SAU ĐỘT QUỴ, VÌ SAO CHÂN LIỆT YẾU HƠN CÓ THỂ KHIẾN NGƯỜI BỆNH ĐI CHẬM, NHANH MỆT VÀ MẤT THĂNG BẰNG?

Người bệnh sau đột quỵ có thể đi lại nhưng vẫn thường xuyên mất thăng bằng. Một số người còn đi chậm hoặc nhanh mệt.

Liệu sự chênh lệch sức mạnh giữa hai chân có liên quan đến những khó khăn này?

Năm 2009, Kluding và Gajewski đã nghiên cứu vấn đề trên 26 người bệnh đột quỵ mạn tính.

Nhóm tác giả đánh giá sức mạnh cơ, cảm giác, nhận thức và chỉ số khối cơ thể.

Sau đó, họ phân tích mối liên quan với khả năng đi bộ và thăng bằng.

Kết quả cho thấy chênh lệch sức mạnh cơ hai chân là yếu tố dự đoán thống kê đáng chú ý đối với cả ba kết quả chức năng.

Phát hiện này nhấn mạnh vai trò của đánh giá sức mạnh cơ chi dưới trong phục hồi chức năng.

Tuy nhiên, nghiên cứu không chứng minh tăng sức mạnh cơ chắc chắn giúp mọi người bệnh đi tốt hơn.

VÌ SAO YẾU CƠ CHÂN SAU ĐỘT QUỴ ẢNH HƯỞNG ĐẾN KHẢ NĂNG ĐI LẠI?

Đột quỵ có thể làm suy giảm khả năng điều khiển vận động từ não đến cơ.

Người bệnh thường yếu một bên cơ thể, đặc biệt ở các nhóm cơ chi dưới.

Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng đứng và di chuyển.

Chân liệt thường gặp những hạn chế gì?

Người bệnh có thể gặp:

• Giảm sức mạnh cơ duỗi gối.

• Khó gấp mu bàn chân.

• Giảm khả năng kiểm soát cổ chân.

• Khó chịu trọng lượng trên chân liệt.

• Giảm khả năng đẩy chân khi đi bộ.

• Bước chân không đối xứng.

• Khó kiểm soát thăng bằng khi chuyển tư thế.

Các hạn chế này có thể xuất hiện với mức độ khác nhau.

Vì sao người bệnh có thể đi bộ nhưng vẫn yếu cơ?

Đi bộ là hoạt động cần sự phối hợp của nhiều nhóm cơ.

Người bệnh có thể sử dụng các chiến lược vận động bù trừ.

Ví dụ, họ có thể chịu trọng lượng nhiều hơn trên chân không liệt.

Điều này giúp hoàn thành hoạt động nhưng không đồng nghĩa sức mạnh hai chân đã cân bằng.

CHÊNH LỆCH SỨC MẠNH CƠ HAI CHÂN LÀ GÌ?

Chênh lệch sức mạnh là sự khác nhau về khả năng tạo lực giữa hai chi dưới.

Sau đột quỵ, chân liệt thường có khả năng tạo lực thấp hơn.

Tuy nhiên, chân không liệt cũng có thể bị ảnh hưởng bởi giảm hoạt động và thể lực.

Làm sao đánh giá chênh lệch sức mạnh?

Bác sĩ có thể sử dụng các phương pháp đo lực cơ.

Ví dụ, lực duỗi gối hai bên được đánh giá bằng thiết bị phù hợp.

Sau đó, kết quả được so sánh để xác định sự khác biệt.

Ví dụ về cách tính mức chênh lệch

Giả sử lực duỗi gối của người bệnh được đo như sau:

Trong ví dụ này, chân liệt tạo lực thấp hơn 40 N.

Nếu lấy chân không liệt làm mốc, mức thiếu hụt tương đối là 40%.

Đây chỉ là ví dụ minh họa, không phải số liệu từ nghiên cứu.

Lưu ý: Kết quả phụ thuộc vào nhóm cơ, phương pháp và điều kiện đo.

NGHIÊN CỨU NĂM 2009 ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Kluding và Gajewski thực hiện nghiên cứu quan sát cắt ngang tại Hoa Kỳ.

