DÂY CHẰNG CHÀY – GHE: VÌ SAO CẤU TRÚC MỎNG NÀY CÓ THỂ LIÊN QUAN ĐẾN BÀN CHÂN BẸT?
Dây chằng chày – ghe (tibionavicular ligament) là một thành phần thuộc lớp nông của phức hợp dây chằng delta ở mặt trong cổ chân. Dây chằng nối mắt cá trong xương chày với xương ghe. Cấu trúc này góp phần kiểm soát chuyển động quá mức của cổ chân và bàn chân.
Một số nghiên cứu cho thấy dây chằng chày – ghe có thể liên quan đến biến dạng bàn chân bẹt mắc phải ở người trưởng thành. Đặc biệt, bất thường dây chằng trên MRI được ghi nhận ở những người có biến dạng lớn hơn.
Tuy nhiên, đây là mối liên quan từ nghiên cứu quan sát. Chưa có bằng chứng xác nhận tổn thương dây chằng chày – ghe đơn độc gây sụp vòm bàn chân.
Hiểu đúng cấu trúc này có ý nghĩa trong chẩn đoán hình ảnh, đánh giá cổ chân và phục hồi chức năng.
1. Dây chằng chày – ghe là gì?
Dây chằng chày – ghe là một dải mô liên kết nằm ở phía trước trong cổ chân.
Tên tiếng Anh là tibionavicular ligament, viết tắt TNL. Danh pháp Latin là ligamentum tibionaviculare.
Dây chằng thuộc lớp nông của phức hợp dây chằng delta (deltoid ligament complex).
Đây là bó nằm trước nhất trong hệ thống dây chằng nông. Các sợi có hình dạng xòe rộng, nối xương chày với xương ghe.
Trong phân tích gộp giải phẫu năm 2017, TNL được mô tả là bó dài nhất và mỏng nhất của phức hợp delta. Tuy nhiên, độ dài và độ dày thay đổi theo phương pháp đo. [2]
1.1. Nguyên ủy của dây chằng chày – ghe
Dây chằng xuất phát từ phần trước của củ trước mắt cá trong.
Mắt cá trong (medial malleolus) là phần đầu dưới xương chày nhô về phía trong cổ chân.
Củ trước (anterior colliculus) là vị trí bám của nhiều bó dây chằng delta lớp nông.
TNL xuất phát ở vùng trước nhất của khu vực này. Phía sau nó thường là dây chằng chày – lò xo.
Nghiên cứu phẫu tích năm 2024 mô tả một phần trước của TNL liên quan đến bao khớp cổ chân. Các sợi này có thể nằm trong khớp nhưng ngoài màng hoạt dịch. [3]
1.2. Điểm bám tận tại xương ghe
TNL đi chếch xuống dưới và ra trước để bám vào mặt trên trong của xương ghe.
Xương ghe (navicular bone) nằm ở phần trong của vùng giữa bàn chân. Xương này tiếp khớp với chỏm xương sên ở phía sau.
Củ xương ghe là mốc giải phẫu quan trọng của bàn chân trong.
Nghiên cứu Campbell và cộng sự năm 2014 xác định điểm bám TNL nằm cách củ xương ghe trung bình 9,7 mm. Khoảng tin cậy 95% là 8,4–11,0 mm. [4]
Đây là khoảng cách giải phẫu giữa các mốc xương. Không phải kích thước chiều dài của dây chằng.
1.3. Vì sao TNL có hình dạng như chiếc quạt?
Các bó sợi TNL đi từ vùng nguyên ủy tương đối hẹp đến vị trí bám rộng hơn trên xương ghe.
Do đó, hình dạng tổng thể xòe rộng về phía xa.
Cấu trúc này tạo thành một dải liên kết lớn ở phía trước trong cổ chân.
Nghiên cứu Dalmau-Pastor năm 2024 ghi nhận bề rộng điểm bám xa lớn hơn rõ rệt điểm bám gần.
Sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, với p = 0,0001. [3]
Tuy nhiên, hình dạng rộng không đồng nghĩa dây chằng chịu lực lớn hơn mọi cấu trúc khác.
2. Giải phẫu phức hợp dây chằng delta
Phức hợp dây chằng delta là hệ thống dây chằng quan trọng ở mặt trong cổ chân.
Hệ thống này xuất phát từ vùng mắt cá trong và tỏa đến nhiều cấu trúc xung quanh.
Theo cách phân loại thường dùng, dây chằng delta có hai lớp: nông và sâu.
