DÂY CHẰNG CHÀY SÊN TRƯỚC: GIẢI PHẪU, BONG GÂN CỔ CHÂN TRONG VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng chày sên trước (Anterior Tibiotalar Ligament – ATT) là bó dây chằng nối mắt cá trong xương chày với phần trước – trong xương sên, thường được mô tả thuộc lớp sâu của phức hợp dây chằng delta. Cấu trúc này góp phần ổn định khớp cổ chân, đặc biệt khi chịu lực xoay và nghiêng ngoài. Tổn thương ATT có thể xảy ra cùng các dây chằng khác hoặc gãy xương cổ chân. Điều trị phụ thuộc vào độ vững khớp và tổn thương phối hợp. [1], [2], [3]
1. Dây chằng chày sên trước là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng chày sên trước (Anterior Tibiotalar Ligament)
Dây chằng chày sên trước là một bó của hệ thống dây chằng bên trong cổ chân, còn gọi là phức hợp dây chằng delta (deltoid ligament complex).
Theo mô tả giải phẫu thường dùng, bó chày sên trước sâu có các đặc điểm:
-
Nguyên ủy: Vùng trước – dưới của mắt cá trong xương chày (medial malleolus).
-
Đường đi: Hướng xuống dưới và ra trước, đến phần trước – trong của xương sên.
-
Bám tận: Vùng trước – trong xương sên (talus), với phạm vi bám thay đổi theo hình thái giải phẫu.
-
Vị trí: Nằm trong lớp sâu hoặc vùng chuyển tiếp các bó của dây chằng delta, tùy hệ thống phân loại.
-
Cấu tạo: Mô liên kết giàu collagen, góp phần chịu lực căng và giới hạn chuyển động khớp.
Nghiên cứu giải phẫu năm 2022 mô tả ATT chạy từ phần trước của mắt cá trong đến mặt trước – trong xương sên. [2]
1.2. Dây chằng chày sên trước thuộc lớp nông hay lớp sâu?
Đây là điểm cần phân biệt cẩn thận khi đọc tài liệu.
Phức hợp dây chằng delta thường được chia thành hai lớp:
Lớp nông (superficial deltoid): Gồm các bó chạy từ mắt cá trong đến xương thuyền, xương gót và các cấu trúc liên quan.
Lớp sâu (deep deltoid): Gồm các bó chủ yếu nối mắt cá trong với xương sên, đặc biệt là bó chày sên sau sâu.
Trong nhiều mô tả giải phẫu, dây chằng chày sên trước được xếp vào lớp sâu. Tuy nhiên, các nghiên cứu cũng mô tả một bó chày sên trước nông (anterior superficial tibiotalar fascicle).
Vì vậy, thuật ngữ anterior tibiotalar ligament có thể cần được làm rõ theo lớp giải phẫu và phương pháp nghiên cứu. [2], [4]
1.3. Phức hợp dây chằng delta gồm những thành phần nào?
Dây chằng delta nằm ở phía trong khớp cổ chân và có hình dạng giống chiếc quạt.
Các thành phần thường được đề cập gồm:
| Cấu trúc | Tên tiếng Anh | Vị trí tương đối |
|---|---|---|
| Dây chằng chày thuyền | Tibionavicular ligament | Phía trước, lớp nông |
| Dây chằng chày Spring | Tibiospring ligament | Lớp nông |
| Dây chằng chày gót | Tibiocalcaneal ligament | Lớp nông |
| Dây chằng chày sên trước | Anterior tibiotalar ligament | Thường mô tả ở lớp sâu, có biến thể |
| Dây chằng chày sên sau sâu | Deep posterior tibiotalar ligament | Phía sau, lớp sâu |
| Dây chằng chày sên sau nông | Superficial posterior tibiotalar ligament | Biến thể lớp nông |
Không phải tất cả các bó đều hiện diện hoặc tách biệt rõ ràng ở mọi cá thể.
Dây chằng chày sên trước không phải là tên gọi chung cho toàn bộ dây chằng delta. [2], [3]
1.4. Dây chằng chày sên trước có những biến thể giải phẫu nào?
Nghiên cứu Defining the Components of the Deltoid Ligament: A Cadaveric Study năm 2022 khảo sát 30 mẫu cổ chân tử thi.
Kết quả ghi nhận:
40%
12/30 mẫu nhận diện bó chày sên trước ATT
60%
18/30 mẫu có bó chày sên trước kéo dài đến xương thuyền (ATTN)
Kết quả này phản ánh cách phân loại các bó được quan sát trong mẫu giải phẫu, không phải tỷ lệ tổn thương.
