DÂY CHẰNG TAM GIÁC CỔ TAY: VAI TRÒ ỔN ĐỊNH VÀ Ý NGHĨA LÂM SÀNG
Dây chằng tam giác cổ tay (triangular ligament) là thuật ngữ giải phẫu truyền thống dùng để chỉ đĩa khớp hình tam giác ở khớp quay trụ dưới. Đây là thành phần của phức hợp sụn sợi tam giác (triangular fibrocartilage complex – TFCC). Cấu trúc này góp phần nâng đỡ cổ tay và phân bố lực khi vận động [1].
Tổng quan về dây chằng tam giác cổ tay
Đĩa sụn tam giác nằm ở phía trụ của cổ tay, giữa đầu dưới xương trụ và hàng xương cổ tay gần.
Cấu trúc này thuộc TFCC, cùng với nhiều thành phần khác:
-
Dây chằng quay trụ gan tay và mu tay.
-
Dây chằng trụ nguyệt và trụ tháp.
-
Cấu trúc tương đồng sụn chêm (meniscal homologue).
-
Các thành phần bao khớp và bao gân cơ duỗi cổ tay trụ.
Cần phân biệt đĩa sụn tam giác với toàn bộ TFCC. Hai thuật ngữ này không hoàn toàn đồng nghĩa [1, 2].
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng tam giác
Vị trí và điểm bám giải phẫu
Đĩa sụn tam giác có dạng gần giống hình tam giác, với các đặc điểm:
-
Phía quay: bám vào bờ trụ đầu dưới xương quay, gần khuyết trụ.
-
Phía trụ: liên kết với vùng mỏm trâm và hõm nền đầu dưới xương trụ thông qua phức hợp mô sợi.
-
Mặt trên: hướng về đầu xương trụ.
-
Mặt dưới: tiếp xúc với vùng xương nguyệt và xương tháp.
Đĩa sụn tạo thành mặt ngăn cách giữa đầu xương trụ và các xương cổ tay phía trụ [1].
Cấu tạo và nguồn cấp máu
Cấu trúc này chủ yếu gồm mô sụn sợi, có khả năng chịu lực nén và lực kéo.
Vùng ngoại vi của TFCC có nguồn cung cấp máu tốt hơn vùng trung tâm. Ngược lại, phần trung tâm đĩa sụn gần như không có mạch máu.
Sự khác biệt này ảnh hưởng đến tiềm năng lành thương của từng vị trí tổn thương [2].
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Ổn định khớp quay trụ dưới
Khớp quay trụ dưới (distal radioulnar joint – DRUJ) cho phép cẳng tay thực hiện động tác sấp và ngửa.
TFCC là hệ thống ổn định thụ động quan trọng của khớp này. Trong đó, các dây chằng quay trụ sâu giữ vai trò đặc biệt quan trọng.
Đĩa sụn tam giác phối hợp với hệ thống dây chằng để duy trì cơ học bình thường của cổ tay [1, 2].
Phân bố lực trong vận động cổ tay
Phức hợp TFCC góp phần truyền tải lực từ hàng xương cổ tay đến đầu dưới xương trụ.
Khi cầm nắm hoặc chống tay, lực tác động lên cổ tay được phân bố qua nhiều cấu trúc.
Đặc điểm này giúp giải thích vì sao tổn thương TFCC có thể gây đau khi chịu tải hoặc xoay cẳng tay [2].
Tổn thương dây chằng tam giác cổ tay
Nguyên nhân và cơ chế chấn thương
Tổn thương đĩa sụn tam giác có thể xuất hiện sau chấn thương cấp tính hoặc thoái hóa.
Các cơ chế thường gặp gồm:
-
Ngã chống bàn tay xuống đất.
-
Xoay cẳng tay mạnh khi cổ tay chịu tải.
-
Chấn thương thể thao liên quan đến cầm nắm hoặc chống đỡ.
-
Hoạt động lặp lại gây quá tải vùng cổ tay phía trụ.
Ngoài ra, tình trạng xương trụ dài tương đối so với xương quay có thể làm tăng tải lên vùng trụ cổ tay [2].
Triệu chứng khi tổn thương TFCC
Người bệnh thường có các biểu hiện:
-
Đau vùng cổ tay phía trụ.
-
Đau tăng khi sấp hoặc ngửa cẳng tay.
-
Khó chịu khi chống tay hoặc mang vật nặng.
-
Giảm sức mạnh cầm nắm.
-
Cảm giác lục cục hoặc mất vững cổ tay.
Các triệu chứng này không đặc hiệu cho tổn thương đĩa sụn. Vì vậy, cần phân biệt với bệnh lý gân và những tổn thương dây chằng khác.
Phân loại tổn thương theo Palmer
Hệ thống Palmer phân chia tổn thương TFCC thành hai nhóm chính:
| Phân loại | Đặc điểm |
|---|---|
| Loại 1 | Tổn thương do chấn thương |
| Loại 2 | Tổn thương do thoái hóa |
Trong nhóm chấn thương, vị trí rách có thể nằm ở trung tâm hoặc ngoại vi. Một số trường hợp liên quan đến bong điểm bám phía trụ hoặc phía quay.
Phân loại giúp định hướng đánh giá và điều trị. Tuy nhiên, cần kết hợp với tình trạng ổn định của khớp quay trụ dưới [2].