Mục tiêu là xác định các yếu tố liên quan đến hạn chế hoạt động sau đột quỵ.

Đối tượng nghiên cứu

Có 26 người bệnh đột quỵ mạn tính tham gia.

Tuổi trung bình là 57,6 ± 11,0.

Thời gian trung bình sau đột quỵ là 45,4 ± 43,0 tháng.

Bốn yếu tố nào được đánh giá?

Nhóm tác giả lựa chọn trước bốn biến để đưa vào mô hình hồi quy.

Ba kết quả chức năng được nghiên cứu

Nhóm tác giả lựa chọn ba thước đo hoạt động.

Tốc độ đi bộ: Đánh giá khả năng di chuyển nhanh hay chậm.

Sức bền đi bộ: Được đánh giá bằng test đi bộ 6 phút.

Thăng bằng chức năng: Được đánh giá bằng Berg Balance Scale.

Các chỉ số phản ánh những khía cạnh khác nhau của khả năng di chuyển.

KẾT QUẢ 1: CHÊNH LỆCH SỨC MẠNH CƠ LIÊN QUAN ĐẾN TỐC ĐỘ ĐI BỘ

Đây là phát hiện quan trọng đầu tiên.

Trong mô hình hồi quy, chênh lệch sức mạnh hai chân là yếu tố dự đoán có ý nghĩa thống kê đối với tốc độ đi bộ.

Tốc độ đi bộ phản ánh điều gì?

Tốc độ đi bộ là chỉ số thường dùng trong phục hồi chức năng thần kinh.

Nó phản ánh khả năng di chuyển trên một quãng đường xác định.

Tốc độ thấp có thể ảnh hưởng đến sinh hoạt và đi lại ngoài cộng đồng.

Vì sao yếu cơ có thể ảnh hưởng đến tốc độ?

Đi bộ đòi hỏi cơ thể liên tục chuyển trọng lượng và tạo lực đẩy.

Người bệnh cần kiểm soát hông, gối và cổ chân.

Khi một chân yếu hơn, khả năng phối hợp giữa hai bên có thể bị hạn chế.

Tuy nhiên, đây là cách giải thích cơ sinh học, không phải cơ chế nhân quả được nghiên cứu chứng minh.

Có phải chân liệt khỏe hơn sẽ chắc chắn đi nhanh hơn?

Không thể khẳng định.

Sức mạnh cơ chỉ là một yếu tố liên quan đến tốc độ đi bộ.

Các yếu tố khác gồm thăng bằng, cảm giác và khả năng phối hợp vận động.

KẾT QUẢ 2: CHÊNH LỆCH SỨC MẠNH CƠ LIÊN QUAN ĐẾN SỨC BỀN ĐI BỘ

Nghiên cứu cũng ghi nhận chênh lệch sức mạnh là yếu tố dự đoán thống kê của kết quả đi bộ 6 phút.

Test đi bộ 6 phút là gì?

6-Minute Walk Test (6MWT) đo quãng đường người bệnh đi được trong sáu phút.

Đây là công cụ thường sử dụng để đánh giá sức bền đi bộ chức năng.

Vì sao chân yếu có thể khiến người bệnh nhanh mệt?

Một chân yếu hơn có thể làm thay đổi chiến lược đi bộ.

Người bệnh có thể cần sử dụng nhiều chuyển động bù trừ.

Điều này có thể làm thay đổi hiệu quả vận động.

Tuy nhiên, nghiên cứu không trực tiếp chứng minh mức tiêu hao năng lượng tăng do chênh lệch sức mạnh.

Sức bền đi bộ có giống sức bền tim phổi không?

Không hoàn toàn.

Quãng đường 6MWT còn phụ thuộc vào thăng bằng và chức năng vận động.

Trong khi đó, VO₂peak phản ánh khả năng hấp thụ oxy khi gắng sức.

Vì vậy, hai chỉ số không thể thay thế hoàn toàn cho nhau.

