DÂY CHẰNG NGỒI ĐÙI: CẤU TRÚC QUAN TRỌNG GIÚP ỔN ĐỊNH KHỚP HÁNG PHÍA SAU
Dây chằng ngồi đùi (ischiofemoral ligament) là một trong ba dây chằng chính của bao khớp háng. Cấu trúc này nằm phía sau, góp phần kiểm soát xoay trong và hạn chế chuyển động quá mức. Hiểu rõ giải phẫu và cơ sinh học giúp đánh giá mất vững khớp háng, đặc biệt sau chấn thương hoặc phẫu thuật [1].
Tổng quan về dây chằng ngồi đùi
Dây chằng ngồi đùi là phần dày lên của bao xơ phía sau khớp háng.
Bao khớp háng được tăng cường bởi ba dây chằng chính:
-
Dây chằng chậu đùi: nằm phía trước, hạn chế duỗi và xoay ngoài quá mức.
-
Dây chằng mu đùi: nằm phía trước dưới, góp phần hạn chế dạng háng.
-
Dây chằng ngồi đùi: nằm phía sau, đặc biệt quan trọng trong kiểm soát xoay trong.
Ba cấu trúc này phối hợp với sụn viền ổ cối và các cơ quanh háng để duy trì độ vững [2].
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng ngồi đùi
Nguyên ủy và bám tận
Các đặc điểm giải phẫu chính bao gồm:
-
Nguyên ủy: vùng sau dưới của vành ổ cối, thuộc xương ngồi.
-
Bám tận: các sợi hướng ra ngoài, vòng quanh cổ xương đùi và hòa nhập với bao khớp.
-
Hướng đi: chếch lên trên và ra ngoài theo dạng xoắn.
-
Cấu tạo: các bó sợi collagen dày, liên tục với bao xơ khớp háng.
Một phần sợi hòa nhập với vùng vòng đai quanh cổ xương đùi (zona orbicularis).
Nghiên cứu năm 2024 cho thấy điểm bám của cấu trúc này phức tạp hơn mô tả truyền thống. Trong 71/72 khớp háng, nghiên cứu ghi nhận hai vùng liên kết phía trước tâm chỏm xương đùi [3].
Mối liên quan với bao khớp háng phía sau
Bao khớp phía sau liên quan với:
-
Cơ hình lê (piriformis).
-
Cơ bịt trong (obturator internus).
-
Hai cơ sinh đôi (gemelli).
-
Cơ vuông đùi (quadratus femoris).
-
Hệ thống dây chằng và sợi vòng bao khớp.
Các cơ xoay ngoài sâu góp phần ổn định động. Trong khi đó, hệ thống dây chằng tạo ra lực cản thụ động.
Sự phối hợp này đặc biệt quan trọng khi khớp háng thực hiện động tác xoay [4].
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Hạn chế xoay trong khớp háng
Dây chằng ngồi đùi có vai trò kiểm soát chuyển động xoay trong của xương đùi.
Khi khớp háng xoay trong, một số bó sợi phía sau trở nên căng hơn.
Nhờ đó, cấu trúc này góp phần:
-
Hạn chế xoay trong quá mức.
-
Kiểm soát chuyển động của chỏm xương đùi.
-
Hỗ trợ duy trì độ vững khớp.
-
Phối hợp với các cơ xoay ngoài sâu.
Nghiên cứu trên xác năm 2022 cho thấy việc cắt dây chằng làm thay đổi khả năng chống xoay trong. Mức ảnh hưởng phụ thuộc vào góc gấp khớp háng [4].
Vai trò trong ổn định khớp háng phía sau
Khi háng gấp, khép và xoay trong, các bó sợi phía sau có thể chịu lực căng đáng kể.
Nghiên cứu cơ sinh học năm 2021 cho thấy hệ thống dây chằng bao khớp tạo lực ổn định thụ động. Cơ chế này giúp hạn chế chuyển động bất lợi của chỏm xương đùi [5].
Tuy nhiên, một nghiên cứu trên xác năm 2026 cho thấy dây chằng không thể ngăn hoàn toàn trật khớp phía sau dưới trong mọi tư thế. Phần bao khớp nằm dưới dây chằng cũng đóng vai trò quan trọng [6].
Điều này cho thấy ổn định khớp háng phụ thuộc vào nhiều cấu trúc phối hợp.
Tổn thương dây chằng ngồi đùi và ý nghĩa lâm sàng
Nguyên nhân gây tổn thương
Tổn thương có thể liên quan đến:
-
Trật khớp háng do chấn thương năng lượng cao.
-
Chấn thương khi khớp háng gấp và xoay quá mức.
-
Tổn thương bao khớp trong phẫu thuật thay khớp háng.
-
Thiếu hụt mô bao khớp sau phẫu thuật.
Tổn thương đơn độc ít được mô tả. Phần lớn trường hợp liên quan đến tổn thương phức hợp bao khớp phía sau [2].
Biểu hiện lâm sàng
Người bệnh có tổn thương bao khớp có thể xuất hiện:
-
Đau sâu vùng khớp háng.
-
Cảm giác mất vững khi vận động.
-
Khó chịu trong một số tư thế xoay.
-
Giảm khả năng chịu tải.
-
Hạn chế hoạt động chức năng.
