SAU ĐỘT QUỴ, KHÔNG THỂ ĐI LẠI THÌ TẬP TAY CÓ GIÚP GIẢM TÁC HẠI CỦA VIỆC NGỒI LÂU?

Người bệnh sau đột quỵ không thể đứng hoặc đi bộ thường phải ngồi trong thời gian dài. Liệu vận động hai tay có giúp bảo vệ sức khỏe chuyển hóa?

Đây là câu hỏi được Ryan R. Bailey đặt ra trên tạp chí Physical Therapy năm 2016.

Tác giả đề cập đến một vấn đề thường bị bỏ qua trong phục hồi chức năng.

Hoạt động thể chất thường được khuyến khích để cải thiện sức khỏe tim mạch.

Tuy nhiên, không phải người bệnh sau đột quỵ nào cũng có khả năng đứng hoặc đi bộ.

Vậy những người suy giảm vận động nặng có thể làm gì?

Giả thuyết đáng chú ý: Vận động chi trên có thể góp phần giảm một số tác động chuyển hóa của hành vi ít vận động.

Đây là hướng nghiên cứu tiềm năng, chưa phải hiệu quả điều trị đã được chứng minh.

HÀNH VI ÍT VẬN ĐỘNG SAU ĐỘT QUỴ LÀ GÌ?

Hành vi ít vận động có tên tiếng Anh là Sedentary Behavior.

Thuật ngữ này mô tả những hoạt động tiêu hao rất ít năng lượng khi ngồi, ngả hoặc nằm lúc thức.

Theo định nghĩa hiện nay, mức tiêu hao thường không quá 1,5 MET.

Vì sao người bệnh sau đột quỵ thường ngồi lâu?

Sau đột quỵ, người bệnh có thể giảm sức mạnh và khả năng kiểm soát tư thế.

Một số trường hợp còn gặp khó khăn khi đứng hoặc chuyển từ giường sang xe lăn.

Những hạn chế thường gặp gồm:

• Yếu hoặc liệt hai chi dưới.

• Giảm khả năng giữ thăng bằng.

• Khó chuyển tư thế.

• Giảm khả năng đi bộ.

• Mệt mỏi khi vận động.

• Cần người hỗ trợ khi di chuyển.

• Lo sợ té ngã.

Vì vậy, thời gian ngồi hoặc nằm khi thức có thể kéo dài.

Ngồi lâu có giống thiếu tập thể dục không?

Không hoàn toàn.

Một người có thể tập thể dục mỗi ngày nhưng vẫn ngồi nhiều giờ.

Ngược lại, người không tham gia buổi tập riêng vẫn có thể vận động thường xuyên trong sinh hoạt.

Hai hành vi này cần được phân biệt.

VÌ SAO NGỒI LÂU CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG ĐẾN SỨC KHỎE CHUYỂN HÓA?

Chuyển hóa là tập hợp các quá trình cơ thể sử dụng và dự trữ năng lượng.

Những quá trình này liên quan đến glucose, lipid và nhiều hoạt động sinh học khác.

Ngồi lâu có ảnh hưởng đến đường huyết không?

Nghiên cứu về hành vi ít vận động cho thấy thời gian ngồi kéo dài có liên quan đến sức khỏe chuyển hóa.

Đặc biệt, hoạt động cơ thấp có thể ảnh hưởng đến cách cơ thể sử dụng glucose.

Tuy nhiên, mức ảnh hưởng khác nhau giữa từng người và điều kiện nghiên cứu.

Ngồi lâu có liên quan đến chuyển hóa lipid không?

Có bằng chứng cho thấy thời gian ít vận động liên quan đến những chỉ số chuyển hóa lipid.

Tuy nhiên, không thể khẳng định mọi người ngồi lâu đều có rối loạn lipid máu.

Các yếu tố như dinh dưỡng, thuốc và bệnh nền cũng đóng vai trò quan trọng.

Vì sao người bệnh đột quỵ cần quan tâm?

Nhiều người bệnh có các yếu tố nguy cơ tim mạch từ trước.

Ví dụ, tăng huyết áp, đái tháo đường hoặc rối loạn lipid máu.

Vì vậy, hạn chế thời gian bất động kéo dài là mục tiêu đáng quan tâm.

Tuy nhiên, phương pháp vận động phải phù hợp với khả năng và tình trạng y khoa.

TẬP TAY SAU ĐỘT QUỴ CÓ THỂ ẢNH HƯỞNG ĐẾN CHUYỂN HÓA KHÔNG?

Đây chính là vấn đề được Bailey đề xuất nghiên cứu.

Tác giả cho rằng hoạt động chi trên có thể là lựa chọn đáng quan tâm ở người bệnh suy giảm vận động nặng.

Vì sao vận động tay có thể hữu ích?

Các cơ chi trên cũng sử dụng năng lượng khi vận động.

Khi hoạt động cơ tăng, nhu cầu năng lượng có thể thay đổi.

Những nhiệm vụ sử dụng tay có thể tạo mức gắng sức khác nhau.