Do tiêu chuẩn nhận diện và cách đặt tên khác nhau giữa các nghiên cứu, không nên dùng tỷ lệ 40% để kết luận dây chằng ATT chỉ tồn tại ở 40% dân số. [2]
PubMed Central (PMC)
1.5. Dây chằng chày sên trước khác dây chằng chày sên sau như thế nào?
| Đặc điểm | Chày sên trước (ATT) | Chày sên sau sâu (dPTT) |
|---|---|---|
| Vị trí | Phía trước – trong khớp cổ chân | Phía sau – trong |
| Nguyên ủy | Vùng trước mắt cá trong | Vùng sau hoặc rãnh gian củ mắt cá trong |
| Bám tận | Phần trước – trong xương sên | Phần sau – trong xương sên |
| Hình thái | Biến đổi đáng kể | Thường là bó lớn, chắc |
| Vai trò | Hỗ trợ ổn định xoay và mặt trong | Thành phần quan trọng của độ vững mặt trong |
| Hình ảnh học | Có thể khó phân định riêng | Thường dễ nhận diện hơn |
Bó chày sên sau sâu thường được xem là thành phần có vai trò cơ học nổi bật của lớp sâu dây chằng delta.
Vì vậy, không nên cho rằng ATT và dPTT có mức độ đóng góp giống nhau vào mọi chuyển động cổ chân. [2], [3]
2. Dây chằng chày sên trước có chức năng gì?
2.1. Vì sao ATT giúp ổn định khớp cổ chân?
Khớp cổ chân (talocrural joint) được hình thành bởi đầu dưới xương chày, xương mác và xương sên.
Hệ thống dây chằng delta giữ vai trò ổn định phía trong khớp.
ATT góp phần liên kết mắt cá trong với xương sên, giúp hạn chế sự dịch chuyển bất thường khi khớp chịu tải.
Về sinh cơ học, phức hợp dây chằng delta tham gia chống lại:
-
Lực nghiêng ngoài quá mức (eversion).
-
Lực xoay ngoài xương sên.
-
Sự mất tương quan giữa xương sên và gọng chày – mác.
-
Một số thành phần lực tịnh tiến bất thường.
Tuy nhiên, chức năng của ATT không hoàn toàn giống chức năng của cả phức hợp delta. [3]
2.2. Dây chằng chày sên trước có kiểm soát xoay ngoài xương sên không?
Có khả năng tham gia, thông qua chức năng ổn định của lớp sâu dây chằng delta.
Khi bàn chân chịu trọng lượng và có lực xoay tác động, các bó dây chằng sâu góp phần giới hạn chuyển động quá mức giữa xương chày và xương sên.
Tuy nhiên, mức độ chịu lực phụ thuộc hướng lực, tư thế cổ chân và những cấu trúc dây chằng phối hợp.
Đặc biệt, dPTT có vai trò nổi bật trong các nghiên cứu sinh cơ học về độ vững xoay.
Do đó, không thể quy toàn bộ khả năng kiểm soát xoay ngoài của khớp cổ chân cho riêng ATT. [3]
2.3. ATT có vai trò gì khi đi bộ, chạy và đổi hướng?
Trong chu kỳ đi bộ, cổ chân phải vừa cho phép vận động vừa đảm bảo độ vững để truyền lực.
Khi chạy hoặc đổi hướng, lực xoay và lực nghiêng tác động lên khớp có thể tăng.
ATT phối hợp với những dây chằng khác của phức hợp delta để duy trì tương quan giữa xương chày và xương sên.
Tuy nhiên, chưa có nghiên cứu lâm sàng đủ mạnh để định lượng trực tiếp đóng góp riêng của ATT vào tốc độ đi bộ hoặc hiệu suất thể thao.
Vì vậy, những nhận định về chức năng động của ATT chủ yếu dựa trên giải phẫu và sinh cơ học, không phải các thử nghiệm phục hồi chức năng đặc hiệu.
3. Những nguyên nhân nào gây tổn thương dây chằng chày sên trước?
3.1. Cơ chế nào thường gây bong gân cổ chân trong?
Bong gân cổ chân trong có thể xảy ra khi lực nghiêng ngoài, xoay ngoài hoặc lực chấn thương phức hợp vượt quá khả năng chịu tải của dây chằng delta.
Các tình huống có thể gặp gồm:
-
Tiếp đất sai tư thế khi chơi thể thao.
-
Bàn chân bị xoắn mạnh khi đang chịu trọng lượng.
-
Té ngã với cổ chân bị nghiêng ngoài.
-
Va chạm trong thể thao đối kháng.
-
Chấn thương gây gãy mắt cá ngoài hoặc tổn thương gọng cổ chân.
Tổn thương ATT đơn độc không phải biểu hiện điển hình được mô tả rộng rãi của mọi bong gân cổ chân trong.
Trong chấn thương nặng, cần đánh giá đồng thời dây chằng delta, syndesmosis và các cấu trúc xương. [3]
3.2. Vì sao tổn thương ATT có thể đi kèm gãy mắt cá ngoài?
Khớp cổ chân được ổn định bởi cả cấu trúc xương và dây chằng.
Khi lực xoay ngoài tác động mạnh, năng lượng chấn thương có thể gây tổn thương ở cả mặt trong và mặt ngoài cổ chân.
Một số trường hợp có thể xuất hiện:
-
Gãy xương mác đoạn xa.
-
Rách phức hợp dây chằng delta.
-
Tổn thương dây chằng chày – mác dưới.
-
Thay đổi tương quan xương sên trong gọng cổ chân.
Điều này đặc biệt quan trọng vì một tổn thương tưởng như chỉ ở mắt cá ngoài có thể đi kèm mất vững mặt trong.
