DÂY CHẰNG GAN CHÂN DÀI: VAI TRÒ NÂNG ĐỠ VÒM BÀN CHÂN, TỔN THƯƠNG VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng gan chân dài (Long Plantar Ligament – LPL) là dây chằng chắc khỏe nằm ở mặt gan chân, nối xương gót với xương hộp và một số xương bàn chân. Đây là cấu trúc quan trọng giúp ổn định khớp gót – hộp và nâng đỡ vòm dọc ngoài bàn chân. Khi bị tổn thương, dây chằng có thể góp phần gây đau hoặc mất ổn định vùng giữa bàn chân. Điều trị phụ thuộc vào cơ chế chấn thương, mức độ tổn thương và tình trạng khớp liên quan. [1], [2]
1. Dây chằng gan chân dài là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng gan chân dài (Long Plantar Ligament)
Dây chằng gan chân dài là một trong những dây chằng lớn và chắc khỏe ở mặt gan chân. Cấu trúc này thuộc hệ thống ổn định thụ động của bàn chân.
Theo mô tả giải phẫu, dây chằng trải dài từ xương gót (calcaneus) đến xương hộp (cuboid) và các xương bàn chân phía trước. [1], [2]
Dây chằng gồm hai thành phần chính:
-
Bó sâu: Xuất phát từ mặt gan chân xương gót và bám vào vùng lồi củ mặt gan chân xương hộp.
-
Bó nông: Chạy xa hơn, vượt qua vùng rãnh gân cơ mác dài và tiếp tục đến nền một số xương bàn chân.
Các mô tả giải phẫu kinh điển thường ghi nhận các bó nông đến nền xương bàn II–IV. Tuy nhiên, nghiên cứu hình thái cho thấy phạm vi bám tận có thể thay đổi giữa các cá thể. [2]
Dây chằng nằm ở mặt gan chân, phía nông so với dây chằng gan chân ngắn.
1.2. Dây chằng gan chân dài có liên quan gì đến xương gót và xương hộp?
Xương gót nằm ở phần sau bàn chân, trong khi xương hộp nằm ở vùng giữa bàn chân phía ngoài.
Hai xương này tiếp khớp tại khớp gót – hộp (calcaneocuboid joint).
Khớp gót – hộp là thành phần của khớp ngang cổ chân (transverse tarsal joint), còn gọi là phức hợp khớp Chopart.
Dây chằng gan chân dài chạy qua mặt gan chân của khớp gót – hộp và góp phần chống lại lực có xu hướng làm mở rộng mặt gan chân của khớp.
Nhờ đó, LPL đóng vai trò quan trọng trong việc ổn định cột ngoài bàn chân. [2]
1.3. Vì sao dây chằng gan chân dài tạo thành đường hầm cho gân cơ mác dài?
Một đặc điểm giải phẫu quan trọng của LPL là mối liên quan với gân cơ mác dài (fibularis longus tendon).
Sau khi đi qua vùng phía ngoài cổ chân, gân cơ mác dài vòng xuống mặt gan chân xương hộp và tiếp tục chạy chéo về phía trong bàn chân.
Tại vị trí này, các bó sợi dây chằng gan chân dài bắc qua rãnh gân ở xương hộp, tạo thành một đường hầm xơ – xương.
Đường hầm giúp định hướng đường đi của gân cơ mác dài khi gân đổi hướng từ phía ngoài sang mặt gan chân. [2], [3]
Đây là một liên quan giải phẫu có ý nghĩa trong đánh giá hình ảnh học và phân biệt đau vùng gan chân ngoài.
1.4. Dây chằng gan chân dài khác dây chằng gan chân ngắn như thế nào?
Dây chằng gan chân dài và dây chằng gan chân ngắn đều hỗ trợ ổn định khớp gót – hộp.
