Sau đột quỵ, nhiều người bệnh khó nâng tay, duỗi khuỷu hoặc thực hiện động tác cầm nắm. Tuy nhiên, không phải mọi nhóm cơ đều suy giảm sức mạnh giống nhau.

Trong thực hành, đôi khi có quan điểm cho rằng cơ gấp khuỷu được bảo tồn tốt hơn.

Liệu nhận định này có đúng với người bệnh liệt nửa người?

Năm 1987, Bohannon và Smith đã nghiên cứu sức mạnh của tám nhóm cơ chi trên.

Nghiên cứu gồm 42 người bệnh sau đột quỵ.

Nhóm tác giả sử dụng máy đo lực cầm tay để đánh giá sức mạnh ở thời điểm ban đầu và khi xuất viện.

Kết quả cho thấy cơ xoay trong vai và dạng vai có mức thiếu hụt sức mạnh thấp hơn các nhóm cơ khác.

Đặc biệt, nghiên cứu không xác nhận quan điểm rằng cơ gấp khuỷu thường được bảo tồn tốt hơn sau đột quỵ.

VÌ SAO YẾU CƠ TAY SAU ĐỘT QUỴ LÀ VẤN ĐỀ QUAN TRỌNG?

Sau đột quỵ, khả năng điều khiển vận động từ não đến cơ có thể suy giảm.

Người bệnh thường gặp khó khăn khi thực hiện các hoạt động bằng chi trên.

Những hạn chế này ảnh hưởng đến khả năng tự chăm sóc.

Yếu cơ chi trên ảnh hưởng đến hoạt động nào?

Người bệnh có thể gặp khó khăn khi:

• Nâng cánh tay lên trước.

• Đưa tay sang bên.

• Gập hoặc duỗi khuỷu.

• Với tay đến đồ vật.

• Cầm cốc nước.

• Mặc quần áo.

• Chải tóc.

• Thực hiện những hoạt động cần phối hợp hai tay.

Mức độ khó khăn khác nhau giữa từng người.

Vì sao sức mạnh cơ quan trọng?

Cơ tạo lực để thực hiện chuyển động và duy trì tư thế.

Khi sức mạnh suy giảm, người bệnh có thể không hoàn thành nhiệm vụ.

Tuy nhiên, vận động còn phụ thuộc vào khả năng phối hợp và cảm giác.

Vì vậy, sức mạnh cơ không phản ánh toàn bộ chức năng tay.

TÁM NHÓM CƠ CHI TRÊN CÓ BỊ ẢNH HƯỞNG GIỐNG NHAU SAU ĐỘT QUỴ KHÔNG?

Không nhất thiết.

Nghiên cứu của Bohannon và Smith ghi nhận mức thiếu hụt sức mạnh khác nhau giữa các nhóm cơ.

Điều này cho thấy không nên xem toàn bộ chi trên là một đơn vị suy giảm đồng đều.

Các nhóm cơ vùng vai có vai trò gì?

Vùng vai tham gia định hướng và ổn định cánh tay.

Hai nhóm cơ nổi bật trong kết quả nghiên cứu là:

Nhóm cơ dạng vai: Giúp đưa cánh tay ra xa thân mình.

Nhóm cơ xoay trong vai: Giúp thực hiện chuyển động xoay trong của cánh tay.

Cơ gấp khuỷu có vai trò gì?

Nhóm cơ gấp khuỷu giúp đưa bàn tay gần cơ thể.

Động tác này cần thiết trong nhiều hoạt động sinh hoạt.

Ví dụ, người bệnh sử dụng cơ gấp khuỷu khi đưa cốc nước về phía miệng.

Vì sao cần đánh giá từng nhóm cơ?

Một người bệnh có thể nâng vai tương đối tốt nhưng khó duỗi khuỷu.

Người khác có thể gập khuỷu được nhưng thiếu lực khi sử dụng bàn tay.

Vì vậy, chương trình phục hồi cần dựa trên những suy giảm cụ thể.

NGHIÊN CỨU NĂM 1987 ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Bohannon và Smith thực hiện nghiên cứu hồi cứu.

Nhóm tác giả sử dụng dữ liệu lượng giá của 42 người bệnh liệt nửa người sau đột quỵ.

Đối tượng nghiên cứu

Hai thời điểm gồm đánh giá ban đầu và khi xuất viện.

Công cụ được sử dụng

Nhóm nghiên cứu sử dụng máy đo lực cầm tay, còn gọi là Hand-Held Dynamometer (HHD).

Thiết bị giúp định lượng lực cơ trong điều kiện kiểm tra.