Tuy nhiên, phát hiện gãy mắt cá ngoài không đồng nghĩa với rách ATT. Cần đánh giá độ vững và hình thái tổn thương cụ thể. [3]
3.3. Tổn thương ATT có thể xảy ra cùng những cấu trúc nào?
| Tổn thương phối hợp | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Rách dây chằng chày sên sau sâu | Có thể ảnh hưởng đáng kể đến độ vững mặt trong |
| Tổn thương bó nông dây chằng delta | Có thể làm tăng mất vững khi nghiêng ngoài |
| Tổn thương syndesmosis | Gây mất vững chày – mác dưới |
| Gãy mắt cá ngoài | Cần đánh giá gọng cổ chân |
| Tổn thương sụn xương sên | Có thể gây đau sâu, sưng kéo dài |
| Gãy mắt cá trong | Có thể liên quan điểm bám dây chằng delta |
| Tổn thương gân chày sau | Có thể gây đau và suy giảm chức năng phía trong |
Đánh giá tổn thương phối hợp quan trọng hơn việc chỉ xác định ATT có tăng tín hiệu trên MRI.
3.4. Tổn thương dây chằng chày sên trước có gây mất vững cổ chân không?
Có thể, đặc biệt khi kèm tổn thương các bó sâu khác hoặc syndesmosis.
Tuy nhiên, mức độ mất vững do rách riêng ATT chưa được xác lập bằng những ngưỡng lâm sàng đáng tin cậy.
Một số trường hợp rách bó nhỏ có thể không gây mất vững rõ rệt.
Ngược lại, tổn thương phối hợp có thể làm thay đổi đáng kể cơ học khớp cổ chân.
Vì vậy, chẩn đoán mất vững phải dựa trên toàn bộ cấu trúc dây chằng, gọng cổ chân và đánh giá khi chịu tải. [3]
4. Dấu hiệu nào giúp nhận biết tổn thương dây chằng chày sên trước?
4.1. Những triệu chứng nào thường gặp khi tổn thương dây chằng delta?
Người bệnh có thể đau và sưng ở phía trong cổ chân sau chấn thương.
Các biểu hiện thường gặp gồm:
| Triệu chứng | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Đau phía trước – dưới mắt cá trong | Có thể liên quan ATT hoặc các bó trước của dây chằng delta |
| Sưng mặt trong cổ chân | Gợi ý phản ứng sau chấn thương |
| Đau khi đứng hoặc đi | Cho thấy giảm khả năng chịu trọng lượng |
| Đau khi nghiêng ngoài cổ chân | Có thể kích thích hệ thống dây chằng trong |
| Đau khi xoay bàn chân | Cần đánh giá tổn thương delta và syndesmosis |
| Cảm giác cổ chân không vững | Cần đánh giá độ vững cơ học |
| Đau sâu trong khớp kéo dài | Có thể liên quan tổn thương sụn hoặc cấu trúc khác |
Những triệu chứng này không đặc hiệu cho ATT.
Đau mặt trong cổ chân không đủ để chẩn đoán đứt dây chằng chày sên trước. [3]
4.2. Làm sao phân biệt tổn thương ATT với bong gân cổ chân ngoài?
| Đặc điểm | Nghi ngờ tổn thương ATT/delta | Bong gân ATFL |
|---|---|---|
| Vị trí | Phía trong cổ chân | Phía trước mắt cá ngoài |
| Dây chằng liên quan | Phức hợp delta | Sên – mác trước |
| Cơ chế gợi ý | Nghiêng ngoài, xoay ngoài | Thường lật trong, gấp gan chân |
| Khám đau | Vùng dưới mắt cá trong | Vùng trước – dưới mắt cá ngoài |
| Mất vững cần đánh giá | Mặt trong, xoay và gọng cổ chân | Mặt ngoài, tịnh tiến trước |
| Hình ảnh | X-quang, MRI hoặc siêu âm khi cần | Theo dấu hiệu và mức độ chấn thương |
Hai tình trạng có thể cùng xuất hiện, đặc biệt trong chấn thương năng lượng cao hoặc nhiều cấu trúc.
4.3. Những dấu hiệu cờ đỏ nào cần đi khám ngay?
Người bệnh cần được đánh giá y tế khẩn cấp khi có:
-
Biến dạng cổ chân sau chấn thương.
-
Không thể chịu trọng lượng do đau.
-
Sưng căng tăng nhanh và đau dữ dội.
-
Bàn chân lạnh, nhợt hoặc tím.
-
Tê, yếu hoặc mất cảm giác mới xuất hiện.
-
Vết thương hở hoặc nghi ngờ gãy xương.
-
Cổ chân có cảm giác trật khớp hoặc sai lệch rõ.
Nếu đau tăng bất thường kèm căng cứng mô, đau khi vận động thụ động các ngón hoặc biểu hiện thần kinh – mạch máu, cần loại trừ hội chứng chèn ép khoang.
Không tự thực hiện nghiệm pháp nghiêng ngoài hoặc xoay cổ chân mạnh sau chấn thương khi chưa loại trừ gãy – trật khớp.
5. Bác sĩ chẩn đoán tổn thương dây chằng chày sên trước như thế nào?
5.1. Những nội dung nào cần thăm khám lâm sàng?
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần khai thác cơ chế chấn thương và vùng đau cụ thể.