Tuy nhiên, hai cấu trúc có sự khác biệt rõ ràng.
| Đặc điểm | Dây chằng gan chân dài (LPL) | Dây chằng gan chân ngắn (SPL) |
|---|---|---|
| Tên tiếng Anh | Long Plantar Ligament | Short Plantar Ligament |
| Tên khác | Ligamentum plantare longum | Plantar calcaneocuboid ligament |
| Nguyên ủy | Mặt gan chân xương gót | Mặt gan chân xương gót, gần khớp gót – hộp hơn |
| Bám tận | Xương hộp và nền một số xương bàn chân | Chủ yếu vào mặt gan chân xương hộp |
| Chiều dài | Dài hơn | Ngắn hơn |
| Vị trí | Nông hơn | Sâu hơn |
| Vai trò | Nâng đỡ vòm dọc ngoài, ổn định khớp gót – hộp | Hỗ trợ trực tiếp ổn định mặt gan chân khớp gót – hộp |
Một nghiên cứu giải phẫu công bố năm 2021 đã mô tả sự biến thiên hình thái của hệ thống dây chằng gót – hộp gan chân. Điều này cho thấy cấu trúc giải phẫu thực tế có thể phức tạp hơn các sơ đồ kinh điển. [2]
2. Dây chằng gan chân dài có chức năng gì?
2.1. Dây chằng gan chân dài nâng đỡ vòm bàn chân như thế nào?
Bàn chân có hệ thống vòm giúp phân bố tải trọng và thích nghi với mặt đất.
Ba thành phần thường được mô tả gồm vòm dọc trong, vòm dọc ngoài và vòm ngang.
Trong đó, vòm dọc ngoài được hình thành chủ yếu bởi xương gót, xương hộp và các xương bàn IV–V.
Dây chằng gan chân dài là một trong những cấu trúc hỗ trợ duy trì hình dạng và độ ổn định của vòm dọc ngoài. [2], [4]
Khi bàn chân chịu trọng lượng cơ thể, các cấu trúc vòm có xu hướng biến dạng dưới tải.
LPL chịu lực căng và góp phần chống lại sự biến dạng quá mức tại cột ngoài.
Tuy nhiên, dây chằng không hoạt động độc lập.
Sự ổn định của vòm bàn chân còn phụ thuộc vào cấu trúc xương, cân gan chân, những dây chằng khác và hoạt động của hệ thống cơ.
2.2. Vai trò của dây chằng gan chân dài trong đi bộ và chạy bộ
Trong chu kỳ đi bộ, bàn chân liên tục thay đổi giữa trạng thái thích nghi với mặt đất và trạng thái tạo đòn bẩy để đẩy cơ thể về phía trước.
Ở giai đoạn chịu trọng lượng, các khớp bàn chân cần phân bố tải và hấp thu lực.
Đến giai đoạn đẩy chân, bàn chân cần đủ độ cứng để truyền lực hiệu quả.
Dây chằng gan chân dài góp phần ổn định cột ngoài trong quá trình này.
Đặc biệt, sự phối hợp giữa LPL, khớp gót – hộp và gân cơ mác dài có ý nghĩa trong kiểm soát chuyển động và truyền lực qua bàn chân. [2], [3]
Điểm cần nhớ: LPL là cấu trúc ổn định thụ động. Khả năng nâng đỡ vòm bàn chân khi vận động còn phụ thuộc vào hoạt động của các cơ nội tại và ngoại tại bàn chân.
2.3. Dây chằng gan chân dài có liên quan đến bàn chân bẹt không?
Có liên quan về mặt sinh cơ học, nhưng không nên xem LPL là nguyên nhân đơn lẻ gây bàn chân bẹt.
Bàn chân bẹt thường được mô tả bởi sự giảm chiều cao vòm dọc trong, có thể kèm thay đổi vị trí xương gót và biến dạng bàn chân.
Trong khi đó, LPL chủ yếu góp phần hỗ trợ vòm dọc ngoài.