Sức mạnh được đánh giá như thế nào?

Nghiên cứu đo sức mạnh tĩnh của tám nhóm cơ chi trên.

Sức mạnh bên liệt được đối chiếu với bên đối diện.

Sau đó, nhóm tác giả tính mức thiếu hụt sức mạnh.

Vì sao sử dụng chân hoặc tay không liệt làm mốc so sánh?

Trong nghiên cứu này, chi bên đối diện được sử dụng làm cơ sở tính thiếu hụt.

Cách tiếp cận giúp mô tả sự bất đối xứng giữa hai bên.

Tuy nhiên, bên không liệt cũng có thể suy giảm sức mạnh.

Vì vậy, không nên mặc định sức mạnh bên đối diện luôn bình thường.

HAND-HELD DYNAMOMETER LÀ GÌ?

Hand-Held Dynamometer là thiết bị đo lực cơ cầm tay.

Thiết bị thường được sử dụng trong lượng giá sức mạnh cơ.

Máy đo lực cầm tay khác gì với thử cơ bằng tay?

Thử cơ bằng tay thường sử dụng thang điểm phân loại khả năng tạo lực.

Máy HHD cung cấp giá trị lực định lượng.

Nhờ đó, bác sĩ có thể theo dõi những thay đổi nhỏ hơn.

Tuy nhiên, độ chính xác phụ thuộc vào cách thực hiện phép đo.

Những yếu tố nào ảnh hưởng đến kết quả?

Các yếu tố quan trọng gồm:

• Tư thế người bệnh.

• Vị trí đặt thiết bị.

• Khả năng cố định thân mình.

• Cánh tay đòn.

• Hướng tác dụng lực.

• Hướng dẫn và mức gắng sức.

• Kỹ năng của người thực hiện.

Khi đánh giá lại, cần duy trì điều kiện đo tương tự.

CÁCH TÍNH MỨC THIẾU HỤT SỨC MẠNH CƠ

Mức thiếu hụt có thể được biểu diễn dưới dạng tỷ lệ phần trăm.

Ví dụ minh họa

Giả sử người bệnh có kết quả đo cơ dạng vai:

Mức thiếu hụt tương đối là 35%.

Đây là ví dụ hướng dẫn cách hiểu, không phải số liệu nghiên cứu gốc.

KẾT QUẢ 1: MỨC SUY GIẢM SỨC MẠNH KHÁC NHAU GIỮA TÁM NHÓM CƠ

Nhóm tác giả sử dụng phân tích phương sai hai yếu tố với đo lặp lại.

Kết quả ghi nhận sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa các nhóm cơ.

Điều này có ý nghĩa gì?

Không phải tất cả nhóm cơ chi trên đều suy giảm như nhau.

Một số nhóm cơ có thể giữ được sức mạnh tương đối tốt hơn.

Những nhóm khác có thể bị thiếu hụt rõ rệt hơn.

Có thể xếp hạng chính xác cả tám nhóm cơ không?

Bản tóm tắt công bố không cung cấp đầy đủ thứ tự và trị số của từng nhóm.

Vì vậy, không nên tự lập bảng xếp hạng toàn bộ tám nhóm cơ.

Điều được xác minh rõ là kết quả nổi bật của cơ xoay trong vai và dạng vai.

KẾT QUẢ 2: CƠ XOAY TRONG VAI VÀ DẠNG VAI CÓ MỨC THIẾU HỤT THẤP HƠN

Đây là phát hiện nổi bật nhất của nghiên cứu.

Hai nhóm cơ xoay trong vai và dạng vai có mức thiếu hụt sức mạnh thấp hơn đáng kể.

Mức khác biệt được ghi nhận khi so sánh với các nhóm cơ còn lại.

Có nghĩa hai nhóm cơ này không bị yếu?

Không.

Mức thiếu hụt thấp hơn không đồng nghĩa sức mạnh bình thường.

Hai nhóm cơ vẫn có thể bị ảnh hưởng sau đột quỵ.

Kết quả chỉ phản ánh sự khác biệt tương đối trong mẫu nghiên cứu.

Vì sao không nên bỏ qua nhóm cơ vai?

Nhóm cơ vai có vai trò quan trọng khi định hướng cánh tay.

Tuy nhiên, khả năng thực hiện một nhiệm vụ còn phụ thuộc vào nhiều nhóm cơ phối hợp.

Người bệnh vẫn có thể gặp khó khăn khi với tay dù cơ dạng vai tương đối khỏe.

Có nên chỉ tập những nhóm cơ yếu nhất?

Không nhất thiết.