2.1. Lớp nông của dây chằng delta
Nghiên cứu giải phẫu năm 2024 mô tả ba bó nông chính.
| Dây chằng | Tên tiếng Anh | Điểm bám tận |
|---|---|---|
| Chày – ghe | Tibionavicular ligament | Xương ghe |
| Chày – lò xo | Tibiospring ligament | Phức hợp dây chằng lò xo |
| Chày – gót | Tibiocalcaneal ligament | Xương gót tại sustentaculum tali |
Các bó nông góp phần kiểm soát chuyển động của cổ chân và phần sau bàn chân.
Tuy nhiên, một số phân loại truyền thống còn mô tả bó chày – sên sau nông.
Sự khác biệt phản ánh tính phức tạp của các bó sợi và danh pháp giải phẫu.
2.2. Lớp sâu của dây chằng delta
Lớp sâu gồm các bó sợi liên kết trực tiếp xương chày với xương sên.
Theo cách phân loại truyền thống, lớp sâu có thành phần chày – sên trước và chày – sên sau.
Trong khi đó, một số nghiên cứu gần đây xem chúng là các phần của một bó chày – sên sâu.
Những cấu trúc này góp phần duy trì tương quan khớp chày – sên.
Đặc biệt, lớp sâu có vai trò quan trọng trong chống lại sự dịch chuyển và xoay ngoài bất thường của xương sên.
2.3. Vì sao cách phân loại dây chằng delta chưa thống nhất?
Các bó dây chằng delta có thể liên tục với nhau.
Ngoài ra, hướng sợi và vị trí bám thay đổi giữa các cá thể.
Một số nghiên cứu tách các bó sợi thành nhiều dây chằng riêng biệt. Nghiên cứu khác nhóm chúng theo điểm bám tận và chức năng.
Vì vậy, số lượng bó dây chằng có thể khác nhau giữa các tài liệu.
Nghiên cứu Dalmau-Pastor năm 2024 đề xuất cách mô tả bốn bó chính trong hai lớp. Tuy nhiên, đây là kết quả từ 32 mẫu giải phẫu. [3]
Không nên mặc định rằng mọi cách phân loại khác đều sai.
3. Dây chằng chày – ghe khác gì dây chằng chày – lò xo và chày – gót?
Ba dây chằng đều xuất phát từ vùng mắt cá trong.
Tuy nhiên, chúng có điểm bám tận và đặc điểm chịu lực khác nhau.
| Đặc điểm | Chày – ghe (TNL) | Chày – lò xo (TSL) | Chày – gót (TCL) |
|---|---|---|---|
| Vị trí tương đối | Trước nhất | Phía sau TNL | Phía sau TSL |
| Điểm bám tận | Xương ghe | Spring ligament | Xương gót |
| Bám xương trực tiếp ở đầu xa | Có | Không | Có |
| Hình thái | Dài, xòe rộng | Dải liên kết với dây chằng lò xo | Hướng xuống dưới |
| Tư thế tăng căng nổi bật trong nghiên cứu 2020 | Gấp gan chân kết hợp dạng | Dạng, tăng khi gấp gan chân | Sấp, tăng khi gấp mu |
| Vai trò cơ học | Kiểm soát chuyển động phía trước trong | Liên kết delta với spring ligament | Góp phần ổn định mặt trong và khớp dưới sên |
Bảng trên tổng hợp dữ liệu giải phẫu và cơ sinh học từ những nghiên cứu riêng biệt. [3,5]
Đặc biệt, TNL khác TSL ở điểm bám tận.
TNL bám trực tiếp vào xương ghe. Trong khi đó, TSL hòa vào phần trên trong của spring ligament.
Sự phân biệt này có ý nghĩa khi đọc MRI hoặc siêu âm cổ chân.
4. Chức năng dây chằng chày – ghe trong cơ sinh học cổ chân
Các dây chằng không giữ mức căng giống nhau trong mọi tư thế.
Khả năng chịu lực phụ thuộc hướng chuyển động và vị trí khớp.
TNL có vai trò nổi bật khi cổ chân gấp gan chân kết hợp dạng bàn chân.
4.1. Dây chằng chày – ghe kiểm soát những chuyển động nào?
Về cơ sinh học, TNL góp phần hạn chế dạng bàn chân và các chuyển động phối hợp quá mức.
Dạng bàn chân (abduction) là chuyển động hướng phần trước bàn chân ra ngoài so với phần sau bàn chân.