KẾT QUẢ 3: CHÊNH LỆCH SỨC MẠNH CƠ LIÊN QUAN ĐẾN THĂNG BẰNG CHỨC NĂNG

Nhóm tác giả ghi nhận chênh lệch sức mạnh là yếu tố dự đoán có ý nghĩa với điểm Berg Balance Scale.

Berg Balance Scale là gì?

Berg Balance Scale (BBS) gồm 14 nhiệm vụ.

Mỗi nhiệm vụ được chấm từ 0 đến 4 điểm.

Tổng điểm tối đa là 56.

Các nhiệm vụ thường gồm:

• Đứng lên và ngồi xuống.

• Đứng không hỗ trợ.

• Chuyển từ ghế này sang ghế khác.

• Đứng nhắm mắt.

• Với tay khi đứng.

• Quay người.

• Đứng trên một chân.

Vì sao sức mạnh cơ ảnh hưởng đến thăng bằng?

Các nhóm cơ chi dưới tham gia kiểm soát vị trí cơ thể.

Ví dụ, cơ duỗi gối hỗ trợ khả năng chịu trọng lượng.

Nhóm cơ cổ chân tham gia những điều chỉnh tư thế.

Khi một chân tạo lực kém hơn, một số nhiệm vụ thăng bằng có thể khó thực hiện.

Tuy nhiên, sức mạnh cơ không phải thành phần duy nhất của kiểm soát tư thế.

KẾT QUẢ 4: KHẢ NĂNG NHẬN THỨC LIÊN QUAN ĐÁNG KỂ ĐẾN TỐC ĐỘ ĐI BỘ

Ngoài sức mạnh cơ, nghiên cứu còn đánh giá chức năng nhận thức.

Kết quả cho thấy điểm MMSE liên quan có ý nghĩa với tốc độ đi bộ.

Tuy nhiên, nhận thức không phải yếu tố dự đoán có ý nghĩa cho hai kết quả còn lại.

MMSE là gì?

Mini-Mental State Examination là công cụ sàng lọc chức năng nhận thức.

Thang đánh giá một số lĩnh vực như định hướng, ghi nhớ và chú ý.

Tổng điểm thường dao động từ 0 đến 30.

Vì sao nhận thức có thể liên quan đến đi bộ?

Đi bộ không hoàn toàn là hoạt động tự động.

Người bệnh cần chú ý đến môi trường và điều chỉnh chuyển động.

Một số tình huống còn đòi hỏi ra quyết định nhanh.

Tuy nhiên, nghiên cứu chưa chứng minh suy giảm nhận thức trực tiếp làm giảm tốc độ đi.

Có phải người có MMSE thấp sẽ mất thăng bằng?

Không thể kết luận từ nghiên cứu này.

MMSE chỉ có liên quan đáng kể với tốc độ đi trong mô hình được báo cáo.

Không nên dùng kết quả để khẳng định MMSE dự báo mọi khía cạnh vận động.

KẾT QUẢ 5: KHÔNG PHẢI MỌI YẾU TỐ SUY GIẢM ĐỀU CÓ GIÁ TRỊ DỰ ĐOÁN GIỐNG NHAU

Nghiên cứu xem xét đồng thời BMI, sức mạnh, cảm giác và nhận thức.

Tuy nhiên, kết quả có sự khác biệt giữa các yếu tố.

Điều này có nghĩa cảm giác và BMI không quan trọng?

Không.

Một yếu tố không đạt ý nghĩa thống kê trong mô hình nhỏ không có nghĩa nó vô ích trong lâm sàng.

Các kết quả có thể chịu ảnh hưởng bởi cỡ mẫu và đặc điểm người tham gia.

Vì vậy, bác sĩ vẫn cần đánh giá cảm giác và tình trạng dinh dưỡng khi phù hợp.

Vì sao cần phân tích nhiều yếu tố cùng lúc?

Một hạn chế chức năng có thể liên quan đến nhiều vấn đề.

Ví dụ, người bệnh đi chậm có thể vừa yếu cơ vừa giảm thăng bằng.

Hồi quy đa biến giúp xem xét mối liên quan riêng của từng yếu tố trong mô hình.

Tuy nhiên, hồi quy cắt ngang không xác định được quan hệ nhân quả.