Các cấu trúc như dây chằng gót – thuyền gan chân (spring ligament), gân cơ chày sau và cân gan chân có vai trò quan trọng đối với hệ thống vòm dọc trong. [4]
Do đó, không thể chẩn đoán tổn thương LPL chỉ dựa vào hình dạng bàn chân bẹt.
3. Những bệnh lý nào có thể liên quan đến dây chằng gan chân dài?
3.1. Tổn thương dây chằng gan chân dài do chấn thương
Tổn thương LPL đơn độc không phải một chẩn đoán thường gặp được mô tả rõ trong các nghiên cứu lâm sàng.
Tuy nhiên, dây chằng có thể bị ảnh hưởng trong những chấn thương vùng giữa bàn chân.
Các cơ chế có thể liên quan gồm:
-
Chấn thương xoắn vặn bàn chân.
-
Té ngã hoặc tiếp đất không đúng tư thế.
-
Chấn thương gây lực lớn lên cột ngoài bàn chân.
-
Tổn thương khớp gót – hộp.
-
Chấn thương phức hợp khớp Chopart.
Trong những tình huống này, LPL có thể chịu lực kéo căng hoặc tổn thương cùng các dây chằng và cấu trúc xương lân cận.
Tuy nhiên, cần có bằng chứng hình ảnh hoặc đánh giá chuyên khoa trước khi kết luận dây chằng bị rách.
3.2. Tổn thương dây chằng gan chân dài có gây đau gan chân ngoài không?
Có thể, nhưng đau gan chân ngoài không đặc hiệu cho LPL.
Vùng này còn có nhiều cấu trúc có thể gây đau như:
-
Gân cơ mác dài.
-
Xương hộp.
-
Khớp gót – hộp.
-
Dây chằng gan chân ngắn.
-
Các mô mềm quanh cột ngoài bàn chân.
Do đó, đau tại vị trí xương hộp hoặc mặt gan chân ngoài cần được đánh giá theo cơ chế chấn thương và các triệu chứng đi kèm.
3.3. Làm sao phân biệt tổn thương dây chằng gan chân dài với viêm cân gan chân?
Đây là hai cấu trúc giải phẫu khác nhau.
Dây chằng gan chân dài nối xương gót với xương hộp và các xương bàn chân, chủ yếu hỗ trợ cột ngoài.
Cân gan chân (plantar fascia) là dải mô liên kết rộng chạy từ vùng xương gót đến phía trước bàn chân, góp phần hỗ trợ hệ thống vòm và cơ chế cuốn tời (windlass mechanism).
| Đặc điểm | Tổn thương LPL nghi ngờ | Đau gót chân do bệnh lý cân gan chân |
|---|---|---|
| Vị trí đau | Có thể ở gan chân ngoài hoặc vùng xương hộp | Thường ở mặt gan chân trong vùng gót |
| Cơ chế | Có thể liên quan chấn thương giữa bàn chân | Thường liên quan quá tải tích lũy |
| Đau bước đầu buổi sáng | Không phải dấu hiệu đặc hiệu | Thường gặp |
| Đau khi ấn | Có thể dọc vùng dây chằng | Thường tại nguyên ủy cân gan chân |
| Chẩn đoán | Cần loại trừ tổn thương xương, khớp và gân | Dựa trên triệu chứng và thăm khám đặc trưng |
Theo hướng dẫn JOSPT năm 2023, đau gót chân do bệnh lý cân gan chân thường liên quan đến đau khi bước những bước đầu tiên sau nghỉ ngơi và đau khi ấn vùng nguyên ủy cân gan chân. [5]
Không nên sử dụng các dấu hiệu này để chẩn đoán tổn thương LPL.
