SAU ĐỘT QUỴ, TẬP TAY BẰNG THỰC TẾ ẢO CÓ GIÚP PHỤC HỒI NHANH HƠN? KẾT QUẢ ĐÁNG CHÚ Ý TỪ NGHIÊN CỨU

Người bệnh sau đột quỵ có thể phục hồi bàn tay bằng công nghệ thực tế ảo không? Liệu các bài tập trên màn hình có giúp ngón tay cử động linh hoạt hơn?

Đây là một hướng nghiên cứu đáng quan tâm trong phục hồi chức năng thần kinh.

Năm 2002, Merians và cộng sự đã công bố một báo cáo về ứng dụng thực tế ảo (VR).

Ba người bệnh đột quỵ mạn tính tham gia chương trình tập luyện trong hai tuần.

Kết quả ghi nhận những cải thiện về tầm vận động, tốc độ và khả năng điều khiển ngón tay.

Đặc biệt, hai trong ba người bệnh cải thiện chức năng bàn tay trên bài kiểm tra Jebsen.

Phát hiện này cho thấy VR có tiềm năng bổ trợ phục hồi chức năng chi trên.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ gồm ba trường hợp và không có nhóm chứng.

THỰC TẾ ẢO TRONG PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SAU ĐỘT QUỴ LÀ GÌ?

Thực tế ảo có tên tiếng Anh là Virtual Reality (VR).

Đây là công nghệ tạo ra môi trường mô phỏng để người dùng tương tác.

Trong phục hồi chức năng, người bệnh có thể điều khiển những đối tượng trên màn hình.

Các chuyển động thực tế được ghi nhận thông qua cảm biến hoặc thiết bị chuyên dụng.

Thực tế ảo giúp người bệnh tập vận động như thế nào?

Ví dụ, người bệnh đeo găng tay có cảm biến.

Khi họ cử động ngón tay, hệ thống sẽ ghi nhận chuyển động.

Chuyển động này được thể hiện bằng hình ảnh tương ứng trên màn hình.

Người bệnh có thể thực hiện các nhiệm vụ như:

• Gập và duỗi ngón tay.

• Di chuyển ngón cái.

• Điều khiển các ngón riêng biệt.

• Tương tác với vật thể ảo.

• Thực hiện động tác theo mục tiêu.

Hệ thống có thể cung cấp phản hồi trực quan sau mỗi lần thực hiện.

VR có bắt buộc sử dụng kính thực tế ảo không?

Không.

Nhiều hệ thống phục hồi chức năng sử dụng màn hình và cảm biến chuyển động.

Nghiên cứu năm 2002 cũng sử dụng dạng tương tác với môi trường ảo trên máy tính.

Vì vậy, không nên hiểu VR chỉ là đeo kính để nhìn vào thế giới ảo.

VÌ SAO CẦN PHỤC HỒI VẬN ĐỘNG BÀN TAY SAU ĐỘT QUỴ?

Sau đột quỵ, nhiều người bệnh gặp khó khăn khi điều khiển bàn tay.

Một số người có thể nâng cánh tay nhưng chưa thể thao tác ngón tay chính xác.

Những người khác có thể cầm đồ vật nhưng khó thả ra.

Những chức năng bàn tay thường bị ảnh hưởng

Các vấn đề có thể bao gồm:

• Giảm khả năng duỗi ngón tay.

• Khó thực hiện động tác đối ngón.

• Giảm tốc độ cử động.

• Khó điều khiển riêng từng ngón.

• Giảm sức mạnh cầm nắm.

• Khó phối hợp động tác tinh tế.

Những hạn chế này ảnh hưởng đến sinh hoạt hằng ngày.

Ví dụ, người bệnh có thể gặp khó khăn khi cài nút áo hoặc sử dụng thìa.

Vì sao cần tập những chuyển động chính xác?

Bàn tay có vai trò quan trọng trong hoạt động chức năng.

Nhiều nhiệm vụ đòi hỏi sự phối hợp giữa các ngón.

Việc phục hồi không chỉ hướng đến tăng sức mạnh.

Người bệnh còn cần cải thiện độ chính xác và khả năng kiểm soát chuyển động.

NGHIÊN CỨU ĐÃ SỬ DỤNG THỰC TẾ ẢO NHƯ THẾ NÀO?

Merians và cộng sự thực hiện báo cáo trên ba người bệnh đột quỵ mạn tính.

Những người tham gia được ký hiệu là ML, LE và DK.

Chương trình tập kéo dài bao lâu?

