SAU ĐỘT QUỴ, VÌ SAO CHÂN LIỆT CÀNG DUỖI GỐI NHANH CÀNG KHÓ TẠO LỰC? NGHIÊN CỨU TRÊN 27 NGƯỜI BỆNH

Sau đột quỵ, người bệnh có thể duỗi gối chậm nhưng gặp khó khăn khi cần thực hiện động tác nhanh. Vậy nguyên nhân là yếu cơ hay do co cứng?

Năm 1987, Richard W. Bohannon đã nghiên cứu vấn đề này trên 27 người bệnh liệt nửa người.

Tác giả đo mô-men lực duỗi gối ở bốn vận tốc khác nhau.

Kết quả cho thấy mô-men lực giảm tương đối khi vận tốc tăng.

Điều đáng chú ý là mức giảm tương đối không khác biệt đáng kể giữa chân liệt và chân không liệt.

Phát hiện gợi ý rằng yếu cơ có thể là thành phần quan trọng gây khó khăn khi vận động nhanh.

Tuy nhiên, cần hiểu kết quả trong phạm vi người bệnh được nghiên cứu.

VÌ SAO CƠ DUỖI GỐI QUAN TRỌNG SAU ĐỘT QUỴ?

Cơ duỗi gối đóng vai trò quan trọng trong chức năng chi dưới.

Nhóm cơ chính thực hiện động tác này là cơ tứ đầu đùi.

Cơ tứ đầu đùi gồm những cơ nào?

Cơ duỗi gối tham gia những hoạt động nào?

Nhóm cơ này hỗ trợ nhiều hoạt động thường ngày.

Ví dụ:

• Đứng lên khỏi ghế.

• Chịu trọng lượng trên chân.

• Kiểm soát gối khi bước xuống.

• Đi bộ.

• Lên xuống cầu thang.

• Thực hiện những động tác cần tạo lực chi dưới.

Sau đột quỵ, khả năng huy động nhóm cơ này có thể suy giảm.

MÔ-MEN LỰC DUỖI GỐI LÀ GÌ?

Mô-men lực (Torque) là đại lượng biểu thị tác dụng làm quay quanh một trục.

Trong nghiên cứu này, tác giả đánh giá mô-men lực khi duỗi gối.

Mô-men lực khác sức mạnh cơ như thế nào?

Sức mạnh cơ là khả năng tạo lực của cơ.

Trong khi đó, mô-men lực phụ thuộc vào lực và cánh tay đòn.

VẬN TỐC DUỖI GỐI ẢNH HƯỞNG THẾ NÀO ĐẾN MÔ-MEN LỰC?

Mối quan hệ giữa lực và vận tốc là đặc điểm quan trọng của cơ xương.

Trong điều kiện co cơ đồng tâm, khả năng tạo lực thường giảm khi vận tốc rút ngắn tăng.

Vì sao duỗi gối nhanh có thể khó tạo lực hơn?

Khi cơ thực hiện chuyển động nhanh hơn, khả năng tạo lực có thể thay đổi.

Điều này liên quan đến đặc tính sinh lý của quá trình co cơ.

Tuy nhiên, mô-men lực đo được còn chịu ảnh hưởng của khả năng hoạt hóa thần kinh.

Có phải vận động nhanh luôn tạo ít lực hơn?

Không thể áp dụng kết luận cho mọi dạng co cơ.

Mối quan hệ lực–vận tốc khác nhau giữa co cơ đồng tâm, đẳng trường và lệch tâm.

Nghiên cứu của Bohannon tập trung vào mô-men lực duỗi gối trong điều kiện đẳng động.

NGHIÊN CỨU NĂM 1987 ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Richard W. Bohannon đánh giá cả chân liệt và chân không liệt của 27 người bệnh.

Mô-men lực được đo tại bốn vận tốc góc.

Vì sao lựa chọn nhiều vận tốc?

Mục tiêu là xem mức giảm mô-men lực thay đổi như thế nào khi chuyển động nhanh dần.

Tác giả sử dụng vận tốc 30°/giây làm mốc so sánh.

Sau đó, mô-men lực ở các vận tốc cao hơn được đối chiếu với mốc này.

Nghiên cứu có tập luyện can thiệp không?

