DÂY CHẰNG CHẺ ĐÔI: VÌ SAO BONG GÂN CỔ CHÂN CÓ THỂ CHE GIẤU TỔN THƯƠNG GIỮA BÀN CHÂN?
Dây chằng chẻ đôi (bifurcate ligament) là một cấu trúc hình chữ Y nằm ở vùng giữa bàn chân. Dây chằng nối xương gót với xương ghe và xương hộp. Nó góp phần ổn định hệ thống khớp Chopart khi bàn chân chịu lực.
Điều đáng chú ý là tổn thương dây chằng chẻ đôi có thể bị nhầm với bong gân cổ chân thông thường.
Người bệnh có thể đau phía trước – ngoài cổ chân sau khi lật bàn chân. Tuy nhiên, nguyên nhân không nhất thiết nằm ở dây chằng sên – mác trước (ATFL).
Một báo cáo năm 2026 mô tả vận động viên bóng đá bị tổn thương cả hai bó dây chằng chẻ đôi. X-quang ban đầu không phát hiện rõ gãy xương, nhưng siêu âm và MRI đã xác định tổn thương.
Vì vậy, hiểu đúng giải phẫu và dấu hiệu chấn thương giúp hạn chế bỏ sót những tổn thương quan trọng ở vùng giữa bàn chân.
1. Dây chằng chẻ đôi (bifurcate ligament) là gì?
Dây chằng chẻ đôi, còn gọi là Chopart ligament, thuộc hệ thống dây chằng mu chân.
Tên Latin là ligamentum bifurcatum.
Cấu trúc xuất phát từ mặt trên – trước xương gót. Sau đó, các sợi chia thành hai bó tạo hình chữ Y.
Hai bó dây chằng gồm:
- Dây chằng gót – ghe (calcaneonavicular ligament): nối xương gót với xương ghe, còn gọi là xương thuyền bàn chân.
- Dây chằng gót – hộp (calcaneocuboid ligament): nối xương gót với xương hộp.
Dây chằng chẻ đôi góp phần ổn định khớp ngang cổ chân, hay khớp Chopart.
Tuy nhiên, không nên nhầm dây chằng gót – ghe của cấu trúc này với dây chằng gót – ghe gan chân (spring ligament). Đây là hai cấu trúc khác nhau.
2. Giải phẫu dây chằng chẻ đôi: Hai bó gót – ghe và gót – hộp
Hai bó dây chằng có điểm xuất phát gần nhau nhưng hướng đi và điểm bám khác nhau.
2.1. Bó gót – ghe (calcaneonavicular ligament)
Bó gót – ghe xuất phát từ vùng mỏm trước xương gót.
Các sợi đi chếch về phía trong, đến mặt mu – ngoài xương ghe.
Bó này thường có hình dạng giống một dây tròn và dài hơn bó gót – hộp.
2.2. Bó gót – hộp (calcaneocuboid ligament)
Bó gót – hộp đi từ mỏm trước xương gót đến mặt mu – trong xương hộp.
Cấu trúc thường ngắn và dẹt hơn bó gót – ghe.
Đặc biệt, bó này có thể không được nhận diện như một cấu trúc riêng biệt ở một số người.
2.3. Nghiên cứu giải phẫu dây chằng chẻ đôi năm 2019
Edama và cộng sự khảo sát 100 bàn chân từ 52 người hiến xác.
| Đặc điểm | Kết quả |
|---|---|
| Có cả hai bó dây chằng | 68% |
| Không nhận diện được bó gót – hộp | 32% |
| Không nhận diện được bó gót – ghe | 0% |
| Chiều dài trung bình bó gót – ghe | 20,8 ± 2,9 mm |
| Chiều dài trung bình bó gót – hộp | 10,5 ± 2,7 mm |
Kết quả cho thấy dây chằng chẻ đôi có biến thể giải phẫu đáng kể.
Tuy nhiên, đây là nghiên cứu trên mẫu xác. Không nhìn thấy bó gót – hộp trên MRI không đồng nghĩa với việc dây chằng bị đứt. [2]
3. Chức năng dây chằng chẻ đôi trong ổn định khớp Chopart
Khớp Chopart (midtarsal joint) gồm hai khớp chính:
- Khớp sên – ghe (talonavicular joint).
- Khớp gót – hộp (calcaneocuboid joint).
Hệ thống này cho phép phần trước bàn chân thích nghi với địa hình và truyền lực khi di chuyển.
Dây chằng chẻ đôi góp phần duy trì sự liên kết giữa các xương. Tuy nhiên, mức độ đóng góp cơ học của nó vẫn đang được nghiên cứu.