Người bệnh tham gia chương trình trong hai tuần.

Mỗi ngày tập khoảng 3 giờ 30 phút.

Chương trình kết hợp hai thành phần.

Thứ nhất: Luyện tập thao tác với đồ vật thật.

Thứ hai: Luyện tập thông qua môi trường thực tế ảo.

Lưu ý: 3,5 giờ là tổng thời lượng tập mỗi ngày, không phải thời lượng VR đơn độc.

Nghiên cứu không xác định đây là liều tập phù hợp cho mọi người bệnh.

Những chức năng nào được tập luyện?

Các bài tập VR hướng đến bốn thành phần chính.

1. Tầm vận động

Hệ thống hỗ trợ luyện tập biên độ chuyển động của ngón cái và các ngón khác.

2. Tốc độ vận động

Người bệnh được thử thách thực hiện chuyển động nhanh hơn.

3. Vận động phân tách ngón tay

Đây là khả năng điều khiển một ngón tương đối độc lập với các ngón còn lại.

4. Khả năng tạo lực

Một số nhiệm vụ hướng đến cải thiện việc tạo lực khi vận động.

KẾT QUẢ 1: NGƯỜI BỆNH ML CẢI THIỆN TẦM VẬN ĐỘNG VÀ TỐC ĐỘ NGÓN TAY

ML là người có mức suy giảm chức năng nặng nhất lúc bắt đầu.

Sau chương trình, người bệnh ghi nhận cải thiện ở ngón cái và các ngón khác.

Các thay đổi liên quan đến tầm vận động và tốc độ chuyển động.

Kết quả này có ý nghĩa gì?

Người bệnh có suy giảm vận động đáng kể vẫn ghi nhận một số thay đổi tích cực.

Tuy nhiên, mức cải thiện không đồng nghĩa với phục hồi hoàn toàn chức năng bàn tay.

Nghiên cứu cũng không chứng minh VR là nguyên nhân duy nhất.

KẾT QUẢ 2: NGƯỜI BỆNH LE CẢI THIỆN KHẢ NĂNG ĐIỀU KHIỂN NGÓN TAY

LE ghi nhận cải thiện về vận động phân tách.

Tầm vận động ngón cái và các ngón tay cũng được cải thiện.

Vì sao khả năng điều khiển riêng từng ngón quan trọng?

Nhiều hoạt động cần sự phối hợp tinh tế của các ngón.

Ví dụ, người bệnh cần điều khiển ngón cái và ngón trỏ khi cầm vật nhỏ.

Khả năng vận động phân tách giúp hỗ trợ những nhiệm vụ này.

Tuy nhiên, cải thiện trên thiết bị chưa chắc chuyển hoàn toàn sang sinh hoạt.

Vì vậy, cần đánh giá thêm các nhiệm vụ với vật thật.

KẾT QUẢ 3: NGƯỜI BỆNH DK GHI NHẬN MỨC CẢI THIỆN LỚN NHẤT

Trong ba trường hợp, DK có mức cải thiện nổi bật nhất.

Những thay đổi được ghi nhận ở nhiều thành phần vận động.

Bao gồm:

• Tầm vận động ngón cái.

• Sức mạnh ngón cái.

• Tốc độ ngón cái và các ngón tay.

• Khả năng vận động phân tách.

Vì sao mỗi người bệnh có kết quả khác nhau?

Kết quả phục hồi có thể phụ thuộc vào chức năng ban đầu.

Ngoài ra, khả năng điều khiển vận động và đáp ứng luyện tập cũng có thể khác nhau.

Tuy nhiên, nghiên cứu không đủ dữ liệu để xác định nguyên nhân của sự khác biệt.

Không nên dùng ba trường hợp này để xây dựng quy tắc tiên lượng chung.

KẾT QUẢ 4: HAI TRONG BA NGƯỜI CẢI THIỆN TRÊN JEB SEN HAND FUNCTION TEST

Bài kiểm tra Jebsen được sử dụng để đánh giá chức năng bàn tay.

Trong nghiên cứu, hai người bệnh ghi nhận cải thiện trên công cụ này.

Jebsen Hand Function Test là gì?

Jebsen Test of Hand Function đánh giá khả năng thực hiện những nhiệm vụ bàn tay có cấu trúc.

Các hoạt động thường mô phỏng thao tác quen thuộc trong cuộc sống.

Ví dụ:

• Lật những tấm thẻ.

• Nhặt vật nhỏ.

• Xếp vật dụng.

• Thực hiện thao tác mô phỏng ăn uống.