Trong vận động thực tế, chuyển động này có thể phối hợp với gấp gan chân và các thành phần xoay.
Tuy nhiên, TNL không phải cấu trúc duy nhất kiểm soát chuyển động.
Dây chằng delta, spring ligament, các khớp và hệ thống cơ cùng tham gia ổn định.
4.2. Nghiên cứu Takao và cộng sự năm 2020
Takao và cộng sự khảo sát sáu mẫu chi dưới bảo quản đông lạnh.
Các tác giả sử dụng thiết bị đo biến dạng nhỏ, gọi là Miniaturization Ligament Performance Probe (MLPP).
Thiết bị được gắn vào các bó dây chằng delta lớp nông.
Nhóm nghiên cứu khảo sát chuyển động từ 15° gấp mu đến 30° gấp gan chân.
Đồng thời, các tác giả tạo mô-men lực 1,2 N·m theo nhiều hướng.
Kết quả: TNL bắt đầu tăng căng từ khoảng 10° gấp gan chân trong điều kiện thí nghiệm.
Mức căng tăng khi góc gấp gan chân lớn hơn. Đáp ứng nổi bật nhất xuất hiện khi gấp gan chân kết hợp dạng bàn chân. [5]
4.3. So sánh cơ sinh học của các bó delta
| Bó dây chằng | Tư thế bắt đầu tăng căng trong nghiên cứu | Đáp ứng nổi bật |
|---|---|---|
| Chày – ghe | Khoảng 10° gấp gan chân | Gấp gan chân kết hợp dạng |
| Chày – lò xo | Khoảng 15° gấp gan chân | Dạng bàn chân |
| Chày – gót | Từ khoảng 0° gấp mu | Sấp, đặc biệt gấp mu kết hợp dạng |
| Chày – sên sau nông | Tăng khi gấp mu | Gấp mu |
Những giá trị trên phản ánh điều kiện nghiên cứu Takao năm 2020.
Chúng không phải giới hạn biên độ vận động an toàn cho người bệnh sau tổn thương dây chằng.
Đặc biệt, mức căng được chuẩn hóa trong thí nghiệm không tương đương lực kéo tối đa mà dây chằng chịu được.
4.4. Vì sao không nên chuyển trực tiếp kết quả cơ sinh học thành phác đồ tập?
Nghiên cứu sử dụng mẫu xác không có sự phối hợp cơ chủ động.
Trong khi đó, vận động ở người sống có sự tham gia của nhiều nhóm cơ.
Ngoài ra, tải trọng chịu ảnh hưởng từ tư thế, trọng lượng cơ thể và tốc độ chuyển động.
Do đó, góc bắt đầu tăng căng trong thí nghiệm không phải ngưỡng gây tổn thương.
Không có cơ sở để yêu cầu mọi người bệnh tránh gấp gan chân trên 10°.
Việc giới hạn vận động phải dựa trên loại tổn thương và yêu cầu bảo vệ mô.
5. Dây chằng chày – ghe có hiện diện ở tất cả mọi người không?
TNL thường được nhận diện trong các nghiên cứu giải phẫu.
Tuy nhiên, tần suất hiện diện khác nhau theo tiêu chí phân loại.
5.1. Phân tích gộp Yammine năm 2017
Yammine tổng hợp tám nghiên cứu với 142 mẫu cổ chân.
Tác giả phân tích tỷ lệ hiện diện và kích thước các thành phần dây chằng delta.
Kết quả cho thấy TNL có tỷ lệ hiện diện gộp khoảng 90%.
Nghiên cứu cũng mô tả TNL là bó dài nhất và mỏng nhất trong các thành phần được khảo sát. [2]
5.2. Những nghiên cứu giải phẫu sau đó
Campbell và cộng sự năm 2014 nhận diện TNL trong cả 14 mẫu.
Guerra-Pinto và cộng sự năm 2021 ghi nhận TNL ở cả 43 mẫu khảo sát.
Dalmau-Pastor và cộng sự năm 2024 tiếp tục nhận diện bó này ở toàn bộ 32 mẫu.
Tuy nhiên, một tỷ lệ hiện diện 100% trong mẫu nghiên cứu không bảo đảm kết quả tương tự ở mọi quần thể.
5.3. Không thấy TNL trên MRI có phải bị đứt không?
Không nhất thiết.
TNL là một cấu trúc tương đối mỏng và gần bao khớp.
Vì vậy, việc nhận diện có thể khó khăn trên một số kỹ thuật MRI thông thường.