Ví dụ, chuyển động tay nhẹ không tạo mức đáp ứng giống bài tập kháng lực.

Người bệnh không thể đi bộ có thể tập tay không?

Một số người vẫn có khả năng vận động chi trên dù đi lại bị hạn chế.

Các hình thức có thể cân nhắc gồm:

• Vận động chủ động chi trên.

• Tập với dây đàn hồi.

• Tập đẩy hoặc kéo có kháng lực.

• Tập trên thiết bị quay tay.

• Tập chức năng với đồ vật.

• Tập phối hợp hai tay.

Tuy nhiên, khả năng thực hiện phụ thuộc vào tình trạng từng người.

Quan trọng: Bài báo năm 2016 không kiểm chứng hiệu quả chuyển hóa của những bài tập này.

NỘI DUNG CHÍNH CỦA BÀI BÁO NĂM 2016 LÀ GÌ?

Bailey công bố một thư khoa học gồm hai trang.

Tác giả thảo luận về hoạt động chi trên và hành vi ít vận động.

1. Hoạt động thể chất có lợi ích tim mạch và chuyển hóa

Tác giả nhắc đến những bằng chứng về lợi ích của hoạt động thể chất.

Các khuyến nghị vận động sau đột quỵ đã được xây dựng dựa trên nền tảng này.

Tuy nhiên, người bệnh thường có mức hoạt động thể chất thấp.

2. Ngồi lâu có thể là vấn đề độc lập

Tác giả đề cập đến ảnh hưởng của hành vi ít vận động đối với chuyển hóa glucose và lipid.

Điểm đáng chú ý là những ảnh hưởng này không chỉ phụ thuộc vào việc một người có tập thể dục hay không.

Vì vậy, giảm thời gian ít vận động là vấn đề cần được quan tâm riêng.

3. Các chiến lược giảm ngồi lâu thường chú trọng đứng và đi bộ

Một số phương pháp khuyến khích người bệnh đứng dậy hoặc đi lại nhiều hơn.

Tuy nhiên, những hoạt động này có thể không khả thi với người suy giảm vận động nặng.

4. Hoạt động chi trên có thể là hướng nghiên cứu thay thế

Tác giả đặt câu hỏi về khả năng sử dụng hoạt động chi trên để tác động đến sức khỏe chuyển hóa.

Đây là ý tưởng trung tâm của bài báo.

Nó mở ra nhu cầu nghiên cứu các chương trình vận động phù hợp với người không thể đứng hoặc đi bộ.

NGHIÊN CỨU CÓ CHỨNG MINH TẬP TAY GIÚP GIẢM ĐƯỜNG HUYẾT KHÔNG?

Chưa.

Bài báo không trực tiếp tuyển người bệnh để tập luyện.

Tác giả cũng không thực hiện xét nghiệm trước và sau chương trình tập tay.

Vì vậy, không có số liệu về mức giảm đường huyết từ can thiệp này.

Có chứng minh tập tay cải thiện cholesterol không?

Không.

Bài báo không đo cholesterol hoặc triglyceride sau chương trình vận động.

Có chứng minh tập tay giảm nguy cơ đột quỵ tái phát không?

Không.

Tác giả không theo dõi biến cố tim mạch hoặc tỷ lệ đột quỵ tái phát.

Vậy giá trị của bài báo là gì?

Giá trị chính nằm ở việc nhận diện một khoảng trống nghiên cứu.

Người bệnh không thể đi bộ có thể gặp khó khăn khi thực hiện những khuyến nghị vận động thông thường.

Vì vậy, cần phát triển và kiểm định những lựa chọn phù hợp hơn.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG Ý TƯỞNG NÀY TRONG PHỤC HỒI CHỨC NĂNG KHÔNG?

Có thể cân nhắc vận động chi trên trong chương trình phục hồi toàn diện.

Tuy nhiên, không nên giới thiệu như biện pháp đã được chứng minh giúp giảm tác hại chuyển hóa của việc ngồi lâu.

1. Đánh giá khả năng vận động còn lại

Bác sĩ cần xác định khả năng kiểm soát vai, khuỷu và bàn tay.

Ngoài ra, cần đánh giá khả năng giữ tư thế ngồi.

2. Kiểm tra tình trạng tim mạch

Một số người bệnh có thể gặp vấn đề về huyết áp hoặc bệnh tim đi kèm.

Bác sĩ cần xác định mức vận động phù hợp.

3. Lựa chọn bài tập chi trên

Các nhiệm vụ có thể sử dụng theo mục tiêu phục hồi.

Ví dụ, tập với tay hoặc tập kháng lực nhẹ khi đủ an toàn.

4. Theo dõi mức gắng sức

Có thể sử dụng nhịp tim và thang Borg.

Tuy nhiên, cần kết hợp quan sát triệu chứng khi vận động.

5. Hạn chế thời gian bất động kéo dài khi khả thi

Người bệnh có thể được hỗ trợ thay đổi tư thế hoặc tham gia hoạt động phù hợp.

Không nên yêu cầu đứng dậy nếu khả năng vận động chưa cho phép.