Các nội dung thăm khám gồm:
-
Quan sát sưng nề và bầm tím.
-
Sờ đau quanh mắt cá trong và các cấu trúc xương.
-
Đánh giá mặt ngoài cổ chân và syndesmosis.
-
Kiểm tra cảm giác, tuần hoàn ngoại vi.
-
Đánh giá biên độ gấp mu và gấp gan chân.
-
Khảo sát dáng đi và khả năng chịu trọng lượng nếu an toàn.
-
Đánh giá sức mạnh và khả năng kiểm soát vận động.
Trong giai đoạn cấp, không nên cố tạo lực nghiêng hoặc xoay mạnh nếu chưa xác định độ vững khớp.
5.2. Eversion Stress Test có chẩn đoán được rách ATT không?
Nghiệm pháp tạo lực nghiêng ngoài có thể giúp định hướng tổn thương phức hợp dây chằng delta.
Tuy nhiên, đây không phải nghiệm pháp được xác nhận để chẩn đoán riêng rách ATT.
Một kết quả gây đau có thể phản ánh tổn thương của nhiều cấu trúc phía trong.
Tương tự, nghiệm pháp External Rotation Stress Test có thể được sử dụng để đánh giá mất vững trong những tình huống thích hợp, nhưng cần cân nhắc tổn thương syndesmosis phối hợp.
Không có một nghiệm pháp lâm sàng đơn lẻ đủ để xác định ATT bị rách hoặc loại trừ mất vững cổ chân. [3]
5.3. Medial Clear Space là gì và có ý nghĩa như thế nào?
Medial Clear Space – MCS là khoảng sáng phía trong khớp cổ chân trên X-quang, giữa mặt ngoài mắt cá trong và mặt trong xương sên.
Khoảng này giúp đánh giá tương quan xương sên trong gọng cổ chân.
MCS tăng có thể gợi ý bất thường ổn định mặt trong, đặc biệt trong bối cảnh gãy mắt cá ngoài.
Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc tư thế chụp, kỹ thuật đo và có hay không tác động lực kiểm tra.
Không nên sử dụng một giá trị MCS duy nhất để kết luận rách ATT.
Việc đánh giá cần kết hợp hình ảnh khớp cổ chân, tình trạng syndesmosis và thăm khám. [3]
5.4. MRI có phát hiện được tổn thương dây chằng chày sên trước không?
MRI có khả năng khảo sát hệ thống dây chằng delta và các cấu trúc mô mềm liên quan.
Những dấu hiệu có thể gợi ý tổn thương gồm:
-
Tăng tín hiệu bất thường trong bó dây chằng.
-
Phù nề quanh vị trí bám.
-
Mất liên tục các sợi.
-
Rách một phần hoặc toàn bộ.
-
Tràn dịch khớp.
-
Phù tủy xương hoặc tổn thương dây chằng phối hợp.
Tuy nhiên, ATT là bó có nhiều biến thể giải phẫu và không phải lúc nào cũng được nhận diện riêng biệt.
Do đó, không nhìn thấy rõ ATT trên MRI không đồng nghĩa với đứt dây chằng. [2], [4]
5.5. Siêu âm có đánh giá được dây chằng chày sên trước không?
Siêu âm cơ xương khớp có thể hỗ trợ khảo sát hệ thống dây chằng mặt trong.
Tuy nhiên, việc nhận diện ATT phụ thuộc lớp giải phẫu, vị trí sâu và cấu hình bó sợi của từng người.
Nghiên cứu về siêu âm phức hợp dây chằng phía trong năm 2022 nhấn mạnh tính đa dạng của các bó dây chằng delta và vai trò của kỹ thuật khảo sát có hệ thống. [4]
Các dấu hiệu cần chú ý:
-
Mất tính liên tục của bó sợi.
-
Giảm âm bất thường.
-
Dày hoặc phù mô xung quanh.
-
Đau tương ứng khi đầu dò khảo sát.
-
Tổn thương phối hợp ở các bó delta khác.
Siêu âm không thay thế X-quang hoặc CT khi nghi ngờ gãy xương hay mất vững gọng cổ chân.
5.6. Khi nào cần chụp X-quang hoặc CT cổ chân?
X-quang thường là phương tiện ban đầu khi có chỉ định khảo sát chấn thương cổ chân.
Quy tắc Ottawa Ankle Rules có thể giúp xác định nhu cầu chụp X-quang trong những tình huống phù hợp.
Đặc biệt, cần cân nhắc chụp khi đau vùng mắt cá đi kèm đau xương ở các vị trí quy định hoặc không thể thực hiện bốn bước chịu trọng lượng.
CT hữu ích khi nghi ngờ:
-
Gãy xương kín đáo.
-
Gãy mảnh xương nhỏ.
-
Tổn thương diện khớp.
-
Gãy – trật phức tạp.
MRI giúp khảo sát dây chằng và những tổn thương mô mềm phối hợp.