Ngoài ra, hình thái và hướng sợi có thể thay đổi giữa các cá thể.
Để chẩn đoán tổn thương, cần xem xét những dấu hiệu khác. Chúng gồm mất liên tục sợi, phù mô mềm và tổn thương phối hợp.
6. MRI dây chằng chày – ghe: Nghiên cứu hiện nay cho thấy điều gì?
MRI giúp khảo sát mô mềm và các dây chằng cổ chân.
Tuy nhiên, TNL có thể khó phân biệt với bao khớp hoặc các bó lân cận.
Do đó, lựa chọn chuỗi xung và mặt phẳng chụp rất quan trọng.
6.1. Hình ảnh TNL bình thường
Dây chằng thường có tín hiệu thấp trên các chuỗi xung MRI phù hợp.
Các bó sợi kéo dài từ mắt cá trong về phía xương ghe.
TNL nằm ở phía trước trong và thường có hình dạng xòe rộng.
Để đánh giá đầy đủ, bác sĩ chẩn đoán hình ảnh có thể kết hợp nhiều mặt phẳng.
Đặc biệt, MRI độ phân giải cao giúp phân biệt những bó sợi nhỏ.
6.2. Nghiên cứu Fernandez và cộng sự năm 2024
Nghiên cứu khảo sát 20 cổ chân của người trưởng thành không có triệu chứng.
Các tác giả sử dụng MRI thể tích ba chiều tại từ trường 3 Tesla.
TNL được nhận diện ở cả 20 cổ chân.
Kích thước trung bình của dây chằng là:
| Kích thước MRI | Trung bình |
|---|---|
| Chiều dài | 22,5 mm |
| Chiều rộng | 10,0 mm |
| Chiều dày | 2,4 mm |
Nghiên cứu cho thấy khả năng nhận diện các thành phần dây chằng delta bằng MRI 3D. [6]
Tuy nhiên, người tham gia không có triệu chứng.
Vì vậy, nghiên cứu không trực tiếp xác định độ nhạy của MRI đối với rách TNL.
6.3. Những dấu hiệu MRI gợi ý tổn thương TNL
Các biểu hiện cần được xem xét gồm thay đổi tín hiệu, phù và mất liên tục sợi dây chằng.
Ngoài ra, dây chằng có thể dày lên hoặc mỏng bất thường ở một đoạn.
Tuy nhiên, thay đổi hình thái không đồng nghĩa với rách hoàn toàn.
Đặc biệt, TNL có thể khó phân biệt với các cấu trúc liên tục xung quanh.
Vì vậy, hình ảnh phải được diễn giải cùng bệnh sử và khám lâm sàng.
7. Siêu âm có thể nhận diện dây chằng chày – ghe không?
Siêu âm cơ xương khớp có thể khảo sát các thành phần nông của dây chằng delta.
Tuy nhiên, TNL tương đối mỏng và có hướng sợi phức tạp.
Do đó, việc nhận diện phụ thuộc kỹ thuật siêu âm.
7.1. Vị trí khảo sát TNL
Martinez-Franco và cộng sự năm 2022 mô tả phương pháp khảo sát các dây chằng mặt trong cổ chân.
Đối với TNL, đầu dò được định hướng từ mắt cá trong về phía xương ghe.
Các sợi thường xuất hiện dạng bó sợi tăng âm trên siêu âm.
Tuy nhiên, hiện tượng bất đẳng hướng (anisotropy) có thể làm thay đổi tín hiệu phản hồi.
Vì vậy, cần điều chỉnh góc đầu dò để tránh nhầm cấu trúc bình thường với tổn thương. [7]
7.2. MRI và siêu âm khác nhau thế nào?
| Đặc điểm | MRI | Siêu âm |
|---|---|---|
| Quan sát TNL | Có thể, đặc biệt với chuỗi xung phù hợp | Có thể |
| Đánh giá toàn bộ phức hợp delta | Tốt | Phụ thuộc cửa sổ khảo sát |
| Phát hiện phù tủy xương | Có | Không |
| Khảo sát động | Hạn chế | Có thể |
| Đánh giá cấu trúc sâu | Thuận lợi hơn | Có giới hạn |
| Phụ thuộc người thực hiện | Có | Cao |
Đây là so sánh đặc điểm kỹ thuật, không phải kết quả thử nghiệm trực tiếp giữa hai phương pháp.