Các triệu chứng này không đặc hiệu cho tổn thương một dây chằng.
Vì vậy, bác sĩ cần đánh giá thêm sụn viền, sụn khớp và các cấu trúc cơ gân quanh háng.
Chẩn đoán tổn thương bằng MRI
MRI có thể hỗ trợ đánh giá bao khớp và dây chằng phía sau.
Những dấu hiệu cần quan tâm gồm:
-
Gián đoạn cấu trúc bao khớp.
-
Phù nề hoặc bất thường tín hiệu mô mềm.
-
Tổn thương dây chằng phối hợp.
-
Bất thường sụn viền và các cấu trúc quanh khớp.
Nghiên cứu MRI khớp háng có tiêm thuốc tương phản năm 2024 cho thấy cấu trúc này có thể được nhận diện và phân tích điểm bám giải phẫu [3].
Tuy nhiên, MRI cần được diễn giải cùng triệu chứng và kết quả thăm khám.
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng khớp háng
Trong phục hồi chức năng, kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá khả năng vận động và kiểm soát khớp.
Các nội dung bao gồm:
-
Mức độ đau và vị trí đau.
-
Biên độ gấp, duỗi, dạng và xoay háng.
-
Sức mạnh cơ mông và nhóm cơ xoay ngoài.
-
Khả năng kiểm soát khung chậu.
-
Thăng bằng khi đứng một chân.
-
Chức năng đi bộ và lên xuống cầu thang.
Có thể sử dụng các thang đo HOOS hoặc iHOT-12 khi phù hợp với tình trạng người bệnh.
Nguyên tắc phục hồi chức năng sau tổn thương bao khớp
Chương trình điều trị phụ thuộc mức độ tổn thương, tình trạng mất vững và phương pháp can thiệp.
Các nguyên tắc bao gồm:
Giai đoạn bảo vệ: kiểm soát đau và hạn chế chuyển động gây căng kéo quá mức lên mô đang lành.
Giai đoạn phục hồi vận động: tăng dần biên độ khớp háng theo khả năng dung nạp và hướng dẫn điều trị.
Giai đoạn tăng cường sức mạnh: tập cơ mông, nhóm cơ xoay ngoài và các cơ kiểm soát khung chậu.
Giai đoạn phục hồi chức năng: tăng dần khả năng chịu tải, thăng bằng và các hoạt động sinh hoạt.
Sau phẫu thuật thay khớp háng hoặc sửa chữa bao khớp, cần tuân thủ giới hạn vận động của bác sĩ phẫu thuật.
Tập mạnh cơ và ổn định động khớp háng
Tập mạnh cơ góp phần cải thiện khả năng kiểm soát vận động của khớp háng.
Các bài tập có thể được lựa chọn gồm:
-
Co cơ đẳng trường nhóm cơ mông.
-
Tập dạng háng với dây kháng lực.
-
Tập duỗi háng có kiểm soát.
-
Tập cơ xoay ngoài ở mức kháng lực phù hợp.
-
Tập đứng một chân và kiểm soát khung chậu.
-
Tập squat hoặc step-up khi đủ điều kiện.
Nghiên cứu năm 2022 cho thấy các cơ xoay ngoài sâu và dây chằng phía sau cùng góp phần chống xoay trong quá mức [4].
Tuy nhiên, kết quả nghiên cứu trên xác không chứng minh rằng các bài tập trên có thể phục hồi trực tiếp dây chằng bị đứt.
Vì vậy, mục tiêu tập luyện là cải thiện sức mạnh, khả năng kiểm soát động và chức năng tổng thể.
Kết luận
Dây chằng ngồi đùi là thành phần quan trọng của bao khớp háng phía sau. Cấu trúc này góp phần hạn chế xoay trong và duy trì sự ổn định thụ động.
Các nghiên cứu cơ sinh học cho thấy chức năng của dây chằng thay đổi theo tư thế khớp háng. Đồng thời, độ vững còn phụ thuộc vào những thành phần khác của bao khớp và hệ thống cơ.
Trong phục hồi chức năng, cần đánh giá toàn diện tình trạng khớp háng. Chương trình tập nên chú trọng kiểm soát vận động, sức mạnh cơ và phục hồi hoạt động chức năng.
0937782677
Tài liệu tham khảo
1. Capsular Contributions to Hip Joint Stability: Clinical Anatomy and Implications for Surgical Management. 2026. DOI: 10.1002/ca.70182.
2. Hip Joint Capsular Anatomy, Mechanics, and Surgical Management. 2019. DOI: 10.2106/JBJS.19.00346.
3. The predominant insertion of the ischiofemoral ligament is a merging to the iliofemoral ligament as demonstrated on magnetic resonance arthrogram studies. 2024. DOI: 10.1177/02841851241263584.
4. Impacts of external rotators and the ischiofemoral ligament on preventing excessive internal hip rotation: a cadaveric study. 2022. DOI: 10.1186/s13018-021-02873-w.
5. Capsular ligaments provide a passive stabilizing force to protect the hip against edge loading. 2021. DOI: 10.1302/2046-3758.109.BJR-2021-0116.R1.
6. The role of the ischiofemoral ligament in hip dislocation resistance: a cadaveric study. 2026. DOI: 10.1186/s12891-026-09723-y.
7. Ischiofemoral ligament. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