Không.

Người bệnh được đánh giá chức năng cơ tại các vận tốc khác nhau.

Nghiên cứu không phân nhóm điều trị.

Vì vậy, đây không phải thử nghiệm chứng minh hiệu quả tập sức mạnh.

KẾT QUẢ 1: MÔ-MEN LỰC DUỖI GỐI GIẢM TƯƠNG ĐỐI KHI VẬN TỐC TĂNG

Đây là phát hiện chính.

Khi vận tốc tăng từ 30°/giây lên các mức cao hơn, mô-men lực duỗi gối giảm tương đối.

Tại sao sử dụng mức 30°/giây làm mốc?

Đây là vận tốc thấp nhất trong bốn điều kiện kiểm tra.

Việc chọn mốc cho phép đánh giá mức thay đổi ở các vận tốc cao hơn.

Nghiên cứu ghi nhận mức giảm bao nhiêu phần trăm?

Bản tóm tắt công bố không cung cấp các tỷ lệ giảm cụ thể ở từng vận tốc.

Do đó, không nên tự đưa ra những giá trị như 20%, 30% hoặc 40%.

KẾT QUẢ 2: MỨC GIẢM TƯƠNG ĐỐI KHÔNG KHÁC BIỆT ĐÁNG KỂ GIỮA HAI CHÂN

Đây là phát hiện quan trọng nhất về mặt lâm sàng.

Tác giả so sánh mức giảm mô-men lực tương đối giữa chân liệt và chân không liệt.

Kết quả không ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa hai bên.

Điều này có nghĩa hai chân khỏe bằng nhau không?

Không.

Sự tương đồng về mức giảm tương đối không có nghĩa mô-men lực tuyệt đối bằng nhau.

Một chân có thể tạo mô-men lực thấp hơn ở tất cả vận tốc.

Tuy nhiên, tỷ lệ giảm khi tăng vận tốc vẫn có thể tương tự chân còn lại.

Ví dụ giúp hiểu kết quả

Trong ví dụ này, chân liệt chỉ tạo được một nửa mô-men lực của chân không liệt.

Tuy nhiên, tỷ lệ giảm theo vận tốc lại giống nhau.

Cần phân biệt: Nghiên cứu báo cáo kết quả về tỷ lệ giảm, không chứng minh sức mạnh tuyệt đối của hai chân tương đương.

KẾT QUẢ 3: MÔ-MEN LỰC Ở VẬN TỐC THẤP CÓ LIÊN QUAN ĐẾN MÔ-MEN LỰC Ở VẬN TỐC CAO

Nghiên cứu ghi nhận mối tương quan có ý nghĩa thống kê.

Cụ thể, mô-men lực tại 30°/giây có liên quan với mô-men lực ở các vận tốc cao hơn.

Điều này xuất hiện ở cả hai chân.

Mối tương quan này gợi ý điều gì?

Người có khả năng tạo mô-men lực lớn hơn ở vận tốc thấp cũng có xu hướng tạo lực tốt hơn ở vận tốc cao.

Tuy nhiên, mối tương quan không chứng minh quan hệ nhân quả.

Có thể dùng kết quả đo chậm để dự đoán chính xác lực khi duỗi gối nhanh không?

Chưa thể xác định từ bản tóm tắt.

Nghiên cứu không cung cấp một công thức dự đoán lâm sàng đã được kiểm định.

Vì vậy, không nên thay thế hoàn toàn việc đánh giá vận tốc cao bằng kết quả đo vận tốc thấp.

KẾT QUẢ 4: YẾU CƠ CÓ THỂ QUAN TRỌNG HƠN CO CỨNG Ở MỘT SỐ NGƯỜI BỆNH

Bohannon đưa ra nhận định đáng chú ý.

Những người bệnh liệt nửa người có co cứng tối thiểu có thể gặp khó khăn khi vận động nhanh và mạnh vì yếu cơ.

Co cứng là gì?

Co cứng là một dạng tăng trương lực cơ liên quan đến tổn thương thần kinh trung ương.

Đặc điểm thường được nhắc đến là tăng sức cản phụ thuộc vận tốc khi kéo giãn thụ động.

Co cứng có đồng nghĩa yếu cơ không?