Bác sĩ cần đánh giá cả mức suy giảm và mục tiêu chức năng.

Một nhóm cơ có sức mạnh tương đối tốt vẫn có thể cần luyện tập.

KẾT QUẢ 3: CƠ GẤP KHUỶU KHÔNG NHẤT THIẾT ĐƯỢC BẢO TỒN TỐT HƠN

Đây là phát hiện có ý nghĩa về mặt lý thuyết.

Trước đây, có quan điểm cho rằng cơ gấp khuỷu ít bị ảnh hưởng hơn sau đột quỵ.

Tuy nhiên, kết quả của Bohannon và Smith không xác nhận nhận định đó.

Vì sao dễ cho rằng cơ gấp khuỷu khỏe hơn?

Một số người bệnh sau đột quỵ có xu hướng giữ khuỷu ở tư thế gấp.

Điều này có thể khiến người quan sát cho rằng cơ gấp khuỷu còn mạnh.

Tuy nhiên, tư thế gấp khuỷu không chứng minh khả năng tạo lực chủ động.

Co cứng và sức mạnh có giống nhau không?

Không.

Co cứng là hiện tượng tăng sức cản liên quan đến phản xạ kéo giãn phụ thuộc vận tốc.

Sức mạnh cơ phản ánh khả năng tạo lực chủ động.

Một cơ có thể tăng trương lực nhưng vẫn yếu khi thực hiện co cơ theo ý muốn.

Vì sao cần phân biệt?

Nếu chỉ quan sát tư thế, bác sĩ có thể đánh giá không chính xác khả năng tạo lực.

Do đó, cần kiểm tra sức mạnh trực tiếp bằng phương pháp phù hợp.

Thông điệp lâm sàng: Không nên mặc định cơ gấp khuỷu được bảo tồn tốt chỉ vì người bệnh thường duy trì tư thế gấp.

KẾT QUẢ 4: SỨC MẠNH CƠ CẢI THIỆN TỪ BAN ĐẦU ĐẾN KHI XUẤT VIỆN

Nhóm tác giả ghi nhận mức thiếu hụt sức mạnh thay đổi có ý nghĩa giữa hai thời điểm.

Kết quả phân tích có p < 0,001.

Điều này chứng minh điều gì?

Sức mạnh cơ được ghi nhận cải thiện trong quá trình người bệnh tham gia phục hồi.

Đây là diễn biến thuận lợi trong mẫu nghiên cứu.

Có thể kết luận chương trình phục hồi là nguyên nhân duy nhất không?

Không.

Nghiên cứu hồi cứu không có nhóm chứng được thiết kế để đánh giá hiệu quả điều trị.

Ngoài ra, hồi phục tự nhiên có thể đóng góp vào tiến triển.

Vì vậy, kết luận phù hợp là sức mạnh cải thiện đồng thời với quá trình phục hồi chức năng.

Có biết mỗi nhóm cơ tăng bao nhiêu Newton không?

Bản tóm tắt không cung cấp đầy đủ các trị số thay đổi cụ thể.

Do đó, không nên tự báo cáo phần trăm hoặc số Newton cải thiện.

KẾT QUẢ 5: THỜI ĐIỂM SAU ĐỘT QUỴ KHÔNG TẠO KHÁC BIỆT RÕ VỀ TỶ LỆ NHÓM CƠ CẢI THIỆN

Nhóm nghiên cứu so sánh người được kiểm tra trong vòng sáu tuần đầu với nhóm được kiểm tra muộn hơn.

Kết quả không phát hiện sự khác biệt về tỷ lệ nhóm cơ có cải thiện sức mạnh.

Điều này có nghĩa gì?

Trong mẫu nghiên cứu, thời điểm kiểm tra không tạo khác biệt rõ ở chỉ số này.

Tuy nhiên, kết quả không chứng minh hai nhóm có tốc độ hồi phục hoàn toàn giống nhau.

Có phải tập sau sáu tuần hiệu quả như tập sớm?

Chưa thể kết luận.

Nghiên cứu không phân ngẫu nhiên người bệnh vào nhóm tập sớm và tập muộn.

Do đó, không thể sử dụng kết quả để khẳng định thời điểm bắt đầu phục hồi không quan trọng.

BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

VÌ SAO KHÔNG NÊN ĐÁNH GIÁ CHI TRÊN SAU ĐỘT QUỴ CHỈ BẰNG MỘT ĐỘNG TÁC?

Sức mạnh cơ chi trên không phải một đại lượng duy nhất.

Mỗi nhóm cơ góp phần vào những chuyển động khác nhau.