5.7. Những thang điểm nào giúp lượng giá phục hồi cổ chân?
| Công cụ | Mục đích | Diễn giải |
|---|---|---|
| NPRS | Đánh giá đau | 0–10 điểm |
| FAAM | Chức năng bàn chân và cổ chân | Điểm phần trăm cao hơn là tốt hơn |
| LEFS | Chức năng chi dưới | 0–80 điểm; cao hơn là tốt hơn |
| CAIT | Đánh giá cảm nhận mất vững cổ chân mạn | 0–30 điểm; thấp hơn gợi ý mất vững nhiều hơn |
| Weight-Bearing Lunge Test | Đo khả năng gấp mu cổ chân | Theo dõi ROM |
| Single-Leg Balance Test | Kiểm soát thăng bằng | Thời gian và chất lượng |
| Heel-Rise Test | Sức bền nhóm cơ gấp gan chân | Số lần và chất lượng |
| Star Excursion Balance Test | Thăng bằng động | Đánh giá khả năng với và kiểm soát |
CAIT và các bài kiểm tra thăng bằng hỗ trợ lượng giá chức năng nhưng không chẩn đoán riêng rách ATT.
6. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng chày sên trước như thế nào?
6.1. Nguyên tắc xây dựng phác đồ phục hồi ATT
Phục hồi chức năng cần dựa trên mức độ tổn thương, độ vững khớp và khả năng chịu trọng lượng.
Cần phân biệt ba tình huống:
Bong gân mặt trong ổn định: Có thể điều trị bảo tồn và tập tăng tải có kiểm soát.
Rách dây chằng delta phối hợp: Phải xem xét vai trò của các bó sâu, bó nông và syndesmosis trước khi tiến triển.
Gãy xương hoặc mất vững gọng cổ chân: Cần điều trị chuyên khoa, không tự áp dụng phác đồ bong gân thông thường.
Hiện chưa có phác đồ phục hồi riêng cho ATT đơn độc được xác nhận bằng thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao.
Chương trình dưới đây là khung thực hành tham khảo. Các nguyên tắc vận động sớm có bảo vệ, tăng sức mạnh và tập thần kinh cơ được suy rộng một phần từ hướng dẫn JOSPT 2021 về bong gân dây chằng cổ chân ngoài, không phải bằng chứng đặc hiệu cho ATT. [5]
6.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát đau
Điều kiện: Người bệnh đã được đánh giá, loại trừ gãy – trật khớp và xác định mức chịu trọng lượng cho phép.
Mục tiêu gồm:
-
Giảm đau và sưng.
-
Bảo vệ hệ thống dây chằng trong.
-
Tránh lực nghiêng ngoài hoặc xoay ngoài quá mức.
-
Duy trì vận động các khớp không tổn thương.
-
Phục hồi khả năng đi lại trong phạm vi an toàn.
| Can thiệp | Hướng dẫn khởi đầu | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nẹp hoặc giày bảo vệ | Theo chỉ định | Tùy mức độ mất vững |
| Điều chỉnh chịu trọng lượng | Giảm tải hoặc dùng nạng khi cần | Không ép đi khi đau nhiều |
| Kê cao chân | Thực hiện khi nghỉ | Hỗ trợ kiểm soát phù |
| Gập – duỗi ngón chân | 1–2 hiệp × 10–15 lần | Không gây đau tăng |
| Vận động gối và hông | 1–2 hiệp × 10 lần | Duy trì vận động chi dưới |
| Gấp mu – gấp gan chân nhẹ | 1–2 hiệp × 10 lần | Chỉ khi được phép |
Không nên tự tập kéo giãn dây chằng phía trong hoặc tạo lực nghiêng ngoài mạnh.
Tiêu chí chuyển giai đoạn: Đau và sưng giảm, không có dấu hiệu mất vững cần xử trí, đồng thời người bệnh được cho phép tăng vận động.
6.3. Giai đoạn 2: Khôi phục biên độ vận động cổ chân
Mục tiêu: Phục hồi ROM, cải thiện dáng đi và chuẩn bị tăng chịu trọng lượng.
| Bài tập | Liều lượng khởi đầu tham khảo | Mục đích |
|---|---|---|
| Gấp mu – gấp gan chân chủ động | 2 hiệp × 10 lần | Khôi phục ROM |
| Vẽ chữ cái bằng bàn chân | 1 lượt với biên độ nhỏ | Phối hợp vận động |
| Co cơ đẳng trường cổ chân | 5–8 lần, giữ 3–5 giây | Hoạt hóa cơ |
| Chuyển trọng lượng hai chân | 1–2 phút | Thích nghi tải |
| Tập đi trên mặt phẳng | Theo chỉ định và dung nạp | Phục hồi dáng đi |
Bài tập nghiêng trong, nghiêng ngoài và xoay cổ chân cần được điều chỉnh theo loại tổn thương.
Nếu có tổn thương delta nặng hoặc syndesmosis, một số hướng vận động có thể cần hạn chế lâu hơn.
Liều lượng trên chỉ là mức khởi đầu tham khảo, không phải liều được kiểm chứng cho ATT.
6.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh các cơ ổn định cổ chân
Khi cổ chân đã đủ ổn định và chịu trọng lượng tốt, chương trình có thể chuyển sang tập kháng lực.
Các nhóm cơ cần chú trọng gồm:
-
Cơ chày sau.
-
Cơ mác dài và mác ngắn.