3.1. Dây chằng Chopart có phải cấu trúc ổn định quan trọng nhất?
Một số tài liệu giải phẫu gọi dây chằng chẻ đôi là cấu trúc then chốt của khớp Chopart.
Tuy nhiên, nghiên cứu cơ sinh học của Baumbach và cộng sự năm 2022 đưa ra kết quả thận trọng hơn.
Các tác giả thử nghiệm 16 mẫu bàn chân. Khi cắt chọn lọc dây chằng, họ không ghi nhận thay đổi dịch chuyển có ý nghĩa trong phần lớn điều kiện thử nghiệm.
Điều này gợi ý vai trò cơ học độc lập của dây chằng chẻ đôi có thể nhỏ hơn một số mô tả truyền thống.
Tuy nhiên, mẫu nghiên cứu còn ít và không mô phỏng đầy đủ hoạt động cơ ở người sống.
Vì vậy, không nên xem dây chằng chẻ đôi là cấu trúc duy nhất quyết định độ vững khớp Chopart. [3]
4. Tổn thương dây chằng chẻ đôi có dễ bị nhầm với bong gân cổ chân không?
Có.
Một cơ chế thường gặp là bàn chân bị lật trong kết hợp gấp gan chân.
Đây cũng là cơ chế gây bong gân dây chằng bên ngoài cổ chân.
Tuy nhiên, lực chấn thương có thể ảnh hưởng đến hệ thống dây chằng Chopart.
4.1. Dấu hiệu gợi ý tổn thương dây chằng chẻ đôi
Người bệnh có thể xuất hiện:
- Đau ở vùng trước – ngoài cổ chân, lan đến giữa bàn chân.
- Sưng hoặc đau khu trú gần mỏm trước xương gót.
- Đau tăng khi đứng hoặc đi.
- Khó chịu khi xoay phần giữa bàn chân.
- Đau kéo dài dù đã được điều trị bong gân thông thường.
Các triệu chứng này không đặc hiệu cho dây chằng chẻ đôi.
Vì vậy, cần phân biệt với tổn thương ATFL, dây chằng gót – mác và gãy xương vùng giữa bàn chân.
4.2. Gãy mỏm trước xương gót liên quan thế nào đến dây chằng chẻ đôi?
Mỏm trước xương gót là vùng xuất phát của dây chằng chẻ đôi.
Khi lực kéo đủ lớn, tổn thương có thể gây gãy nhổ một mảnh xương nhỏ tại vị trí bám.
Đặc biệt, mảnh gãy nhỏ có thể khó nhận diện trên X-quang thông thường.
Nghiên cứu Petrover và cộng sự năm 2007 ghi nhận tổn thương dây chằng chẻ đôi ở 9/13 trường hợp gãy mỏm trước xương gót được đánh giá đầy đủ về dây chằng trên MRI.
Tuy nhiên, đây là nhóm người bệnh được lựa chọn có gãy xương, không phải tỷ lệ tổn thương trong mọi ca bong gân cổ chân. [4]
5. MRI và siêu âm dây chằng chẻ đôi: Nghiên cứu mới năm 2026
Ahmad và cộng sự công bố một báo cáo lâm sàng trên British Journal of Sports Medicine năm 2026.
Người bệnh là vận động viên bóng đá nam, 30 tuổi.
Anh bị đau vùng trước – ngoài cổ chân sau một chấn thương lật trong kết hợp gấp gan chân.
5.1. Kết quả chẩn đoán hình ảnh
| Phương pháp | Phát hiện |
|---|---|
| X-quang ban đầu | Không phát hiện rõ gãy hoặc trật khớp |
| Siêu âm | Gãy nhổ mảnh xương khoảng 3 mm tại mỏm trước xương gót |
| MRI sau 7 ngày | Xác nhận mảnh gãy và tổn thương cả hai bó dây chằng chẻ đôi |
| Đánh giá ATFL | Không ghi nhận đứt ATFL trong ca bệnh này |
5.2. Ý nghĩa lâm sàng
Trường hợp này nhấn mạnh rằng đau sau lật cổ chân không phải lúc nào cũng xuất phát từ dây chằng bên ngoài.
Đặc biệt, một tổn thương vùng Chopart có thể tồn tại dù X-quang ban đầu không rõ bất thường.
Tuy nhiên, đây chỉ là báo cáo ca bệnh.