Ví dụ, cơ dạng vai tham gia đưa tay ra bên.

Trong khi đó, cơ gấp khuỷu giúp đưa bàn tay về phía cơ thể.

Có thể nâng tay nhưng không cầm nắm được không?

Có.

Người bệnh có thể vận động vai tương đối tốt nhưng suy giảm chức năng bàn tay.

Ngược lại, một số người có khả năng cầm nắm nhất định nhưng khó định hướng cánh tay.

Vì vậy, cần đánh giá toàn bộ chuỗi vận động.

Thang Fugl-Meyer có thay thế đo lực cơ không?

Không hoàn toàn.

Fugl-Meyer Assessment – Upper Extremity (FMA-UE) đánh giá nhiều thành phần suy giảm vận động.

Trong khi đó, HHD giúp định lượng khả năng tạo lực của cơ.

Hai công cụ có thể cung cấp thông tin bổ sung cho nhau.

Vì sao nên kết hợp với đánh giá chức năng?

Người bệnh có thể cải thiện sức mạnh nhưng chưa sử dụng tay hiệu quả trong sinh hoạt.

Vì vậy, cần kết hợp lượng giá suy giảm cơ thể với nhiệm vụ chức năng.

Ví dụ, có thể sử dụng Action Research Arm Test khi phù hợp.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG KẾT QUẢ VÀO LƯỢNG GIÁ NHƯ THẾ NÀO?

Nghiên cứu gợi ý rằng nên đánh giá sức mạnh theo từng nhóm cơ.

Tuy nhiên, không đưa ra một bộ quy trình đánh giá hiện đại được chuẩn hóa đầy đủ.

1. Đánh giá vận động chủ động trước

Bác sĩ cần xác định người bệnh có thể thực hiện động tác theo yêu cầu hay không.

Ngoài ra, cần quan sát chuyển động bù trừ.

2. Đánh giá từng nhóm cơ

Có thể lựa chọn các nhóm cơ liên quan đến mục tiêu chức năng.

Ví dụ:

• Dạng vai.

• Xoay trong vai.

• Xoay ngoài vai.

• Gấp khuỷu.

• Duỗi khuỷu.

• Gấp cổ tay.

• Duỗi cổ tay.

• Các nhóm cơ bàn tay khi phù hợp.

Danh sách này là gợi ý lượng giá lâm sàng, không phải khẳng định danh sách tám nhóm cơ nguyên bản.

3. Sử dụng HHD khi phù hợp

Cần chuẩn hóa tư thế, điểm đặt thiết bị và hướng lực.

Người thực hiện phải bảo đảm khả năng cố định phù hợp.

4. So sánh sức mạnh hai bên

Bác sĩ có thể tính mức thiếu hụt tương đối.

Tuy nhiên, cần lưu ý bên không liệt không nhất thiết có sức mạnh bình thường.

5. Đánh giá lại bằng điều kiện giống nhau

Cần sử dụng phương pháp đo nhất quán để theo dõi tiến triển.

Không nên so sánh trực tiếp những kết quả thu được bằng kỹ thuật khác nhau.

6. Kết hợp với hoạt động chức năng

Bên cạnh sức mạnh, cần đánh giá khả năng với, nắm và thao tác.

Điều này giúp chuyển kết quả lượng giá thành mục tiêu điều trị.

TẬP TĂNG SỨC MẠNH TAY SAU ĐỘT QUỴ CÓ PHẢI LÀ GIẢI PHÁP?

Tập sức mạnh có thể là một thành phần của phục hồi chức năng chi trên.

Tuy nhiên, bài báo năm 1987 không trực tiếp thử nghiệm một chương trình tập cụ thể.

Vì vậy, không nên dùng nghiên cứu này để xác định liều tập tối ưu.

Các bài tập có thể cân nhắc

Các bài tập cần được cá thể hóa theo khả năng người bệnh.

Có nên tập nhóm cơ mạnh trước hay yếu trước?

Không có một quy tắc chung từ nghiên cứu này.

Việc lựa chọn phụ thuộc vào mục tiêu và những suy giảm quan trọng.

Ví dụ, người bệnh cần đưa tay lên bàn có thể cần luyện vai và khuỷu phối hợp.

Trong khi đó, người muốn sử dụng dụng cụ ăn uống cần luyện nhiệm vụ liên quan.

Có nên tập kháng lực khi người bệnh còn co cứng?

Cần được đánh giá cụ thể.

Co cứng không đồng nghĩa với chống chỉ định tuyệt đối mọi bài tập sức mạnh.