4. Những dấu hiệu nào cần chú ý khi nghi ngờ tổn thương dây chằng gan chân dài?
4.1. Triệu chứng thường gặp sau chấn thương giữa bàn chân
Các dấu hiệu có thể gặp trong chấn thương vùng giữa bàn chân bao gồm:
| Triệu chứng | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Đau vùng giữa bàn chân | Có thể liên quan dây chằng, xương hoặc khớp |
| Sưng vùng bàn chân | Gợi ý phản ứng sau tổn thương mô |
| Đau khi chịu trọng lượng | Cần đánh giá nguy cơ gãy xương hoặc mất vững |
| Đau khi đẩy chân lúc đi bộ | Có thể liên quan các cấu trúc chịu tải giữa bàn chân |
| Giảm khả năng đứng một chân | Phản ánh đau hoặc suy giảm chức năng |
| Bầm tím gan chân | Có thể là dấu hiệu cảnh báo tổn thương giữa bàn chân nghiêm trọng |
Những triệu chứng này không đủ để xác định riêng tổn thương LPL.
4.2. Dấu hiệu cờ đỏ nào cần đi khám ngay?
Người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp nếu xuất hiện:
-
Biến dạng bàn chân sau chấn thương.
-
Đau dữ dội, không thể chịu trọng lượng.
-
Sưng căng tăng nhanh hoặc đau dữ dội bất thường.
-
Tê bì mới xuất hiện, bàn chân lạnh hoặc tím tái.
-
Vết thương hở nghi ngờ tổn thương xương hoặc khớp.
-
Bầm tím rõ ở gan chân sau chấn thương giữa bàn chân, đặc biệt khi kèm đau và sưng.
Đau giữa bàn chân kèm bầm tím gan chân là dấu hiệu đáng chú ý, cần loại trừ tổn thương Lisfranc hoặc các tổn thương mất vững khác. [6]
Không nên tự xoa bóp mạnh, kéo giãn hoặc tập chịu trọng lượng khi chưa loại trừ gãy xương và mất vững bàn chân.
5. Bác sĩ chẩn đoán tổn thương dây chằng gan chân dài như thế nào?
5.1. Những nội dung cần thăm khám lâm sàng
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần khai thác cơ chế chấn thương trước khi tiến hành lượng giá.
Các nội dung thường gồm:
-
Quan sát sưng, bầm tím và hình dạng vòm bàn chân.
-
Sờ xác định vùng đau tại xương gót, xương hộp và giữa bàn chân.
-
Đánh giá biên độ vận động cổ chân và bàn chân khi an toàn.
-
Đánh giá sức mạnh các nhóm cơ cổ chân.
-
Quan sát dáng đi và khả năng chịu trọng lượng.
-
Khảo sát chức năng thăng bằng khi đã loại trừ mất vững.
Các nghiệm pháp tạo lực xoắn lên giữa bàn chân chỉ nên được thực hiện khi phù hợp với tình trạng chấn thương.
5.2. Những thang điểm nào hữu ích trong lượng giá phục hồi chức năng?
| Công cụ | Mục đích | Diễn giải |
|---|---|---|
| NPRS | Đánh giá cường độ đau | 0–10 điểm |
| FAAM (Foot and Ankle Ability Measure) | Đánh giá chức năng bàn chân và cổ chân | Điểm phần trăm cao phản ánh chức năng tốt hơn |
| LEFS (Lower Extremity Functional Scale) | Đánh giá chức năng chi dưới | 0–80 điểm; điểm cao phản ánh chức năng tốt hơn |
| Weight-Bearing Lunge Test | Đánh giá biên độ gấp mu cổ chân khi chịu tải | Theo dõi khả năng vận động |
| Single-Leg Balance Test | Đánh giá thăng bằng một chân | Theo dõi khả năng kiểm soát tư thế |
| Heel-Rise Test | Đánh giá sức bền chức năng nhóm cơ gấp gan chân | Chỉ thực hiện khi được phép chịu tải |
Những thang điểm này hỗ trợ theo dõi chức năng, nhưng không thể xác định dây chằng gan chân dài có bị rách hay không.