VÌ SAO CẦN ĐÁNH GIÁ CẢ HAI CHÂN SAU ĐỘT QUỴ?

Trong thực hành, việc lượng giá thường tập trung vào chân liệt.

Tuy nhiên, chân không liệt cũng có thể bị suy giảm thể lực.

Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng di chuyển chung.

Có nên chỉ tập chân liệt không?

Không nên mặc định như vậy.

Bác sĩ cần xác định sức mạnh của từng bên.

Chương trình có thể tập trung nhiều hơn vào nhóm cơ suy giảm.

Tuy nhiên, cả hai chân đều cần đáp ứng yêu cầu của hoạt động chức năng.

Sự đối xứng sức mạnh có quan trọng không?

Chênh lệch sức mạnh là chỉ số đáng quan tâm trong nghiên cứu này.

Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh đều cần đạt sức mạnh hoàn toàn bằng nhau.

Mục tiêu phải phù hợp với khả năng vận động và nhu cầu sinh hoạt.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU NHƯ THẾ NÀO?

Nghiên cứu gợi ý nên ưu tiên đánh giá suy giảm sức mạnh chi dưới.

Tuy nhiên, nó không đưa ra một chương trình điều trị đã được kiểm chứng.

1. Đánh giá sức mạnh cơ hai chân

Bác sĩ cần đánh giá các nhóm cơ quan trọng.

Ví dụ:

• Cơ duỗi gối.

• Cơ gấp gối.

• Cơ gấp và duỗi hông.

• Cơ gấp mu cổ chân.

• Cơ gấp gan cổ chân.

Có thể sử dụng máy đo lực cầm tay hoặc thiết bị đẳng động khi phù hợp.

2. Đánh giá tốc độ đi bộ

Test đi bộ 10 mét có thể cung cấp thông tin về tốc độ di chuyển.

Khi đo lặp lại, cần giữ điều kiện kiểm tra nhất quán.

3. Đánh giá sức bền đi bộ

6MWT giúp theo dõi khả năng di chuyển trong sáu phút.

Cần ghi nhận mức hỗ trợ và dụng cụ được sử dụng.

4. Đánh giá thăng bằng chức năng

Berg Balance Scale có thể giúp xác định các nhiệm vụ người bệnh thực hiện khó khăn.

Tuy nhiên, điểm BBS không thay thế đánh giá nguy cơ té ngã toàn diện.

5. Cân nhắc tập kháng lực

Sau lượng giá, bác sĩ có thể chỉ định tập kháng lực phù hợp.

Các bài tập có thể gồm:

• Duỗi gối có kháng lực.

• Gấp gối có kháng lực.

• Đứng lên và ngồi xuống.

• Bước lên bục thấp.

• Tập nâng gót.

• Tập gấp mu bàn chân.

• Tập kiểm soát hông khi đứng.

Độ khó và tải trọng cần được điều chỉnh theo khả năng người bệnh.

6. Kết hợp tập sức mạnh với tập đi

Tăng sức mạnh chưa chắc tự động cải thiện toàn bộ dáng đi.

Người bệnh vẫn cần thực hành các nhiệm vụ di chuyển.

Có thể kết hợp tập chuyển trọng lượng, bước đi và đổi hướng.

7. Theo dõi thay đổi theo thời gian

Bác sĩ có thể ghi nhận sức mạnh và kết quả chức năng qua nhiều lần đánh giá.

Nhờ đó, chương trình được điều chỉnh dựa trên tiến triển thực tế.

NGƯỜI BỆNH CÓ NÊN TỰ TẬP TĂNG SỨC MẠNH CHÂN LIỆT?

Tập sức mạnh có thể hữu ích khi được lựa chọn phù hợp.

Tuy nhiên, không nên tự tăng mức kháng lực hoặc tập đến kiệt sức.

Đặc biệt, cần thận trọng nếu người bệnh giảm thăng bằng hoặc có bệnh tim mạch.

Người bệnh nên được hướng dẫn cách thực hiện và mức gắng sức an toàn.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu chỉ gồm 26 người bệnh.