Không thể kết luận siêu âm hoặc MRI có độ nhạy tuyệt đối từ một trường hợp riêng lẻ. [5]
6. X-quang, CT hay MRI: Phương pháp nào đánh giá tổn thương Chopart tốt hơn?
Việc lựa chọn hình ảnh phụ thuộc nghi ngờ lâm sàng.
| Phương pháp | Vai trò |
|---|---|
| X-quang | Đánh giá gãy xương, trật khớp và tương quan khớp ban đầu |
| Siêu âm | Khảo sát dây chằng nông và một số mảnh gãy nhổ |
| CT | Đánh giá gãy xương nhỏ và tổn thương bề mặt khớp |
| MRI | Đánh giá trực tiếp dây chằng, phù tủy xương và mô mềm phối hợp |
Năm 2024, Abs và cộng sự công bố nghiên cứu hồi cứu trên 754 trường hợp chấn thương bàn chân – cổ chân.
So với CT chùm tia hình nón (cone-beam CT), X-quang có độ nhạy 64,9% trong phát hiện tổn thương Chopart.
Kết quả này nhấn mạnh nguy cơ bỏ sót tổn thương giữa bàn chân trên X-quang.
Tuy nhiên, 64,9% là độ nhạy với tổn thương Chopart nói chung, không phải độ nhạy phát hiện rách dây chằng chẻ đôi đơn độc. [6]
7. Điều trị tổn thương dây chằng chẻ đôi có cần phẫu thuật không?
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật.
Lựa chọn điều trị phụ thuộc độ vững khớp Chopart và tổn thương xương phối hợp.
7.1. Điều trị bảo tồn
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp khi khớp còn ổn định và không có gãy – trật cần can thiệp.
Các biện pháp có thể gồm:
- Bảo vệ bàn chân bằng nẹp hoặc giày bất động theo chỉ định.
- Hạn chế chịu trọng lượng khi cần thiết.
- Kiểm soát đau và sưng.
- Tăng vận động, sức mạnh và chịu tải theo tiến triển.
Tuy nhiên, không có một thời gian bất động cố định cho mọi trường hợp rách dây chằng chẻ đôi.
7.2. Khi nào cần đánh giá phẫu thuật?
Tổn thương mất vững, gãy – trật hoặc mất tương quan khớp cần được đánh giá chuyên khoa.
Đặc biệt, trật khớp Chopart là chấn thương nghiêm trọng.
Tổng quan của Metcalfe và cộng sự năm 2024 nhấn mạnh tầm quan trọng của nắn chỉnh giải phẫu và duy trì độ vững đối với các trường hợp trật khớp Chopart.
Tuy nhiên, kết quả phẫu thuật của nhóm gãy – trật không được áp dụng trực tiếp cho bong gân dây chằng chẻ đôi ổn định. [7]
8. Phục hồi chức năng sau tổn thương dây chằng chẻ đôi
Phục hồi chức năng cần được xây dựng sau khi đã xác định độ vững của khớp.
Một trường hợp bong gân ổn định khác với gãy mỏm trước xương gót hoặc tổn thương Chopart mất vững.
8.1. Giai đoạn bảo vệ mô
Mục tiêu là giảm đau, kiểm soát sưng và bảo vệ cấu trúc tổn thương.
Người bệnh cần tuân thủ giới hạn chịu trọng lượng.
Đặc biệt, không nên cố tập đi hoặc kéo giãn mạnh khi chưa loại trừ gãy xương.
8.2. Phục hồi tầm vận động và sức mạnh
Khi được phép, chương trình có thể tập trung vào:
- Khôi phục gấp mu và gấp gan chân cổ chân.
- Tăng sức mạnh cơ bắp chân và cơ quanh bàn chân.
- Phục hồi khả năng kiểm soát lật trong – lật ngoài.
- Tập các cơ nội tại bàn chân.
- Khôi phục dáng đi và khả năng chuyển trọng lượng.
Tuy nhiên, các bài tập lật trong có kháng lực lớn cần được cân nhắc nếu còn đau vùng Chopart.
8.3. Tập thăng bằng và trở lại thể thao
Khi khả năng chịu tải cải thiện, người bệnh có thể tiến triển sang tập thăng bằng.
Sau đó, chương trình có thể bổ sung các hoạt động chạy, nhảy và đổi hướng nếu phù hợp.
Các tiêu chí nên đánh giá trước khi trở lại thể thao:
| Nội dung | Mục tiêu |
|---|---|
| Đau và sưng | Không tăng đáng kể sau hoạt động |
| Tầm vận động | Đủ cho yêu cầu sinh hoạt và thể thao |
| Sức mạnh | Đáp ứng hoạt động dự kiến |
| Thăng bằng một chân | Kiểm soát tư thế tốt |
| Dáng đi và chạy | Không có bù trừ rõ |
| Độ vững khớp Chopart | Đã được đánh giá phù hợp |
Hiện chưa có phác đồ phục hồi chức năng đặc hiệu cho rách dây chằng chẻ đôi đơn độc được xác lập bằng thử nghiệm chất lượng cao.