5.3. MRI hay siêu âm giúp đánh giá dây chằng gan chân dài tốt hơn?
Tùy từng tình huống, bác sĩ có thể lựa chọn:
X-quang bàn chân: Phát hiện gãy xương, trật khớp và bất thường tương quan xương.
CT: Khảo sát tổn thương xương hộp, xương gót và các tổn thương xương kín đáo.
MRI: Đánh giá dây chằng, gân, phù tủy xương và tổn thương mô mềm phối hợp.
Siêu âm cơ xương khớp: Có thể hỗ trợ đánh giá cấu trúc dây chằng gan chân, đặc biệt khi thực hiện bởi bác sĩ có kinh nghiệm.
Về hình ảnh học, LPL nằm ở phía gan chân của xương hộp và liên quan đến đường đi gân cơ mác dài. [3]
Khi nghi ngờ tổn thương giữa bàn chân dù X-quang ban đầu bình thường, ACR khuyến nghị cân nhắc CT hoặc MRI tùy tình huống lâm sàng. [6]
Lưu ý: Hiện chưa có ngưỡng độ nhạy hoặc độ đặc hiệu được xác lập rộng rãi cho MRI trong chẩn đoán rách LPL đơn độc.
6. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng gan chân dài như thế nào?
6.1. Nguyên tắc phục hồi chức năng bàn chân
Phục hồi chức năng cần hướng đến việc bảo vệ cấu trúc tổn thương, khôi phục vận động và cải thiện khả năng chịu tải của bàn chân.
Tuy nhiên, hiện chưa có phác đồ phục hồi chức năng riêng cho tổn thương LPL đơn độc được xác nhận bằng các thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao.
Vì vậy, chương trình dưới đây được xây dựng dựa trên nguyên tắc phục hồi sau tổn thương mô mềm bàn chân, tăng sức mạnh cơ và kiểm soát tải trọng.
Một số bài tập được tham khảo từ hướng dẫn điều trị đau gót chân do bệnh lý cân gan chân của JOSPT năm 2023. Tuy nhiên, bằng chứng đối với bệnh lý cân gan chân không thể áp dụng trực tiếp để khẳng định hiệu quả chữa lành LPL. [5]
Trước khi tập cần phân biệt ba tình huống:
-
Đau bàn chân không do chấn thương: Đánh giá nguyên nhân và lựa chọn vận động phù hợp.
-
Tổn thương mô mềm ổn định: Có thể phục hồi theo giai đoạn khi đã được phép chịu trọng lượng.
-
Gãy xương, trật khớp hoặc mất vững giữa bàn chân: Cần xử trí chuyên khoa trước khi tiến triển bài tập.
6.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát triệu chứng
Thời điểm: Giai đoạn cấp sau chấn thương, khi đã được bác sĩ đánh giá và loại trừ tổn thương cần xử trí khẩn cấp.
Mục tiêu:
-
Giảm đau và sưng.
-
Bảo vệ cấu trúc tổn thương.
-
Hạn chế lực kéo căng quá mức lên vùng gan chân.
-
Duy trì vận động các khớp không bị ảnh hưởng.
| Can thiệp | Hướng dẫn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Điều chỉnh chịu trọng lượng | Giảm thời gian đứng, đi hoặc sử dụng dụng cụ hỗ trợ khi có chỉ định | Phụ thuộc độ vững bàn chân |
| Nẹp hoặc giày bảo vệ | Sử dụng khi bác sĩ chỉ định | Không có thời gian bất động chuẩn riêng cho LPL |
| Kiểm soát phù nề | Kê cao chân, vận động nhẹ các ngón nếu an toàn | Theo dõi sưng và đau |
| Vận động ngón chân | Gập – duỗi nhẹ nhàng các ngón | Tránh làm đau vùng tổn thương |
| Vận động cổ chân | Vận động chủ động trong tầm được phép | Không thực hiện nếu cần bất động |
Không nên kéo giãn mạnh gan chân hoặc tập đứng nhón gót ngay sau chấn thương khi chưa xác định độ ổn định.