8. Dây chằng chày – ghe có liên quan đến bàn chân bẹt không?
Đây là câu hỏi quan trọng trong nghiên cứu và thực hành lâm sàng.
Bàn chân bẹt có thể liên quan đến nhiều cấu trúc xương, khớp, gân và dây chằng.
Trong đó, spring ligament và gân cơ chày sau được nghiên cứu nhiều.
TNL cũng có thể tham gia vào hệ thống ổn định này.
Tuy nhiên, chưa thể xác định TNL là nguyên nhân duy nhất gây biến dạng.
8.1. Bàn chân bẹt mắc phải ở người trưởng thành là gì?
Thuật ngữ truyền thống là adult acquired flatfoot deformity (AAFD).
Tình trạng này có thể bao gồm giảm vòm dọc trong, dạng bàn chân trước và lệch gót ra ngoài.
Hiện nay, thuật ngữ progressive collapsing foot deformity (PCFD) thường được sử dụng cho biến dạng sụp đổ tiến triển.
Tuy nhiên, không phải mọi bàn chân có vòm thấp đều là PCFD.
Một số người có vòm bàn chân thấp nhưng không có triệu chứng hoặc hạn chế chức năng.
8.2. Nghiên cứu Ormsby và cộng sự năm 2018
Ormsby và cộng sự thực hiện nghiên cứu so sánh tiến cứu.
Nhóm nghiên cứu khảo sát 20 bàn chân bình thường nhằm xác định hình ảnh MRI nền của TNL.
Sau đó, các tác giả sử dụng kỹ thuật chụp này cho 20 người bệnh AAFD.
Những người bệnh được đánh giá bằng X-quang chịu trọng lượng và theo dõi đến khi phẫu thuật hoặc đủ 18 tháng.
Kết quả cho thấy hai nhóm TNL khác nhau.
| Đặc điểm | TNL bình thường | TNL bất thường |
|---|---|---|
| Số người bệnh | 11 | 9 |
| Tỷ lệ trong nhóm AAFD | 55% | 45% |
| Góc Meary trung bình | 6,8° | 13,2° |
Khác biệt góc Meary giữa hai nhóm có ý nghĩa thống kê, p = 0,013. [8]
8.3. Góc Meary là gì?
Góc Meary (Meary angle) là góc đo trên phim X-quang bàn chân nghiêng.
Góc được tạo bởi trục dọc xương sên và trục dọc xương bàn thứ nhất.
Chỉ số này giúp đánh giá sự tương quan của các xương trong vòm dọc bàn chân.
Trong nghiên cứu Ormsby, nhóm có bất thường TNL ghi nhận góc Meary lớn hơn.
Điều đó gợi ý mức độ biến dạng lớn hơn theo cách đo của nghiên cứu.
Tuy nhiên, một giá trị góc không đủ để chẩn đoán toàn bộ mức độ nặng của PCFD.
8.4. Những dấu hiệu MRI bất thường được ghi nhận
Nhóm có TNL bất thường xuất hiện một số thay đổi hình thái.
Dây chằng có thể dày hơn ở phía gần và mỏng đi ở phía xa.
Ngoài ra, nhóm nghiên cứu ghi nhận phù trong dây chằng và tín hiệu tăng trên MRI.
Năm người trong nhóm TNL bất thường đã trải qua phẫu thuật chỉnh hình, so với không người nào ở nhóm còn lại tại thời điểm báo cáo.
Tuy nhiên, kết quả này không chứng minh rằng tổn thương TNL quyết định nhu cầu phẫu thuật.
Người bệnh còn có các rối loạn gân và dây chằng phối hợp. [8]
8.5. Có thể kết luận TNL gây bàn chân bẹt không?
Không.
Đây là nghiên cứu so sánh với số người bệnh tương đối nhỏ.
Các tác giả phát hiện mối liên quan giữa hình thái TNL và mức độ biến dạng.
Tuy nhiên, nghiên cứu không chứng minh tổn thương TNL xuất hiện trước biến dạng.
Ngoài ra, những cấu trúc như gân cơ chày sau và spring ligament cũng có thể tham gia bệnh sinh.
Vì vậy, vai trò độc lập của TNL cần được nghiên cứu thêm.
9. Tổn thương dây chằng chày – ghe xảy ra trong những trường hợp nào?
TNL có thể bị tổn thương trong chấn thương dây chằng delta.
Những tình huống thường liên quan đến lực dạng, lật ngoài hoặc xoay bất thường của bàn chân.
Tuy nhiên, phần lớn nghiên cứu lâm sàng đánh giá toàn bộ phức hợp delta.