Vì vậy, chương trình phải dựa trên loại tổn thương, khả năng chịu tải và tiến triển lâm sàng.
9. Câu hỏi thường gặp về dây chằng chẻ đôi (FAQ)
1. Dây chằng chẻ đôi nằm ở đâu?
Dây chằng nằm ở vùng mu – ngoài giữa bàn chân, xuất phát từ xương gót và chia thành hai bó đến xương ghe và xương hộp.
2. Dây chằng chẻ đôi có giống dây chằng gót – mác không?
Không. Dây chằng gót – mác thuộc hệ thống dây chằng bên ngoài cổ chân. Dây chằng chẻ đôi thuộc hệ thống ổn định khớp Chopart.
3. Rách dây chằng chẻ đôi có gây đau cổ chân không?
Có thể. Người bệnh thường đau vùng trước – ngoài cổ chân hoặc giữa bàn chân. Tuy nhiên, triệu chứng này không đặc hiệu.
4. X-quang bình thường có loại trừ tổn thương dây chằng chẻ đôi không?
Không. Một số tổn thương dây chằng hoặc mảnh gãy nhỏ có thể khó phát hiện. CT, siêu âm hoặc MRI có thể được cân nhắc khi phù hợp.
5. Đứt dây chằng chẻ đôi có cần phẫu thuật không?
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật. Điều trị phụ thuộc độ vững khớp và tình trạng gãy – trật phối hợp.
6. Sau tổn thương dây chằng chẻ đôi nên tập gì?
Chương trình thường gồm phục hồi tầm vận động, sức mạnh, thăng bằng và dáng đi. Tuy nhiên, cần xác định độ vững và mức chịu trọng lượng cho phép trước khi tăng tải.
10. Kết luận: Vì sao dây chằng chẻ đôi dễ bị bỏ sót?
Dây chằng chẻ đôi là một cấu trúc hình chữ Y thuộc hệ thống ổn định khớp Chopart.
Dây chằng gồm bó gót – ghe và bó gót – hộp. Hai bó có hình thái và kích thước khác nhau.
Đặc biệt, tổn thương có thể xuất hiện sau cơ chế lật cổ chân quen thuộc.
Vì vậy, đau vùng trước – ngoài cổ chân kéo dài cần được đánh giá cả hệ thống giữa bàn chân.
MRI và siêu âm có thể hỗ trợ nhận diện tổn thương dây chằng. Trong khi đó, CT hữu ích khi nghi gãy xương nhỏ.
Đối với phục hồi chức năng, cần phân biệt tổn thương ổn định với mất vững hoặc gãy – trật.
Thông điệp quan trọng: Không phải mọi trường hợp đau sau lật cổ chân đều là bong gân ATFL. Nhận diện tổn thương Chopart giúp lựa chọn điều trị và tiến triển chịu tải an toàn hơn.
0937782677
11. Tài liệu tham khảo khoa học
- Radiopaedia. Bifurcate ligament. Radiology Reference Article. Nguồn Radiopaedia.
- Morphological features of the bifurcated ligament. Surgical and Radiologic Anatomy. 2019;41(1):3–7. DOI: 10.1007/s00276-018-2089-y.
- Anatomical and biomechanical evaluation of the lateral calcaneo-cuboid and bifurcate ligaments. Foot and Ankle Surgery. 2022. DOI: 10.1016/j.fas.2022.06.007.
- Anterior process calcaneal fractures: a systematic evaluation of associated conditions. Skeletal Radiology. 2007. DOI: 10.1007/s00256-006-0262-6.
- Mid-tarsal (Chopart) joint ligamentous injury. British Journal of Sports Medicine. 2026. DOI: 10.1136/bjsports-2025-110603.
- The missed chapter on midfoot: Chopart injuries. La Radiologia Medica. 2024. DOI: 10.1007/s11547-024-01905-9.
- Chopart dislocations: a review of diagnosis, treatment and outcomes. Archives of Orthopaedic and Trauma Surgery. 2024. DOI: 10.1007/s00402-023-05040-4.
- Anatomico-radiological Study of the Bifurcate Ligament of the Foot with Clinical Significance. Cureus. 2019. DOI: 10.7759/cureus.3847.
- Normal Anatomy and Traumatic Injury of the Midtarsal (Chopart) Joint Complex: An Imaging Primer. RadioGraphics. 2019. DOI: 10.1148/rg.2019180102.