6.3. Giai đoạn 2: Khôi phục biên độ vận động và chức năng bàn chân
Điều kiện bắt đầu: Bàn chân đã được xác nhận ổn định và người bệnh được phép tăng vận động.
Mục tiêu là khôi phục chuyển động cổ chân, các ngón chân và khả năng vận động có kiểm soát.
| Bài tập | Hướng dẫn | Liều lượng khởi đầu tham khảo |
|---|---|---|
| Gấp mu – gấp gan chân cổ chân | Vận động cổ chân lên và xuống trong tầm thoải mái | 10–15 lần, 1–2 hiệp |
| Gập – duỗi ngón chân | Gập rồi duỗi các ngón có kiểm soát | 10–15 lần |
| Tập kiểm soát vòm bàn chân | Co nhẹ cơ nội tại để nâng vòm mà không quặp ngón | 8–10 lần, giữ 3–5 giây |
| Tập chuyển trọng lượng | Chuyển trọng lượng nhẹ giữa hai chân khi đứng | 1–2 phút, khi đã được phép chịu tải |
Có thể thực hiện 1–2 lượt mỗi ngày tùy khả năng dung nạp.
Các liều lượng trên là gợi ý thực hành khởi đầu, không phải liều tập được kiểm chứng riêng cho LPL.
6.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ nâng đỡ vòm bàn chân
Khi bàn chân đã ổn định và khả năng chịu tải được cải thiện, có thể tăng cường các nhóm cơ hỗ trợ chức năng bàn chân.
Các nhóm cơ quan trọng gồm:
-
Cơ nội tại bàn chân.
-
Cơ mác dài và cơ mác ngắn.
-
Cơ chày sau.
-
Nhóm cơ gấp gan chân cổ chân.
-
Nhóm cơ kiểm soát hông và chi dưới.
Bài tập 1: Short Foot Exercise – Tập cơ nội tại bàn chân
Người bệnh ngồi, đặt bàn chân trên mặt sàn.
Giữ các ngón chân thư giãn và nhẹ nhàng đưa phần trước bàn chân về phía gót để nâng vòm bàn chân.
Tránh quặp các ngón chân hoặc xoay bàn chân vào trong quá mức.
Bắt đầu 8–12 lần, giữ 5 giây mỗi lần.
Bài tập 2: Tăng sức mạnh cơ mác dài với dây kháng lực
Người bệnh ngồi, sử dụng dây kháng lực nhẹ quanh phần trước bàn chân.
Thực hiện động tác nghiêng ngoài và gấp gan chân nhẹ có kiểm soát, tùy mục tiêu hoạt động của cơ mác dài.
Bắt đầu 1–2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Tránh tạo lực kháng quá lớn nếu xuất hiện đau vùng xương hộp hoặc gan chân ngoài.
Bài tập 3: Nhón gót hai chân
Người bệnh đứng, hai tay vịn vào thành ghế hoặc tường.
Từ từ nâng hai gót chân lên và hạ xuống có kiểm soát.
Bắt đầu 1–2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Chỉ thực hiện khi người bệnh đã được phép chịu trọng lượng hoàn toàn và không có dấu hiệu mất vững.
Bài tập 4: Tập thăng bằng một chân
Người bệnh đứng gần vị trí có thể vịn, nâng một chân và duy trì thăng bằng.
Bắt đầu giữ 10–20 giây, lặp lại 3–5 lần.
Có thể tăng dần thời gian hoặc giảm hỗ trợ khi khả năng kiểm soát tốt hơn.
Các bài tập sức mạnh và kiểm soát bàn chân có cơ sở trong phục hồi chức năng bàn chân nói chung. Tuy nhiên, chúng chưa được chứng minh trực tiếp làm liền dây chằng gan chân dài sau rách. [5]
6.5. Giai đoạn 4: Phục hồi dáng đi và quay lại hoạt động thể thao
Mục tiêu trong giai đoạn này là cải thiện khả năng chịu tải lặp lại và kiểm soát bàn chân khi vận động.