-
Cơ chày trước.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Cơ nội tại bàn chân.
-
Các nhóm cơ vùng hông và chi dưới.
Bài tập 1: Tăng sức mạnh cơ chày sau
Người bệnh ngồi, sử dụng dây kháng lực nhẹ.
Thực hiện động tác nghiêng trong bàn chân có kiểm soát, không xoắn mạnh cổ chân.
Bắt đầu 2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Bài tập 2: Tăng sức mạnh cơ mác
Người bệnh ngồi, dùng dây kháng lực để thực hiện động tác nghiêng ngoài có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Chỉ thực hiện khi chuyển động không gây đau mặt trong hoặc làm tăng triệu chứng.
6.5. Có nên tập nhón gót sau bong gân cổ chân trong không?
Có thể, khi người bệnh đã được phép chịu trọng lượng và khớp ổn định.
Nhón gót giúp phát triển sức mạnh, sức bền nhóm cơ gấp gan chân và khả năng truyền lực.
Bài tập nhón gót hai chân:
Người bệnh đứng thẳng, hai tay vịn nhẹ vào thành ghế.
Từ từ nâng hai gót, giữ thăng bằng, sau đó hạ xuống có kiểm soát.
Liều lượng khởi đầu: 2 hiệp × 8–12 lần.
Khi sức mạnh và kiểm soát cải thiện, có thể tiến triển sang nhón gót một chân.
Tuy nhiên, đau tăng ở mặt trong cổ chân hoặc sưng trở lại là dấu hiệu cần giảm mức tải.
6.6. Giai đoạn 4: Phục hồi thăng bằng và cảm giác bản thể
Bài tập thần kinh cơ giúp cải thiện khả năng kiểm soát cổ chân trong các hoạt động chịu trọng lượng.
| Bài tập | Liều lượng tham khảo | Tiêu chí |
|---|---|---|
| Đứng hai chân, chuyển trọng lượng | 2–3 lượt | Không đau tăng |
| Đứng một chân | 3–5 lượt × 15–30 giây | Duy trì ổn định |
| Step-Up bục thấp | 2 hiệp × 8–10 lần | Kiểm soát trục chi dưới |
| Step-Down | 2 hiệp × 8 lần | Hạ người có kiểm soát |
| Star Excursion đơn giản | 2–3 lượt mỗi hướng được phép | Không cảm giác mất vững |
| Đi bộ tăng quãng đường | Tăng theo đáp ứng | Không sưng trở lại |
Ưu tiên bề mặt phẳng chắc chắn trước khi bổ sung các bề mặt không ổn định.
Hướng dẫn JOSPT 2021 hỗ trợ sử dụng bài tập sức mạnh, thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ sau bong gân cổ chân ngoài. Đây là cơ sở tham khảo cho chương trình chung, không phải chứng cứ trực tiếp cho rách ATT. [5]
6.7. Giai đoạn 5: Khi nào có thể bắt đầu chạy bộ?
Chạy bộ yêu cầu cổ chân chịu tải lặp lại và kiểm soát tốt khi tiếp đất.
Các tiêu chí chức năng tham khảo trước khi chạy gồm:
| Tiêu chí | Yêu cầu |
|---|---|
| Đau | Không đau đáng kể khi đi bộ nhanh |
| Sưng | Không tăng sau tập |
| ROM | Đủ cho hoạt động chức năng |
| Dáng đi | Không khập khiễng đáng kể |
| Sức mạnh | Đủ để thực hiện bài tập chịu tải |
| Nhón gót một chân | Có kiểm soát và không đau |
| Thăng bằng | Đứng một chân ổn định |
| Độ vững | Không còn mất vững cần điều trị |
Các tiêu chí trên là khung thực hành đề xuất và chưa được xác nhận riêng cho ATT.
Khi đạt điều kiện, có thể bắt đầu chương trình xen kẽ đi bộ – chạy nhẹ và tăng dần quãng đường.
6.8. Khi nào có thể quay lại bóng đá, bóng rổ hoặc thể thao đổi hướng?
Quay lại thể thao (Return to Sport – RTS) cần được cân nhắc sau khi phục hồi các yêu cầu vận động đặc hiệu.
Đặc biệt, thể thao đổi hướng tạo ra tải trọng xoay và nghiêng lớn lên cổ chân.
Trước khi trở lại, cần đánh giá:
-
Độ vững cổ chân.
-
Sức mạnh nhóm cơ quanh cổ chân.
-
Khả năng bật nhảy và tiếp đất.
-
Kiểm soát thăng bằng động.
-
Khả năng giảm tốc và đổi hướng.
-
Mức độ tự tin khi vận động.
-
Phản ứng đau, sưng sau hoạt động.
Không nên cho phép quay lại thể thao chỉ vì người bệnh đã đi lại bình thường.
Hiện chưa có thời điểm hoặc ngưỡng LSI được xác nhận riêng cho rách ATT đơn độc.