Do đó, dữ liệu về rách TNL đơn độc còn hạn chế.
9.1. Tổn thương cấp tính sau chấn thương
Người bệnh có thể đau và sưng tại vùng cổ chân trong sau chấn thương.
Một số trường hợp có bầm tím và giảm khả năng chịu trọng lượng.
Tuy nhiên, triệu chứng không đặc hiệu cho TNL.
Đặc biệt, cần đánh giá gãy mắt cá, tổn thương khớp chày – mác dưới và các dây chằng phối hợp.
9.2. Tổn thương mạn tính
Một số trường hợp có thể xuất hiện đau kéo dài hoặc cảm giác mất vững.
Tuy nhiên, cần phân biệt mất vững cơ học với cảm giác yếu hoặc thiếu chắc chắn do đau.
Ngoài ra, bệnh lý gân cơ chày sau và các cấu trúc nâng đỡ vòm bàn chân có thể góp phần gây triệu chứng.
Vì vậy, không nên quy kết đau cổ chân trong mạn tính cho TNL chỉ dựa vào vị trí đau.
9.3. Những dấu hiệu cần thăm khám sớm
Người bệnh nên được đánh giá khi có chấn thương kèm đau xương rõ, sưng nhiều hoặc khó chịu trọng lượng.
Đặc biệt, cần thăm khám khẩn cấp nếu cổ chân biến dạng, chi lạnh hoặc có rối loạn cảm giác mới xuất hiện.
Trong trường hợp nghi gãy xương, cần loại trừ tổn thương trước khi thực hiện nghiệm pháp gây lực.
Không nên tự kéo hoặc xoay mạnh cổ chân để kiểm tra độ vững.
10. Chẩn đoán tổn thương dây chằng delta: Bằng chứng hiện nay
Chẩn đoán TNL không thể tách rời đánh giá toàn bộ hệ thống dây chằng delta.
Bác sĩ cần khai thác cơ chế chấn thương và kiểm tra cấu trúc liên quan.
MRI và siêu âm có thể cung cấp thông tin bổ sung khi phù hợp.
10.1. Vai trò của khe khớp trong trên X-quang
Khe khớp trong (medial clear space – MCS) là khoảng đo trên phim X-quang cổ chân.
Chỉ số này hỗ trợ đánh giá tương quan giữa xương sên và mắt cá trong.
Khi khe khớp tăng bất thường, bác sĩ có thể nghi ngờ mất ổn định mặt trong.
Tuy nhiên, MCS không phải phép đo đặc hiệu cho rách TNL.
10.2. Tổng quan hệ thống năm 2024
Schrempf và cộng sự tổng hợp 31 nghiên cứu về chẩn đoán tổn thương dây chằng delta cấp tính.
Trong đó, 28 nghiên cứu chủ yếu dựa vào hình ảnh để hỗ trợ quyết định điều trị.
MCS là chỉ số được sử dụng phổ biến nhất, xuất hiện trong 27 nghiên cứu.
Tuy nhiên, ngưỡng được xem là bất thường khác nhau đáng kể.
Các tác giả kết luận rằng chưa có phương pháp chẩn đoán thống nhất. [9]
Do đó, không thể lấy một ngưỡng MCS chung để xác nhận rách TNL đơn độc.
11. Phục hồi chức năng cổ chân trong khi nghi tổn thương TNL
Phục hồi chức năng phải dựa trên mức độ ổn định của toàn bộ cổ chân.
Một trường hợp tổn thương nhẹ khác với tổn thương mất vững hoặc gãy xương phối hợp.
Vì vậy, không nên áp dụng một chương trình giống nhau cho tất cả người bệnh.
11.1. Đánh giá trước khi tập luyện
Bác sĩ phục hồi chức năng cần xác định chẩn đoán và phương pháp điều trị.
Nhà vật lý trị liệu cần nắm rõ mức chịu trọng lượng và các giới hạn vận động.
Đặc biệt, trường hợp phẫu thuật phải tuân theo yêu cầu bảo vệ mô của phẫu thuật viên.
Không nên tăng tải khi chưa xác định rõ tình trạng ổn định.
11.2. Kiểm soát đau và sưng
Đau và sưng có thể ảnh hưởng đến khả năng vận động.
Theo dõi các triệu chứng này giúp đánh giá đáp ứng của người bệnh.
Tuy nhiên, giảm đau không đồng nghĩa dây chằng đã phục hồi hoàn toàn.