Chương trình có thể bao gồm:
-
Đi bộ tăng dần quãng đường.
-
Nhón gót một chân khi đủ sức mạnh.
-
Tập đứng một chân trên các bề mặt phù hợp.
-
Tập bước lên, bước xuống bục.
-
Tập chuyển hướng và kiểm soát tiếp đất.
-
Tập chạy hoặc nhảy khi đã đạt các tiêu chí chức năng.
Trước khi quay lại chạy hoặc thể thao, người bệnh cần được đánh giá khả năng đi bộ không đau đáng kể, sức mạnh cơ, thăng bằng và khả năng chịu tải của bàn chân.
Không có thời điểm quay lại thể thao cố định được xác lập riêng cho rách LPL.
6.6. Những sai lầm thường gặp khi phục hồi chức năng bàn chân
| Sai lầm | Nguy cơ | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Tự tập chịu trọng lượng sau chấn thương nặng | Có thể làm nặng tổn thương xương hoặc mất vững | Đánh giá trước khi tăng tải |
| Chỉ tập kéo giãn gan chân | Không giải quyết đầy đủ khả năng chịu tải | Kết hợp sức mạnh và kiểm soát vận động |
| Tập nhón gót quá sớm | Có thể gây đau tăng tại vùng giữa bàn chân | Chỉ thực hiện khi được phép chịu tải |
| Bỏ qua sức mạnh cơ mác | Có thể hạn chế khả năng kiểm soát cột ngoài bàn chân | Bổ sung bài tập cơ cổ chân phù hợp |
| Tăng quãng đường đi quá nhanh | Có thể gây quá tải mô | Tăng dần dựa trên đáp ứng triệu chứng |
| Tiếp tục tập dù sưng và đau tăng | Có thể làm chậm phát hiện biến chứng | Giảm tải và tái đánh giá |
7. Khi nào tổn thương dây chằng gan chân dài cần phẫu thuật?
Không phải mọi tổn thương LPL đều cần phẫu thuật.
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp khi tổn thương ổn định, không có di lệch xương hoặc mất vững khớp đáng kể.
Tuy nhiên, bác sĩ chuyên khoa cần đánh giá khi xuất hiện:
-
Trật hoặc bán trật khớp gót – hộp.
-
Gãy xương hộp hoặc xương gót kèm mất vững.
-
Tổn thương phức hợp khớp Chopart.
-
Biến dạng bàn chân sau chấn thương.
-
Đau kéo dài và suy giảm chức năng dù đã điều trị thích hợp.
Chỉ định phẫu thuật dựa trên tính ổn định và hình thái tổn thương tổng thể, không đơn thuần dựa vào hình ảnh bất thường của LPL. [6]
8. Câu hỏi thường gặp về dây chằng gan chân dài (FAQ)
8.1. Dây chằng gan chân dài nằm ở đâu?
Dây chằng gan chân dài nằm ở mặt gan chân, kéo dài từ xương gót đến xương hộp và nền một số xương bàn chân.
Đây là một trong các cấu trúc hỗ trợ vòm dọc ngoài bàn chân. [1], [2]
8.2. Dây chằng gan chân dài có chức năng chính là gì?
Chức năng quan trọng nhất là hỗ trợ ổn định khớp gót – hộp và duy trì vòm dọc ngoài bàn chân.
Ngoài ra, dây chằng tạo thành một phần đường hầm xơ – xương cho gân cơ mác dài. [2], [3]
8.3. Dây chằng gan chân dài có phải cân gan chân không?
Không.
Dây chằng gan chân dài và cân gan chân là hai cấu trúc giải phẫu khác nhau.
Cả hai đều tham gia hỗ trợ bàn chân, nhưng khác nhau về vị trí, hình thái và cơ chế chịu lực.