Không.

Co cứng và yếu cơ là hai hiện tượng khác nhau.

Một người có thể yếu cơ rõ nhưng co cứng ít.

Ngược lại, có thể xuất hiện co cứng đáng kể ở người vẫn còn khả năng tạo lực chủ động.

Vì sao điều này quan trọng trong điều trị?

Nếu nguyên nhân hạn chế vận động chủ yếu là yếu cơ, bác sĩ cần chú trọng khả năng hoạt hóa cơ.

Không nên mặc định mọi khó khăn khi vận động nhanh đều do co cứng.

Tuy nhiên, ở người bệnh co cứng nhiều, kết quả có thể khác.

BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

NGHIÊN CỨU CÓ Ý NGHĨA GÌ ĐỐI VỚI PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SAU ĐỘT QUỴ?

Nghiên cứu cho thấy cần quan tâm đến khả năng tạo lực chủ động.

Điều này đặc biệt quan trọng khi đánh giá chức năng chi dưới.

Vì sao không nên chỉ đánh giá co cứng?

Người bệnh có thể gặp khó khăn khi đi lại dù không có co cứng đáng kể.

Trong tình huống đó, yếu cơ có thể là vấn đề cần được chú trọng.

Vì sao không nên chỉ quan sát khả năng duỗi gối?

Người bệnh có thể duỗi gối hết tầm nhưng tạo lực yếu.

Ngoài ra, khả năng tạo lực có thể thay đổi theo vận tốc.

Vì vậy, tầm vận động và sức mạnh không phải cùng một chỉ số.

Cần phân biệt sức mạnh và công suất cơ

Mô-men lực thể hiện khả năng tạo tác dụng quay.

Công suất phản ánh tốc độ thực hiện công.

Do đó, mô-men lực giảm khi vận tốc tăng không nhất thiết đồng nghĩa công suất cũng giảm liên tục.

Đây là lý do cần phân biệt đánh giá sức mạnh với đánh giá công suất.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG KẾT QUẢ VÀO LƯỢNG GIÁ NHƯ THẾ NÀO?

1. Đánh giá sức mạnh cơ duỗi gối

Có thể sử dụng thiết bị đo lực phù hợp với khả năng người bệnh.

Máy đẳng động cho phép đánh giá mô-men lực tại các vận tốc được thiết lập.

2. So sánh hai chi dưới

Bác sĩ nên xem xét mức chênh lệch giữa chân liệt và chân không liệt.

Tuy nhiên, chân không liệt cũng có thể suy giảm sức mạnh.

Vì vậy, không nên xem bên không liệt luôn đại diện cho chức năng bình thường.

3. Đánh giá ở nhiều vận tốc khi phù hợp

Một số người có thể tạo lực tốt ở vận tốc thấp nhưng gặp khó khăn ở vận tốc cao.

Việc đo ở nhiều tốc độ giúp mô tả đặc điểm này.

Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh đều cần thực hiện kiểm tra vận tốc cao.

4. Đánh giá co cứng riêng biệt

Cần sử dụng phương pháp đánh giá phù hợp để xác định tăng trương lực cơ.

Không thể kết luận mức co cứng chỉ dựa trên mô-men lực chủ động.

5. Kết hợp với đánh giá chức năng

Sức mạnh duỗi gối cần được xem xét cùng khả năng thực hiện hoạt động.

Ví dụ, bác sĩ có thể đánh giá:

• Đứng lên và ngồi xuống.

• Khả năng đi bộ.

• Chuyển trọng lượng.

• Bước lên bục.

• Thăng bằng chức năng.

• Khả năng lên xuống cầu thang.

CÓ NÊN TẬP TĂNG SỨC MẠNH CƠ DUỖI GỐI SAU ĐỘT QUỴ?

Tập sức mạnh có thể là một thành phần quan trọng trong phục hồi chức năng.

Tuy nhiên, nghiên cứu Bohannon năm 1987 không thử nghiệm chương trình tập kháng lực.

Vì vậy, không thể sử dụng bài báo này để xác định liều tập tối ưu.

Những bài tập có thể cân nhắc

Các bài tập chỉ là gợi ý ứng dụng lâm sàng.