Ngoài ra, mức độ đau không luôn phản ánh chính xác mức độ rách.
Vì vậy, cần kết hợp với đánh giá chức năng và độ vững.
11.3. Khôi phục tầm vận động
Tầm vận động cổ chân có thể giảm sau chấn thương hoặc bất động.
Phục hồi cần hướng đến những chuyển động cần thiết trong sinh hoạt.
Tuy nhiên, các động tác tạo căng lớn lên vùng tổn thương có thể cần được giới hạn tạm thời.
Đặc biệt, kết quả cơ sinh học về gấp gan chân không phải quy định giới hạn tập cho mọi người bệnh.
11.4. Phục hồi sức mạnh cơ
Sức mạnh cơ góp phần tạo độ vững động của cổ chân và bàn chân.
Cơ chày sau, cơ cẳng chân và cơ nội tại bàn chân đều có vai trò trong kiểm soát vận động.
Vì vậy, phục hồi chức năng cơ có thể là mục tiêu quan trọng.
Tuy nhiên, tăng sức mạnh cơ không có nghĩa tổn thương dây chằng đã lành hoàn toàn.
Cần kết hợp đánh giá triệu chứng, khả năng chịu tải và chức năng vận động.
11.5. Tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ
Sau chấn thương, người bệnh có thể giảm khả năng kiểm soát tư thế.
Các hoạt động thăng bằng có thể hỗ trợ phục hồi chức năng khi đủ điều kiện chịu tải.
Tuy nhiên, bài tập cần được lựa chọn theo khả năng thực tế.
Không nên tăng độ khó chỉ vì người bệnh đã hết đau.
11.6. Những yếu tố nên đánh giá trong quá trình phục hồi
| Nội dung | Mục tiêu đánh giá |
|---|---|
| Đau và sưng | Theo dõi đáp ứng với hoạt động |
| Khả năng chịu trọng lượng | Xác định mức tải phù hợp |
| Tầm vận động cổ chân | Theo dõi hạn chế vận động |
| Sức mạnh cơ | Đánh giá khả năng tạo lực |
| Kiểm soát bàn chân khi đứng | Theo dõi độ vững động |
| Thăng bằng | Đánh giá kiểm soát tư thế |
| Dáng đi | Theo dõi chức năng di chuyển |
| Hình thái vòm bàn chân | Nhận diện biến dạng liên quan |
| Khả năng sinh hoạt | Đánh giá mức độ độc lập |
| Khả năng trở lại thể thao | Xem xét yêu cầu vận động cao hơn |
Bảng trên là gợi ý đánh giá chức năng tổng quát.
Đây không phải bộ tiêu chuẩn được kiểm định riêng cho rách TNL.
12. Bằng chứng điều trị cập nhật năm 2026
Abdelatif và cộng sự công bố tổng quan hệ thống năm 2026 về điều trị tổn thương dây chằng delta cấp tính.
Nghiên cứu tổng hợp 37 công trình, gồm nghiên cứu lâm sàng và cơ sinh học.
Trong đó, 29 nghiên cứu báo cáo sử dụng neo khâu trong phương pháp sửa chữa dây chằng.
Tuy nhiên, vị trí đặt neo, số lượng neo và lớp dây chằng được sửa chữa khác nhau đáng kể.
Đặc biệt, 16/37 nghiên cứu không phân biệt rõ lớp nông và lớp sâu. [10]
Các tác giả kết luận rằng chưa có tiêu chuẩn điều trị thống nhất.
Kết quả này không chứng minh một kỹ thuật phẫu thuật ưu việt cho tổn thương TNL đơn độc.
Ngoài ra, nghiên cứu không xác lập phác đồ phục hồi chức năng đặc hiệu cho TNL.
Vì vậy, kế hoạch điều trị cần dựa trên bệnh cảnh thực tế và tổn thương phối hợp.
13. Những hạn chế của bằng chứng khoa học
Đầu tiên, phần lớn nghiên cứu chuyên biệt về TNL là nghiên cứu giải phẫu hoặc cơ sinh học.
Những nghiên cứu này giúp xác định hình dạng và chức năng chịu lực. Tuy nhiên, chúng không trực tiếp đánh giá hiệu quả điều trị.
Thứ hai, một số nghiên cứu chỉ sử dụng 6–20 mẫu.
Vì vậy, khả năng khái quát kết quả còn hạn chế.
Thứ ba, cách phân loại các bó dây chằng delta chưa hoàn toàn thống nhất.