8.4. Tổn thương dây chằng gan chân dài có tự lành được không?
Khả năng hồi phục phụ thuộc mức độ tổn thương, tình trạng khớp và các cấu trúc liên quan.
Hiện chưa có thời gian lành thương chuẩn được xác lập riêng cho LPL.
Người bệnh có tổn thương mất vững cần được đánh giá chuyên khoa trước khi tập chịu trọng lượng.
8.5. Đau gan chân ngoài có phải do dây chằng gan chân dài không?
Không nhất thiết.
Đau vùng gan chân ngoài có thể liên quan đến gân cơ mác dài, xương hộp, khớp gót – hộp hoặc những cấu trúc mô mềm khác.
Cần thăm khám để xác định nguyên nhân cụ thể.
8.6. Người có bàn chân bẹt có cần tập dây chằng gan chân dài không?
Không thể tập trực tiếp để tăng sức mạnh của dây chằng giống như tập cơ.
Tuy nhiên, bài tập cơ nội tại bàn chân, cơ mác và các nhóm cơ kiểm soát cổ chân có thể giúp cải thiện chức năng.
Việc lựa chọn bài tập cần dựa trên loại biến dạng và mức độ suy giảm chức năng.
8.7. MRI có phát hiện được tổn thương dây chằng gan chân dài không?
MRI có thể giúp khảo sát cấu trúc LPL và các mô mềm xung quanh.
Tuy nhiên, giá trị chẩn đoán còn phụ thuộc vào chất lượng hình ảnh và kinh nghiệm người đọc. Cần phối hợp kết quả với thăm khám lâm sàng. [3]
8.8. Khi nào người bệnh có thể chạy bộ trở lại?
Người bệnh có thể cân nhắc trở lại chạy khi đã phục hồi đủ khả năng chịu tải, sức mạnh và kiểm soát vận động.
Đặc biệt, cần loại trừ tình trạng mất vững khớp và tổn thương xương phối hợp.
Thời điểm trở lại chạy được quyết định theo tiến triển chức năng, không chỉ dựa trên số tuần sau chấn thương.
9. Kết luận: Vì sao dây chằng gan chân dài quan trọng đối với bàn chân?
Dây chằng gan chân dài là cấu trúc quan trọng trong hệ thống ổn định thụ động của bàn chân.
Dây chằng có vai trò hỗ trợ vòm dọc ngoài, ổn định khớp gót – hộp và tạo đường hầm cho gân cơ mác dài.
Tổn thương LPL có thể xuất hiện trong những chấn thương phức hợp giữa bàn chân, nhưng không phải nguyên nhân duy nhất của đau gan chân ngoài.
Đối với người bệnh, đau sau chấn thương, không thể chịu trọng lượng hoặc bầm tím gan chân là những dấu hiệu cần được chú ý.
Đối với nhà lâm sàng, lượng giá cần kết hợp thăm khám, đánh giá độ vững và hình ảnh học khi có chỉ định.
Phục hồi chức năng hiệu quả cần dựa trên độ ổn định của bàn chân, khả năng chịu tải và tiến triển vận động có kiểm soát, thay vì chỉ tập trung giảm đau.
0937782677
10. Tài liệu tham khảo
[1] Long Plantar Ligament. Radiopaedia.org. Radiopaedia.
[2] Morphological Characteristics of the Plantar Calcaneocuboid Ligaments. 2021. DOI: 10.1186/s13047-020-00443-7.
[3] Advanced Ankle and Foot Sonoanatomy: Imaging Beyond the Basics. 2020. DOI: 10.3390/diagnostics10030160.
[4] Anatomy, Bony Pelvis and Lower Limb: Arches of the Foot. StatPearls. NCBI Bookshelf.
[5] Heel Pain – Plantar Fasciitis: Revision 2023. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2023. DOI: 10.2519/jospt.2023.0303.
[6] ACR Appropriateness Criteria® Acute Trauma to the Foot. 2020. PubMed.
