 2023 đề cập đến điều trị mất vững giữa cổ tay phía gan tay.
Các tác giả khuyến nghị bắt đầu bằng điều trị không phẫu thuật khi phù hợp.
Chương trình có thể gồm:
- Điều chỉnh hoạt động gây đau.
- Sử dụng nẹp trong giai đoạn triệu chứng cấp.
- Tập cảm giác bản thể và kiểm soát cổ tay.
- Tăng sức mạnh các cơ ổn định động.
Nếu điều trị bảo tồn không hiệu quả, phẫu thuật có thể được cân nhắc.
Tuy nhiên, chưa có một phương pháp phẫu thuật tối ưu cho mọi trường hợp mất vững giữa cổ tay. [6]
8. Phục hồi chức năng sau tổn thương dây chằng thuyền – cả
Phục hồi chức năng cần dựa trên độ vững cổ tay và cấu trúc thực sự bị tổn thương.
Đặc biệt, không nên sử dụng phác đồ dành cho rách dây chằng thuyền – nguyệt để áp dụng tự động cho SCL.
8.1. Những mục tiêu tập luyện
| Nội dung | Mục tiêu |
|---|---|
| Kiểm soát đau | Giảm triệu chứng khi sinh hoạt |
| Bảo vệ cổ tay | Tránh những tải gây mất vững |
| Tầm vận động | Khôi phục biên độ phù hợp |
| Sức mạnh cầm nắm | Cải thiện chức năng bàn tay |
| Tập cơ quanh cổ tay | Tăng khả năng ổn định động |
| Cảm giác bản thể | Cải thiện nhận biết tư thế cổ tay |
| Kiểm soát thần kinh cơ | Giảm chuyển động mất kiểm soát |
| PRWE hoặc QuickDASH | Theo dõi đau và chức năng |
8.2. Nghiên cứu phục hồi chức năng năm 2018
Mulders và cộng sự đánh giá kết quả dài hạn của chương trình tập ở 119 người bệnh mất vững giữa cổ tay phía gan tay.
Thời gian theo dõi trung vị là sáu năm.
Điểm đau tự báo cáo trung vị giảm từ 8 xuống 4.
Tuy nhiên, đây là nghiên cứu hồi cứu, không có nhóm đối chứng ngẫu nhiên.
Ngoài ra, đối tượng là người bệnh mất vững giữa cổ tay, không phải rách SCL đơn độc.
Vì vậy, kết quả ủng hộ vai trò tiềm năng của phục hồi chức năng nhưng không chứng minh bài tập làm lành dây chằng thuyền – cả. [7]
8.3. Khi nào nên tăng tải?
Tải tập có thể tăng khi người bệnh kiểm soát tốt chuyển động và không xuất hiện triệu chứng mất vững đáng kể.
Tuy nhiên, cần thận trọng với chống tay chịu trọng lượng hoặc các hoạt động xoay mạnh.
Đặc biệt, sau sửa chữa hoặc tái tạo dây chằng, phải tuân thủ giới hạn của phẫu thuật viên.
Không nên tăng tải chỉ vì cổ tay đã hết đau.
9. Câu hỏi thường gặp về dây chằng thuyền – cả (FAQ)
1. Dây chằng thuyền – cả nằm ở đâu?
Dây chằng nằm ở mặt gan tay cổ tay, nối cực xa xương thuyền với mặt gan tay xương cả.
2. Dây chằng thuyền – cả có giống dây chằng quay – thuyền – cả không?
Không. SCL xuất phát từ xương thuyền, còn RSC xuất phát từ đầu dưới xương quay.
3. MRI có nhìn thấy dây chằng thuyền – cả không?
Có. MRI độ phân giải cao có thể nhận diện cấu trúc này. Tuy nhiên, khả năng quan sát phụ thuộc kỹ thuật chụp và hướng lát cắt.
4. Đứt dây chằng thuyền – cả có gây mất vững cổ tay không?
Có thể góp phần gây mất vững khi hệ thống dây chằng phối hợp bị tổn thương. Tuy nhiên, hậu quả của rách SCL đơn độc chưa được nghiên cứu đầy đủ.
5. Có cần phẫu thuật khi rách dây chằng thuyền – cả không?
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật. Quyết định phụ thuộc mức mất vững, triệu chứng và các tổn thương phối hợp.
6. Có bài tập phục hồi riêng cho dây chằng thuyền – cả không?
Chưa có phác đồ đặc hiệu được kiểm định. Phục hồi chức năng thường tập trung vào kiểm soát đau, sức mạnh, cảm giác bản thể và độ vững cổ tay.
10. Kết luận: Vì sao dây chằng thuyền – cả quan trọng?
Dây chằng thuyền – cả là một cấu trúc nhỏ nhưng có vai trò trong hệ thống ổn định giữa cổ tay.
Dây chằng nối xương thuyền với xương cả và là một phần của hệ thống dây chằng hình cung.
Đặc biệt, nó không phải dây chằng quay – thuyền – cả dù hai cấu trúc có hướng đi gần nhau.
MRI độ phân giải cao giúp nhận diện SCL. Tuy nhiên, hình ảnh bất thường chưa đủ để xác định nguyên nhân đau.
Trong phục hồi chức năng, cần đánh giá toàn bộ hệ thống cổ tay và tiến triển tải theo độ vững.
Thông điệp quan trọng: Hiểu đúng giải phẫu giúp tránh nhầm lẫn khi đọc MRI. Điều trị cần dựa trên triệu chứng, mức mất vững và chức năng, không chỉ một dấu hiệu hình ảnh.
11. Tài liệu tham khảo khoa học
- Scaphocapitate ligament. Radiopaedia. DOI: 10.53347/rID-172221.
- The anatomy of the ligaments of the wrist and distal radioulnar joints. Clinical Orthopaedics and Related Research. 2001. DOI: 10.1097/00003086-200102000-00006.
- Imaging key wrist ligaments. What the surgeon needs the radiologist to know. American Journal of Roentgenology. 2013. DOI: 10.2214/AJR.12.9738.
- Arcuate ligament of the wrist. Normal MR appearance and its relationship to palmar midcarpal instability: A cadaveric study. Skeletal Radiology. 2007. DOI: 10.1007/s00256-006-0251-9.
- Ligaments of the scapho-trapezial-trapezoidal joint. MR anatomy in asymptomatic and symptomatic individuals. Skeletal Radiology. 2022. DOI: 10.1007/s00256-021-03865-x.
- Palmar midcarpal instability. A narrative review of the literature. Have we reached a consensus on a treatment? Injury. 2023. DOI: 10.1016/j.injury.2023.04.009.
- Long-Term Functional Results of a Wrist Exercise Program for Patients with Palmar Midcarpal Instability. Journal of Wrist Surgery. 2018. DOI: 10.1055/s-0037-1612594.