Không phải giao thức được kiểm nghiệm trong nghiên cứu gốc.

Có nên tập duỗi gối thật nhanh?

Không nên mặc định tập nhanh là tốt hơn.

Người bệnh cần đủ khả năng kiểm soát khớp và tạo lực an toàn.

Mức vận tốc phải phù hợp với mục tiêu điều trị.

Ngoài ra, bác sĩ cần xem xét đau, mệt mỏi và tình trạng tim mạch.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu được công bố năm 1987.

Cỡ mẫu gồm 27 người bệnh.

Bài báo chỉ tập trung vào mô-men lực duỗi gối.

Nó không trực tiếp đánh giá hiệu quả của một chương trình phục hồi.

Ngoài ra, kết luận về yếu cơ được nhấn mạnh ở người bệnh có co cứng tối thiểu.

Do đó, không nên áp dụng nguyên vẹn cho người có co cứng nặng.

Một hạn chế khác là bản tóm tắt không cung cấp các trị số mô-men lực chi tiết.

Vì vậy, chưa thể xác định mức chênh lệch Nm hoặc phần trăm cụ thể ở từng vận tốc.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Vì sao người bệnh sau đột quỵ duỗi gối nhanh lại khó tạo lực?

Khả năng tạo mô-men lực chịu ảnh hưởng của vận tốc co cơ và khả năng hoạt hóa cơ.

Yếu cơ có thể góp phần gây khó khăn khi vận động nhanh.

Nghiên cứu có bao nhiêu người bệnh?

Có 27 người bệnh liệt nửa người sau đột quỵ.

Những vận tốc nào được kiểm tra?

Bốn vận tốc gồm 30, 60, 120 và 180°/giây.

Mức giảm mô-men lực giữa chân liệt và chân không liệt có khác nhau không?

Nghiên cứu không ghi nhận khác biệt đáng kể về mức giảm tương đối.

Tuy nhiên, điều này không có nghĩa mô-men lực tuyệt đối của hai chân bằng nhau.

Co cứng có phải nguyên nhân chính khiến chân yếu không?

Không thể kết luận chung như vậy.

Co cứng và yếu cơ là những vấn đề riêng biệt.

Máy đo lực đẳng động có tác dụng gì?

Thiết bị giúp đánh giá mô-men lực tại vận tốc góc được kiểm soát.

Một số thiết bị còn hỗ trợ chương trình tập luyện.

Người bệnh có nên tự tập duỗi gối nhanh ở nhà không?

Không nên tăng vận tốc hoặc mức kháng lực khi chưa được đánh giá.

Bài tập cần phù hợp với khả năng và điều kiện an toàn.

Nghiên cứu có chứng minh tập kháng lực giúp cải thiện đi bộ không?

Không.

Đây là nghiên cứu đánh giá mô-men lực, không phải thử nghiệm điều trị.

KẾT LUẬN: SAU ĐỘT QUỴ, KHÓ VẬN ĐỘNG NHANH KHÔNG NHẤT THIẾT CHỈ DO CO CỨNG

Bohannon ghi nhận mô-men lực duỗi gối giảm tương đối khi vận tốc tăng.

Mức giảm khác nhau giữa các vận tốc, nhưng không khác biệt đáng kể giữa hai chân.

Mô-men lực ở vận tốc thấp cũng có liên quan với mô-men lực tại vận tốc cao.

Những kết quả này gợi ý vai trò đáng chú ý của yếu cơ.

Đối với người bệnh: Có thể còn yếu cơ dù đã thực hiện được động tác duỗi gối.

Đối với bác sĩ: Cần phân biệt yếu cơ, co cứng và khả năng tạo lực ở những vận tốc khác nhau.

Thông điệp quan trọng: Đánh giá vận động sau đột quỵ không chỉ cần xem người bệnh có thực hiện được động tác hay không, mà còn cần xem họ tạo được bao nhiêu lực.

Tài liệu tham khảo

Bohannon RW. Relative Decreases in Knee Extension Torque with Increased Knee Extension Velocities in Stroke Patients with Hemiparesis. Physical Therapy. 1987;67(8):1218–1220.

DOI: 10.1093/ptj/67.8.1218

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế thăm khám và điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677