Tuy nhiên, mức tải và cách thực hiện cần phù hợp với khả năng kiểm soát vận động.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu có một số hạn chế đáng quan tâm.

Thứ nhất, đây là nghiên cứu hồi cứu.

Thứ hai, cỡ mẫu gồm 42 người bệnh.

Thứ ba, thời điểm đánh giá chỉ gồm ban đầu và xuất viện.

Ngoài ra, không có nhóm chứng ngẫu nhiên để xác định hiệu quả phục hồi.

Nghiên cứu cũng không trực tiếp đánh giá mức cải thiện sinh hoạt hằng ngày.

Bài báo được công bố năm 1987, nên cần xem xét cùng bằng chứng hiện đại.

Quan trọng: Kết quả không chứng minh một nhóm cơ nhất định sẽ luôn được bảo tồn tốt hơn ở mọi người bệnh.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Những nhóm cơ nào ít suy giảm hơn sau đột quỵ?

Trong nghiên cứu trên 42 người bệnh, nhóm cơ xoay trong vai và dạng vai có mức thiếu hụt thấp hơn đáng kể.

Tuy nhiên, kết quả không áp dụng giống nhau cho mọi người.

Cơ gấp khuỷu có được bảo tồn tốt hơn sau đột quỵ không?

Nghiên cứu không xác nhận quan điểm này.

Do đó, cần đo sức mạnh thực tế thay vì dựa vào tư thế chi trên.

Vì sao tay bị co cứng nhưng vẫn yếu?

Co cứng và khả năng tạo lực chủ động là hai hiện tượng khác nhau.

Một cơ có thể tăng trương lực nhưng vẫn không tạo được lực tốt.

Hand-Held Dynamometer là gì?

Đây là máy đo lực cơ cầm tay.

Thiết bị hỗ trợ lượng giá sức mạnh bằng giá trị định lượng.

Sức mạnh cơ tay có thể cải thiện trong phục hồi không?

Nghiên cứu ghi nhận cải thiện từ ban đầu đến khi xuất viện.

Tuy nhiên, không thể tách riêng tác động của chương trình điều trị và hồi phục tự nhiên.

Nghiên cứu có chứng minh tập kháng lực hiệu quả không?

Không trực tiếp.

Đây là nghiên cứu hồi cứu về thay đổi sức mạnh cơ.

Có cần đánh giá từng nhóm cơ không?

Việc đánh giá riêng giúp phát hiện những suy giảm khác nhau.

Bác sĩ có thể lựa chọn nhóm cơ cần kiểm tra theo mục tiêu lâm sàng.

Người bệnh có nên tự tập với tạ nặng không?

Không nên tự tăng tải khi chưa được đánh giá.

Đặc biệt, cần chú ý kiểm soát vai, đau và các nguy cơ vận động bù trừ.

KẾT LUẬN: SAU ĐỘT QUỴ, KHÔNG THỂ ĐÁNH GIÁ YẾU CƠ TAY CHỈ BẰNG TƯ THẾ HAY MỘT ĐỘNG TÁC

Nghiên cứu của Bohannon và Smith cung cấp bằng chứng về sự khác biệt sức mạnh giữa các nhóm cơ chi trên.

Trong 42 người bệnh, mức thiếu hụt không giống nhau giữa tám nhóm cơ.

Nhóm xoay trong vai và dạng vai có mức thiếu hụt thấp hơn.

Đồng thời, kết quả không xác nhận quan điểm rằng cơ gấp khuỷu luôn được bảo tồn tốt hơn.

Sức mạnh cũng cải thiện từ thời điểm ban đầu đến khi xuất viện.

Tuy nhiên, thiết kế hồi cứu không cho phép khẳng định nguyên nhân cải thiện.

Đối với người bệnh: Khả năng gấp khuỷu hoặc nâng vai không phản ánh đầy đủ sức mạnh toàn bộ tay.

Đối với bác sĩ: Cần đánh giá từng nhóm cơ và kết hợp với lượng giá chức năng.

Thông điệp quan trọng: Phục hồi chi trên sau đột quỵ cần dựa trên những suy giảm thực tế của từng người, không chỉ dựa vào các kiểu vận động thường gặp.

Tài liệu tham khảo

Bohannon RW, Smith MB. Assessment of Strength Deficits in Eight Paretic Upper Extremity Muscle Groups of Stroke Patients with Hemiplegia. Physical Therapy. 1987;67(4):522–525. DOI: 10.1093/ptj/67.4.522

Bài viết phục vụ giáo dục sức khỏe và cập nhật chuyên môn. Nội dung không thay thế đánh giá và chỉ định điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677