6.9. Những sai lầm nào thường gặp trong phục hồi ATT?
| Sai lầm | Nguy cơ | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Xem bong gân cổ chân trong giống hoàn toàn bong gân ngoài | Bỏ sót tổn thương delta phối hợp | Đánh giá toàn bộ khớp cổ chân |
| Bỏ qua gãy mắt cá ngoài | Có thể bỏ sót mất vững gọng cổ chân | Khám và chẩn đoán hình ảnh phù hợp |
| Tập nghiêng ngoài mạnh quá sớm | Có thể tăng tải lên dây chằng delta | Tiến triển theo độ vững |
| Chỉ tập ROM | Sức mạnh và kiểm soát chưa phục hồi đầy đủ | Kết hợp tập kháng lực |
| Chỉ tập trên thăng bằng không ổn định | Có thể tăng độ khó quá sớm | Bắt đầu trên bề mặt chắc chắn |
| Chạy khi còn sưng đau | Có thể làm tăng phản ứng sau tập | Theo dõi khả năng dung nạp |
| Quay lại thể thao theo số tuần | Bỏ sót thiếu hụt chức năng | Dùng tiêu chí sức mạnh và kiểm soát |
Giảm đau không đồng nghĩa dây chằng delta đã lành hoàn toàn hoặc khớp cổ chân đã phục hồi đủ độ vững.
7. Khi nào tổn thương dây chằng chày sên trước cần phẫu thuật?
7.1. Trường hợp nào có thể điều trị bảo tồn?
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp với các tổn thương dây chằng delta ổn định, không có mất vững có ý nghĩa lâm sàng.
Những yếu tố cần được xem xét gồm:
-
Không có gãy – trật khớp cần phẫu thuật.
-
Tương quan xương sên trong gọng cổ chân được duy trì.
-
Không có mất vững syndesmosis cần can thiệp.
-
Người bệnh có thể tuân thủ chương trình bảo vệ và phục hồi.
-
Triệu chứng cải thiện khi theo dõi.
Tuy nhiên, chưa có thời gian bất động chuẩn được xác lập riêng cho rách ATT.
7.2. Khi nào cần đánh giá phẫu thuật?
| Tình trạng | Định hướng xử trí |
|---|---|
| Bong gân delta nhẹ, khớp ổn định | Thường có thể điều trị bảo tồn |
| Rách dây chằng delta gây mất vững rõ | Cần đánh giá ngoại khoa |
| Gãy mắt cá ngoài kèm mất vững mặt trong | Xử trí theo hình thái gãy và độ vững |
| Tổn thương syndesmosis mất vững | Cần đánh giá chuyên khoa |
| Trật hoặc gãy – trật cổ chân | Xử trí chuyên khoa khẩn |
| Đau và mất vững kéo dài | Đánh giá lại tổn thương và lựa chọn điều trị |
Tổng quan năm 2024 về tổn thương dây chằng delta cho thấy cách lựa chọn giữa sửa chữa dây chằng và điều trị không phẫu thuật vẫn phụ thuộc nhiều vào tình huống lâm sàng. [3]
Không nên mặc định mọi tổn thương ATT đều cần phẫu thuật.
7.3. Sửa chữa dây chằng delta có luôn cần thiết khi gãy cổ chân không?
Không.
Trong gãy cổ chân phối hợp tổn thương mặt trong, quyết định sửa chữa dây chằng delta phụ thuộc độ vững còn lại, kiểu gãy, kết quả nắn chỉnh và tình trạng syndesmosis.
Một số trường hợp có thể đạt độ vững sau khi xử trí cấu trúc xương và các tổn thương liên quan, không nhất thiết phải sửa chữa mọi bó dây chằng delta.
Ngược lại, những trường hợp còn mất vững mặt trong có thể cần can thiệp bổ sung.
Chưa có đủ bằng chứng để chỉ định phẫu thuật dựa riêng trên hình ảnh ATT bị tăng tín hiệu trên MRI. [3]
8. Câu hỏi thường gặp về dây chằng chày sên trước (FAQ)
8.1. Dây chằng chày sên trước nằm ở đâu?
ATT nằm ở phía trước – trong khớp cổ chân, nối mắt cá trong của xương chày với vùng trước – trong xương sên.
Dây chằng thường được mô tả thuộc lớp sâu của phức hợp delta, nhưng cách phân loại có thể khác nhau giữa các nghiên cứu. [1], [2]
8.2. Dây chằng chày sên trước có chức năng gì?
ATT góp phần duy trì độ vững giữa xương chày và xương sên.
Dây chằng phối hợp với các bó khác của phức hợp delta để kiểm soát chuyển động bất thường, đặc biệt khi cổ chân chịu lực nghiêng ngoài hoặc xoay.
8.3. Dây chằng chày sên trước có giống dây chằng sên mác trước không?
Không. Đây là hai dây chằng khác nhau.
-
ATT: Nối xương chày với xương sên, nằm phía trong cổ chân.
-
ATFL: Nối xương mác với xương sên, nằm phía ngoài cổ chân.
ATFL thường bị tổn thương trong bong gân lật trong cổ chân. ATT thuộc hệ thống ổn định mặt trong.
8.4. Tại sao một số tài liệu không mô tả rõ ATT?
Vì hệ thống dây chằng delta có nhiều biến thể về hình thái, số lượng và vị trí các bó.
Một số nghiên cứu phân chia ATT thành bó sâu và bó nông, trong khi những nghiên cứu khác mô tả các bó liên tục hoặc có phần kéo dài đến xương thuyền.