Chẩn đoán tổn thương bằng MRI
MRI giúp đánh giá hình thái đĩa sụn và các thành phần dây chằng liên quan.
Các dấu hiệu tổn thương có thể bao gồm:
-
Gián đoạn cấu trúc sụn sợi.
-
Tín hiệu bất thường tại vùng rách.
-
Bong điểm bám ngoại vi.
-
Tổn thương phối hợp trong TFCC.
MRI có thể hỗ trợ chẩn đoán nhưng không thay thế hoàn toàn thăm khám lâm sàng. Ngoài ra, một số biến thể giải phẫu có thể gây nhầm lẫn khi đọc hình ảnh [2].
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng cổ tay
Kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá khả năng vận động và chịu tải của cổ tay.
Các nội dung chính bao gồm:
-
Mức độ đau và vị trí đau.
-
Biên độ gấp, duỗi và nghiêng cổ tay.
-
Biên độ sấp, ngửa cẳng tay.
-
Sức mạnh cầm nắm.
-
Khả năng thực hiện các hoạt động sinh hoạt.
-
Dấu hiệu mất vững khớp quay trụ dưới.
Có thể sử dụng thang PRWE (Patient-Rated Wrist Evaluation) hoặc QuickDASH để theo dõi kết quả điều trị.
Nguyên tắc phục hồi chức năng tổn thương TFCC
Điều trị bảo tồn thường được cân nhắc khi tổn thương phù hợp và khớp quay trụ dưới còn ổn định.
Chương trình phục hồi có thể chia thành các giai đoạn:
Giai đoạn bảo vệ: kiểm soát đau, điều chỉnh hoạt động và sử dụng dụng cụ bất động khi có chỉ định.
Giai đoạn phục hồi vận động: khôi phục dần biên độ vận động cổ tay và cẳng tay theo mức độ lành thương.
Giai đoạn tăng cường sức mạnh: tập các cơ gấp, duỗi cổ tay và nhóm cơ tham gia sấp, ngửa cẳng tay.
Giai đoạn phục hồi chức năng: tăng dần hoạt động cầm nắm, nâng vật và chịu tải qua bàn tay.
Tổng quan hệ thống năm 2024 cho thấy điều trị không phẫu thuật có thể mang lại kết quả chức năng thuận lợi ở những trường hợp được lựa chọn phù hợp. Tuy nhiên, mất vững khớp quay trụ dưới và tổn thương điểm bám sâu có thể ảnh hưởng đến kết quả [3].
Một tổng quan năm 2026 cũng đề xuất phục hồi theo giai đoạn cho các trường hợp TFCC ổn định. Tuy nhiên, bằng chứng về phác đồ tối ưu vẫn còn hạn chế [4].
Tập mạnh cơ sau tổn thương
Tập mạnh cơ giúp khôi phục khả năng sử dụng bàn tay và cổ tay trong sinh hoạt.
Các nhóm cơ cần chú trọng gồm:
-
Cơ gấp và duỗi cổ tay.
-
Cơ sấp và ngửa cẳng tay.
-
Cơ tham gia ổn định động khớp quay trụ dưới.
-
Các cơ cầm nắm bàn tay.
Có thể bắt đầu bằng co cơ đẳng trường khi phù hợp, sau đó tăng dần sức cản và hoạt động chức năng.
Tuy nhiên, thời điểm bắt đầu tập phụ thuộc vào vị trí rách, mức độ mất vững và phương pháp điều trị.
Sau phẫu thuật sửa chữa TFCC, cần tuân thủ quy trình bảo vệ mô của bác sĩ phẫu thuật.
Tổng quan phạm vi năm 2025 ghi nhận sự khác biệt đáng kể giữa các chương trình phục hồi sau sửa chữa TFCC. Điều này cho thấy chưa có một phác đồ duy nhất phù hợp với mọi trường hợp [5].
Kết luận
Dây chằng tam giác cổ tay là tên gọi truyền thống của đĩa sụn tam giác, thuộc phức hợp TFCC.
Cấu trúc này góp phần nâng đỡ cổ tay, phân bố lực và phối hợp với các dây chằng trong ổn định khớp quay trụ dưới.
Tổn thương có thể gây đau phía trụ cổ tay, giảm sức cầm nắm và hạn chế hoạt động.
Trong phục hồi chức năng, cần xác định mức độ tổn thương và tình trạng ổn định khớp. Từ đó, lựa chọn chương trình vận động và tập mạnh cơ phù hợp.
Tài liệu tham khảo
1. Triangular Fibrocartilage Complex: An Anatomical and Medical Illustration Study. 2025. DOI: 10.1002/ca.24261.
2. The triangular fibrocartilage complex (TFCC): updated anatomy, variants, and MRI diagnostic pitfalls. 2026. DOI: 10.1007/s00256-026-05219-x.
3. The Natural History of Non-operatively Treated Traumatic Triangular Fibrocartilage Complex Tears: A Systematic Review. 2024. DOI: 10.1055/s-0044-1786164.
4. Anatomy, aetiology, clinical presentation, classification, diagnosis, and non-surgical management of triangular fibrocartilage complex tears: a narrative review. 2026. DOI: 10.3389/fspor.2026.1695616.
5. Clinical and functional outcomes of rehabilitation strategies following arthroscopic repair of chronic isolated peripheral TFCC tears: A scoping review. 2025. DOI: 10.1016/j.jor.2025.06.028.
6. Triangular fibrocartilage complex. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