• Di chuyển vật nhẹ hoặc nặng.

Thời gian hoàn thành nhiệm vụ là một chỉ số đánh giá quan trọng.

Hai trong ba người cải thiện có chứng minh VR hiệu quả không?

Chưa.

Đây là kết quả đáng khích lệ nhưng số người tham gia rất ít.

Nghiên cứu cũng không có nhóm chỉ tập bằng phương pháp thông thường để so sánh.

Ngoài ra, người bệnh đồng thời được luyện tập với vật thật.

Vì vậy, không thể xác định riêng đóng góp của VR.

THỰC TẾ ẢO CÓ THỂ HỖ TRỢ PHỤC HỒI THẦN KINH BẰNG CÁCH NÀO?

VR mang lại một số đặc điểm đáng quan tâm.

Đặc biệt, hệ thống có thể tạo môi trường luyện tập mang tính tương tác.

1. Tăng cơ hội lặp lại chuyển động

Người bệnh có thể thực hiện một nhiệm vụ nhiều lần.

Việc lặp lại có mục tiêu đóng vai trò quan trọng trong học vận động.

2. Cung cấp phản hồi tức thời

Hệ thống có thể hiển thị kết quả sau mỗi chuyển động.

Người bệnh nhận biết được mức độ hoàn thành nhiệm vụ.

Bác sĩ cũng có thể sử dụng dữ liệu để theo dõi tiến triển.

3. Điều chỉnh độ khó

Nhiều hệ thống cho phép thay đổi yêu cầu của nhiệm vụ.

Ví dụ, thay đổi tốc độ, biên độ hoặc mức độ chính xác.

Điều này hỗ trợ cá thể hóa chương trình.

4. Tăng sự tham gia của người bệnh

Môi trường tương tác có thể giúp bài tập hấp dẫn hơn.

Tuy nhiên, mức hứng thú khác nhau giữa từng người.

Nghiên cứu năm 2002 chưa chứng minh VR giúp tăng tuân thủ điều trị dài hạn.

THỰC TẾ ẢO CÓ THỂ THAY THẾ VẬT LÝ TRỊ LIỆU THÔNG THƯỜNG KHÔNG?

Không nên xem VR là phương pháp thay thế hoàn toàn.

Nghiên cứu sử dụng VR kết hợp với luyện tập trên vật thật.

Điều này phản ánh một cách tiếp cận bổ trợ.

Vì sao vẫn cần tập với đồ vật thật?

Hoạt động trong sinh hoạt diễn ra trong môi trường thực tế.

Người bệnh cần tiếp xúc với vật thể có trọng lượng, kích thước và đặc điểm khác nhau.

Ví dụ, cầm cốc thật đòi hỏi kiểm soát lực và cảm giác phù hợp.

Môi trường ảo có thể hỗ trợ luyện tập nhưng không tái tạo đầy đủ mọi yêu cầu.

Vì vậy, chương trình cần hướng đến chuyển giao kỹ năng vào đời sống.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG VR TRONG PHỤC HỒI TAY SAU ĐỘT QUỴ NHƯ THẾ NÀO?

Việc lựa chọn VR cần dựa trên mục tiêu và khả năng của từng người bệnh.

1. Đánh giá chức năng trước can thiệp

Bác sĩ cần xác định mức suy giảm vận động chi trên.

Các thành phần có thể bao gồm tầm vận động, lực cơ và khả năng điều khiển ngón.

2. Lựa chọn nhiệm vụ phù hợp

Người bệnh có thể cần luyện tập:

• Duỗi cổ tay.

• Mở bàn tay.

• Đối ngón cái.

• Vận động riêng từng ngón.

• Cầm và thả đồ vật.

Bài tập phải phù hợp với chức năng còn lại.

3. Điều chỉnh mức thử thách

Nhiệm vụ không nên quá dễ hoặc vượt khả năng người bệnh.

Bác sĩ cần theo dõi mức mệt mỏi và chất lượng vận động.

4. Kết hợp vận động thực tế

Sau nhiệm vụ VR, có thể thực hành động tác tương ứng với vật thật.

Ví dụ, luyện tập cầm đồ vật trên hệ thống rồi chuyển sang hoạt động bàn tay.

Đây là gợi ý ứng dụng, không phải quy trình được nghiên cứu trực tiếp để so sánh hiệu quả.

5. Đánh giá lại tiến triển

Các công cụ như Jebsen Test hoặc ARAT có thể hỗ trợ theo dõi chức năng.