Do đó, không nhận diện được ATT như một bó riêng biệt không nhất thiết là bất thường. [2], [4]
8.5. Đứt dây chằng chày sên trước có tự lành không?
Khả năng hồi phục phụ thuộc mức độ tổn thương, vị trí rách và độ vững của toàn bộ cổ chân.
Một số bong gân ổn định có thể phục hồi chức năng tốt bằng điều trị bảo tồn.
Tuy nhiên, chưa có thời gian lành thương chuẩn được xác lập riêng cho ATT đơn độc.
8.6. Đau mặt trong cổ chân có phải do tổn thương ATT không?
Không nhất thiết.
Đau vùng này có thể liên quan đến dây chằng delta, gân cơ chày sau, xương sên, mắt cá trong hoặc những cấu trúc khác.
Cần kết hợp thăm khám và chẩn đoán hình ảnh khi có chỉ định.
8.7. MRI có phát hiện được rách dây chằng chày sên trước không?
MRI có thể đánh giá dây chằng delta và các tổn thương phối hợp.
Tuy nhiên, vì ATT có nhiều biến thể, việc nhận diện riêng bó này đôi khi khó khăn.
Cần đối chiếu hình ảnh với triệu chứng và tình trạng mất vững. [2], [3]
8.8. Siêu âm có thay thế MRI để đánh giá ATT không?
Không hoàn toàn.
Siêu âm hỗ trợ khảo sát các bó dây chằng có thể tiếp cận được, nhưng phụ thuộc kinh nghiệm người thực hiện.
MRI có ưu thế khi cần đánh giá các cấu trúc sâu, phù tủy xương và tổn thương phối hợp.
8.9. Bong gân cổ chân trong có cần đeo nẹp không?
Một số trường hợp cần nẹp hoặc giày bảo vệ để hạn chế tải lên cấu trúc tổn thương.
Loại dụng cụ và thời gian sử dụng phải dựa trên mức độ tổn thương và độ vững khớp.
Không nên tự quyết định bất động kéo dài khi chưa được đánh giá.
8.10. Có nên tập cơ chày sau sau tổn thương dây chằng delta không?
Có thể, khi cổ chân được xác nhận ổn định và người bệnh đủ điều kiện tập kháng lực.
Tập cơ chày sau giúp cải thiện chức năng cơ quanh cổ chân, nhưng không có bằng chứng trực tiếp chứng minh bài tập làm liền ATT bị rách.
8.11. Bao lâu có thể chạy bộ sau bong gân cổ chân trong?
Không có thời điểm chung cho mọi người bệnh.
Quyết định bắt đầu chạy cần dựa trên độ vững cổ chân, sức mạnh, ROM, khả năng chịu tải và phản ứng sau tập.
Nếu có gãy xương hoặc syndesmosis mất vững, tiến trình phục hồi có thể khác đáng kể.
8.12. Tổn thương ATT có gây mất vững cổ chân mạn tính không?
Có thể, đặc biệt khi kết hợp tổn thương các thành phần khác của phức hợp delta.
Tuy nhiên, chưa có đủ dữ liệu để xác định tỷ lệ mất vững mạn tính do rách riêng ATT.
Người bệnh có cảm giác trượt khớp hoặc hụt cổ chân kéo dài cần được đánh giá lại.
9. Kết luận: Vì sao dây chằng chày sên trước quan trọng?
Dây chằng chày sên trước là thành phần của hệ thống dây chằng ổn định mặt trong cổ chân.
Dây chằng nối xương chày với xương sên và góp phần kiểm soát chuyển động bất thường tại khớp cổ chân.
Tuy nhiên, ATT có nhiều biến thể giải phẫu. Vì vậy, việc đánh giá tổn thương phải đặt trong bối cảnh toàn bộ phức hợp dây chằng delta.
Đối với người bệnh, đau và sưng phía trong cổ chân sau chấn thương cần được thăm khám, đặc biệt khi không thể chịu trọng lượng hoặc có cảm giác mất vững.
Đối với nhà lâm sàng, cần kết hợp bệnh sử, khám lâm sàng, hình ảnh học và lượng giá chức năng để xác định mức độ tổn thương.
Phục hồi chức năng hiệu quả cần dựa trên độ vững cổ chân, khả năng chịu tải, sức mạnh cơ và kiểm soát thần kinh cơ, thay vì chỉ dựa vào thời gian sau chấn thương.
0937782677
10. Tài liệu tham khảo
[1] Anterior Tibiotalar Ligament. Radiopaedia.org. https://radiopaedia.org/articles/anterior-tibiotalar-ligament?lang=us
[2] Defining the Components of the Deltoid Ligament (DL): A Cadaveric Study. 2022. DOI: 10.7759/cureus.23051.
[3] Deltoid Ligament Injuries: A Review of the Anatomy, Diagnosis and Treatments. 2024. DOI: 10.1002/ksa.12274.
[4] Ultrasound Examination of the Ligament Complex Within the Medial Aspect of the Ankle and Foot. 2022. DOI: 10.1002/jum.15964.
[5] Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. 2021. DOI: 10.2519/jospt.2021.0302.