Đây là cỡ mẫu nhỏ cho mô hình có nhiều yếu tố.

Ngoài ra, thiết kế cắt ngang không xác định được quan hệ nhân quả.

Nhóm tác giả cũng không đưa mọi yếu tố ảnh hưởng đến đi lại vào mô hình.

Ví dụ, khả năng phối hợp vận động và một số đặc điểm dáng đi có thể chưa được phản ánh đầy đủ.

Nghiên cứu không trực tiếp thử nghiệm chương trình tăng sức mạnh.

Vì vậy, không thể kết luận giảm chênh lệch sức mạnh sẽ chắc chắn làm tăng tốc độ, sức bền hoặc thăng bằng.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

Yếu cơ chân sau đột quỵ có làm người bệnh đi chậm không?

Nghiên cứu ghi nhận mối liên quan đáng kể giữa chênh lệch sức mạnh hai chân và tốc độ đi bộ.

Tuy nhiên, đi chậm còn có thể liên quan đến nhiều yếu tố khác.

Vì sao chân liệt yếu hơn chân không liệt?

Tổn thương thần kinh có thể làm giảm khả năng huy động cơ.

Giảm hoạt động và thay đổi cấu trúc cơ cũng có thể góp phần.

Có nên tập cả hai chân sau đột quỵ không?

Có thể cần tập cả hai chân.

Chương trình phải dựa trên sức mạnh, chức năng và mục tiêu điều trị.

Berg Balance Scale đánh giá điều gì?

BBS đánh giá thăng bằng chức năng qua 14 nhiệm vụ.

Tổng điểm tối đa là 56.

Test đi bộ 6 phút có đánh giá sức mạnh cơ không?

Không trực tiếp.

6MWT đánh giá sức bền đi bộ chức năng.

Sức mạnh cơ cần được lượng giá bằng phương pháp phù hợp khác.

MMSE có liên quan đến khả năng đi lại không?

Trong nghiên cứu này, MMSE có liên quan đáng kể với tốc độ đi bộ.

Tuy nhiên, không ghi nhận mối liên quan riêng có ý nghĩa với sức bền hoặc BBS.

Tập kháng lực có giúp cải thiện dáng đi không?

Có bằng chứng từ các nghiên cứu khác cho thấy tập kháng lực có thể cải thiện sức mạnh.

Tuy nhiên, nghiên cứu đang phân tích không trực tiếp kiểm chứng hiệu quả điều trị.

Người bệnh sau đột quỵ nhiều năm còn cải thiện sức mạnh được không?

Một số người vẫn có thể cải thiện khi được tập luyện phù hợp.

Mức tiến triển phụ thuộc vào tình trạng chức năng và sức khỏe.

KẾT LUẬN: MUỐN CẢI THIỆN KHẢ NĂNG ĐI LẠI, ĐỪNG BỎ QUA SỰ CHÊNH LỆCH SỨC MẠNH HAI CHÂN

Nghiên cứu của Kluding và Gajewski cho thấy chênh lệch sức mạnh cơ là một yếu tố đáng quan tâm.

Chỉ số này liên quan đến tốc độ đi bộ, sức bền và thăng bằng chức năng.

Khả năng nhận thức cũng có liên quan riêng đến tốc độ đi bộ.

Tuy nhiên, nghiên cứu chỉ ghi nhận các mối liên quan thống kê.

Đối với người bệnh: Đi lại được không có nghĩa sức mạnh hai chân đã phục hồi cân bằng.

Đối với bác sĩ: Cần đánh giá sức mạnh từng chân kết hợp với những công cụ chức năng.

Thông điệp quan trọng: Phục hồi sau đột quỵ không chỉ là giúp người bệnh bước đi. Cần quan tâm đến khả năng tạo lực, sức bền và kiểm soát thăng bằng.

Tài liệu tham khảo

Kluding P, Gajewski B. Lower-Extremity Strength Differences Predict Activity Limitations in People With Chronic Stroke. Physical Therapy. 2009;89(1):73–81.

DOI: 10.2522/ptj.20070234

Bài viết cung cấp kiến thức giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế lượng giá và điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677