Cần xem xét cả khả năng sử dụng tay trong sinh hoạt.

NGƯỜI BỆNH CÓ NÊN TỰ MUA THIẾT BỊ VR ĐỂ TẬP TẠI NHÀ?

Không nên xem mọi thiết bị VR trên thị trường đều là thiết bị phục hồi chức năng.

Một số sản phẩm được thiết kế chủ yếu để giải trí.

Chúng có thể không phù hợp với người bệnh yếu liệt hoặc suy giảm kiểm soát vận động.

Trước khi sử dụng, cần xem xét:

• Khả năng hiểu và làm theo hướng dẫn.

• Tầm vận động còn lại.

• Mức độ đau và co cứng.

• Khả năng duy trì tư thế.

• Nguy cơ chóng mặt hoặc khó chịu khi sử dụng.

• Mức độ phù hợp của thiết bị.

Người bệnh nên được đánh giá trước khi tham gia chương trình.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU NĂM 2002

Nghiên cứu có một số hạn chế quan trọng.

Thứ nhất, chỉ có ba người bệnh tham gia.

Thứ hai, không có nhóm đối chứng.

Thứ ba, thời gian can thiệp chỉ kéo dài hai tuần.

Thứ tư, VR được kết hợp với luyện tập thực tế.

Do đó, không thể tách riêng hiệu quả của từng thành phần.

Ngoài ra, công nghệ VR hiện nay đã phát triển nhiều so với năm 2002.

Kết quả của hệ thống đời đầu không thể đại diện cho mọi thiết bị hiện đại.

Nghiên cứu có giá trị gợi mở, nhưng chưa đủ để khẳng định VR giúp phục hồi nhanh hơn phương pháp thông thường.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Thực tế ảo có giúp phục hồi bàn tay sau đột quỵ không?

Có tiềm năng hỗ trợ.

Nghiên cứu ghi nhận cải thiện vận động ở ba trường hợp sau chương trình kết hợp.

Tuy nhiên, chưa thể kết luận VR hiệu quả hơn điều trị thông thường.

Sau đột quỵ hơn 6 tháng có thể tập VR không?

Có thể được cân nhắc nếu người bệnh phù hợp.

Nghiên cứu năm 2002 được thực hiện trên người bệnh ở giai đoạn mạn tính.

Tập VR bao lâu thì cải thiện?

Nghiên cứu ghi nhận thay đổi sau hai tuần.

Tuy nhiên, chưa thể xem đây là thời gian cần thiết cho mọi người bệnh.

Có cần kính VR để tập tay không?

Không.

Nhiều hệ thống sử dụng màn hình và cảm biến chuyển động.

VR có thay thế tập cầm nắm đồ vật thật không?

Không nên thay thế hoàn toàn.

Tập với vật thật vẫn có vai trò quan trọng trong phục hồi chức năng.

Người bệnh yếu bàn tay nặng có tập VR được không?

Điều này phụ thuộc vào hệ thống và khả năng vận động.

Một số thiết bị có thể không nhận diện được chuyển động quá nhỏ.

Cần đánh giá trước khi lựa chọn.

KẾT LUẬN: THỰC TẾ ẢO LÀ CÔNG CỤ HỖ TRỢ, KHÔNG PHẢI PHÉP MÀU PHỤC HỒI TAY

Nghiên cứu của Merians và cộng sự ghi nhận cải thiện vận động ở ba người bệnh đột quỵ mạn tính.

Hai người cũng cải thiện kết quả kiểm tra chức năng bàn tay Jebsen.

Kết quả cho thấy công nghệ thực tế ảo có tiềm năng bổ trợ phục hồi chi trên.

Tuy nhiên, bằng chứng từ ba trường hợp chưa đủ để kết luận hiệu quả rộng rãi.

Đối với người bệnh: VR có thể tạo thêm cơ hội luyện tập khi được lựa chọn phù hợp.

Đối với bác sĩ: Cần đánh giá chức năng, cá thể hóa nhiệm vụ và theo dõi kết quả.

Mục tiêu cuối cùng không phải đạt điểm cao nhất trên hệ thống.

Điều quan trọng là giúp người bệnh sử dụng bàn tay tốt hơn trong cuộc sống.

Tài liệu tham khảo

Merians AS, Jack D, Boian R, et al. Virtual Reality–Augmented Rehabilitation for Patients Following Stroke. Physical Therapy. 2002;82(9):898–915.

DOI: https://doi.org/10.1093/ptj/82.9.898

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe, không thay thế đánh giá và điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677