6. Đánh giá hiệu quả bằng chỉ số phù hợp

Nếu triển khai nghiên cứu về chuyển hóa, cần sử dụng kết quả đo trực tiếp.

Các chỉ số có thể gồm đường huyết và thông số lipid máu.

Không nên suy luận lợi ích chuyển hóa chỉ từ số phút vận động tay.

VÍ DỤ CÁC HOẠT ĐỘNG CHI TRÊN CÓ THỂ CÂN NHẮC

Bảng sau là gợi ý phục hồi chức năng, không phải chương trình được Bailey thử nghiệm.

Không phải mọi hoạt động đều tạo đủ mức gắng sức để ảnh hưởng đến chuyển hóa.

Cần phân biệt mục tiêu phục hồi vận động với mục tiêu cải thiện sức khỏe chuyển hóa.

NGƯỜI BỆNH CÓ NÊN TỰ TẬP TAY ĐỂ GIẢM TÁC HẠI CỦA NGỒI LÂU KHÔNG?

Không nên tự xem tập tay là biện pháp thay thế cho chăm sóc tim mạch.

Người bệnh có thể thực hiện những hoạt động đã được hướng dẫn phù hợp.

Tuy nhiên, cần bảo đảm an toàn, đặc biệt khi có yếu liệt hoặc đau vai.

Nếu xuất hiện đau ngực, khó thở bất thường hoặc choáng váng, cần ngừng tập và được đánh giá y tế.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA BÀI BÁO

Bài báo năm 2016 là thư gửi ban biên tập.

Nó không phải thử nghiệm lâm sàng.

Không có nhóm can thiệp hoặc nhóm đối chứng mới.

Không có số liệu trước và sau tập luyện.

Tác giả cũng không xác định liều lượng vận động chi trên tối ưu.

Vì vậy, chưa thể đưa ra kết luận về hiệu quả chuyển hóa.

Giá trị của bài báo là đề xuất một giả thuyết khoa học cần được nghiên cứu tiếp.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Người bệnh sau đột quỵ không đi lại được có thể tập tay không?

Một số người có thể tập vận động chi trên khi đủ điều kiện an toàn.

Bác sĩ cần đánh giá khả năng vận động và tình trạng sức khỏe.

Tập tay có giúp giảm đường huyết không?

Hoạt động cơ có thể ảnh hưởng đến việc sử dụng năng lượng.

Tuy nhiên, bài báo này chưa kiểm chứng tác dụng hạ đường huyết của tập tay sau đột quỵ.

Ngồi lâu có khác thiếu tập thể dục không?

Có.

Một người có thể tập thể dục nhưng vẫn dành nhiều thời gian ngồi trong ngày.

Tập quay tay có thay thế đi bộ được không?

Không hoàn toàn.

Hai hình thức có yêu cầu vận động và tác động chức năng khác nhau.

Việc lựa chọn phụ thuộc vào mục tiêu và khả năng người bệnh.

Bài báo nghiên cứu bao nhiêu người?

Bài báo không tuyển mẫu mới.

Đây là thư khoa học đưa ra giả thuyết dựa trên các tài liệu trước đó.

Có nên tập chi trên mỗi giờ để giảm tác hại ngồi lâu không?

Chưa có liều tập nào được xác định trong bài báo này.

Tần suất và cường độ cần được hướng dẫn phù hợp.

Tập tay có giúp phòng ngừa đột quỵ tái phát không?

Bài báo chưa chứng minh tác dụng này.

Phòng ngừa tái phát vẫn cần kiểm soát các yếu tố nguy cơ và tuân thủ điều trị.

KẾT LUẬN: KHÔNG THỂ ĐI LẠI KHÔNG CÓ NGHĨA KHÔNG CÒN CƠ HỘI VẬN ĐỘNG

Bài báo của Bailey đặt ra một câu hỏi đáng quan tâm trong phục hồi chức năng.

Người bệnh suy giảm vận động nặng có thể dành nhiều thời gian ngồi hoặc nằm.

Trong khi đó, các chiến lược giảm hành vi ít vận động thường tập trung vào đứng và đi lại.

Hoạt động chi trên có thể là hướng nghiên cứu dành cho nhóm người bệnh này.

Tuy nhiên, lợi ích chuyển hóa chưa được kiểm chứng trực tiếp.

Đối với người bệnh: Hãy duy trì những hoạt động phù hợp với khả năng và hướng dẫn y tế.

Đối với bác sĩ: Cần quan tâm đến cơ hội vận động của cả những người chưa thể đứng hoặc đi bộ.

Thông điệp quan trọng: Phục hồi chức năng không chỉ là tập đứng và đi. Cần nghiên cứu thêm các giải pháp vận động phù hợp với từng mức suy giảm chức năng.

Tài liệu tham khảo

Bailey RR. Potential Moderating Role of Upper Extremity Activity on Metabolic Effects of Sedentary Behavior in People With Stroke. Physical Therapy. 2016;96(1):122–123.

DOI: 10.2522/ptj.2016.96.1.122

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế đánh giá và hướng dẫn điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677