Thứ tư, nghiên cứu MRI ở người khỏe mạnh không thể xác định trực tiếp độ chính xác chẩn đoán rách TNL.
Thứ năm, nghiên cứu liên quan bàn chân bẹt có cỡ mẫu nhỏ và nhiều tổn thương phối hợp.
Cuối cùng, chưa có đủ thử nghiệm chất lượng cao để xác lập một chương trình phục hồi riêng cho TNL.
Do đó, không nên suy ra phác đồ điều trị từ những dữ liệu giải phẫu đơn thuần.
14. Câu hỏi thường gặp về dây chằng chày – ghe (FAQ)
1. Dây chằng chày – ghe là gì?
Dây chằng chày – ghe thuộc lớp nông của dây chằng delta. Cấu trúc nối mắt cá trong xương chày với mặt trên trong xương ghe.
2. Dây chằng chày – ghe có chức năng gì?
Dây chằng góp phần kiểm soát dạng bàn chân và chuyển động quá mức. Nghiên cứu cơ sinh học cho thấy cấu trúc căng hơn khi gấp gan chân kết hợp dạng.
3. Dây chằng chày – ghe có gây bàn chân bẹt không?
Chưa có bằng chứng xác nhận quan hệ nhân quả. Một nghiên cứu năm 2018 ghi nhận bất thường TNL có liên quan đến mức biến dạng bàn chân lớn hơn.
4. MRI có nhìn thấy dây chằng chày – ghe không?
Có. MRI độ phân giải cao có thể nhận diện TNL. Tuy nhiên, khả năng phát hiện phụ thuộc kỹ thuật và không đồng nghĩa độ chính xác chẩn đoán rách đạt 100%.
5. Tổn thương TNL có cần phẫu thuật không?
Không thể quyết định chỉ dựa trên TNL. Cần đánh giá độ vững cổ chân, tổn thương phối hợp và tình trạng chức năng.
6. Có bài tập phục hồi riêng cho dây chằng chày – ghe không?
Chưa có phác đồ đặc hiệu được xác lập bằng bằng chứng mạnh. Phục hồi chức năng cần dựa trên chẩn đoán, khả năng chịu tải và mục tiêu vận động.
15. Kết luận: Vì sao dây chằng chày – ghe quan trọng?
Dây chằng chày – ghe là một cấu trúc thuộc lớp nông của phức hợp dây chằng delta.
Dây chằng nối mắt cá trong với xương ghe và góp phần kiểm soát chuyển động cổ chân – bàn chân.
Các nghiên cứu cơ sinh học cho thấy TNL căng khi gấp gan chân kết hợp dạng bàn chân.
Ngoài ra, nghiên cứu MRI ghi nhận mối liên quan giữa bất thường TNL và mức độ biến dạng bàn chân bẹt.
Tuy nhiên, không thể khẳng định TNL đơn độc là nguyên nhân gây biến dạng.
Đối với phục hồi chức năng, cần đánh giá toàn bộ phức hợp delta, spring ligament và hệ thống cơ liên quan.
Thông điệp quan trọng: Bất thường dây chằng chày – ghe có thể liên quan đến biến dạng bàn chân, nhưng không được chẩn đoán hoặc điều trị tách rời toàn bộ hệ thống cổ chân – bàn chân.
16. Tài liệu tham khảo khoa học
- Radiopaedia. Tibionavicular ligament. Nguồn Radiopaedia.
- Yammine K. The Morphology and Prevalence of the Deltoid Complex Ligament of the Ankle. Foot & Ankle Specialist. 2017;10(1):55–62. DOI: 10.1177/1938640016675409.
- Dalmau-Pastor M, Malagelada F, Guelfi M, et al. The deltoid ligament is constantly formed by four fascicles reaching the navicular, spring ligament complex, calcaneus and talus. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy. 2024;32(12):3065–3075. DOI: 10.1002/ksa.12173.
- Campbell KJ, Michalski MP, Wilson KJ, et al. The ligament anatomy of the deltoid complex of the ankle: a qualitative and quantitative anatomical study. Journal of Bone and Joint Surgery American Volume. 2014;96(8). DOI: 10.2106/JBJS.M.00870.
- Takao M, Ozeki S, Oliva XM, et al. Strain pattern of each ligamentous band of the superficial deltoid ligament: a cadaver study. BMC Musculoskeletal Disorders. 2020;21:289. DOI: 10.1186/s12891-020-03296-0.
0937782677
