DÂY CHẰNG VÒNG KHỚP KHUỶU: VÌ SAO MỘT CÁI KÉO TAY CÓ THỂ KHIẾN TRẺ KHÔNG CỬ ĐỘNG CÁNH TAY?
Dây chằng vòng khớp khuỷu (Annular Ligament of the Elbow) là cấu trúc dây chằng bao quanh chỏm xương quay, giúp duy trì sự ổn định của khớp quay – trụ gần trong quá trình sấp và ngửa cẳng tay.
Đây là một thành phần quan trọng của hệ thống dây chằng bên ngoài khuỷu tay. Dây chằng vòng giữ chỏm quay trong khuyết quay của xương trụ, đồng thời cho phép chỏm quay xoay khi bàn tay thực hiện các hoạt động hằng ngày.
Một tổn thương đặc biệt liên quan dây chằng vòng là bán trật chỏm quay ở trẻ em (Nursemaid’s Elbow). Tình trạng này thường xuất hiện sau lực kéo đột ngột vào tay trẻ. Trẻ có thể ngừng sử dụng cánh tay dù không có biến dạng rõ.
Ở người lớn, tổn thương dây chằng vòng có thể liên quan đến trật khuỷu, gãy Monteggia hoặc tổn thương phức hợp dây chằng bên ngoài. Vì vậy, việc nhận diện đúng giải phẫu có ý nghĩa quan trọng trong chẩn đoán và phục hồi chức năng. [1]–[5]
1. Giải phẫu dây chằng vòng khớp khuỷu (Annular Ligament of the Elbow)
1.1. Dây chằng vòng xương quay nằm ở đâu?
Dây chằng vòng xương quay (Annular Ligament of Radius) là một dải mô sợi chắc, bao quanh phần lớn chu vi chỏm xương quay.
Dây chằng nằm ở vùng ngoài của khuỷu tay, sát khớp quay – trụ gần.
Các đặc điểm giải phẫu chính gồm:
-
Điểm bám phía trước: Bờ trước khuyết quay của xương trụ (radial notch of ulna).
-
Đường đi: Vòng quanh mặt ngoài và phía sau chỏm xương quay.
-
Điểm bám phía sau: Bờ sau khuyết quay xương trụ.
-
Vị trí: Bao quanh chỏm quay và liên quan vùng cổ xương quay.
-
Chức năng: Giữ chỏm quay áp sát khuyết quay, đồng thời cho phép vận động sấp – ngửa.
Đặc biệt, dây chằng vòng không tạo thành một vòng kín hoàn toàn bằng mô dây chằng. Phần khuyết quay của xương trụ hoàn thiện cấu trúc bao quanh chỏm quay.
Nhờ đó, chỏm quay có thể xoay bên trong hệ thống dây chằng – xương mà vẫn duy trì tương quan khớp. [2], [3]
1.2. Dây chằng vòng khớp khuỷu bám vào xương quay hay xương trụ?
Dù bao quanh chỏm xương quay, hai đầu chính của dây chằng vòng đều bám vào xương trụ.
Đây là đặc điểm giải phẫu quan trọng.
Nếu dây chằng bám cố định vào chỏm quay theo cách ngăn cản xoay, chức năng sấp – ngửa sẽ bị hạn chế.
Thay vào đó, dây chằng tạo cấu trúc ổn định bao quanh chỏm quay và cho phép xương quay chuyển động tương đối với xương trụ.
Vì vậy, dây chằng vòng vừa hỗ trợ ổn định thụ động vừa duy trì khả năng vận động của khớp quay – trụ gần.
1.3. Cấu trúc mô học dây chằng vòng khớp khuỷu có gì đặc biệt?
Dây chằng vòng có đặc điểm mô liên kết chịu tải và thích nghi với chuyển động lặp lại của chỏm quay.
Bề mặt phía trong dây chằng tiếp xúc với chỏm xương quay, vì vậy chịu lực ép và ma sát trong quá trình sấp – ngửa.
Nghiên cứu năm 2025 về cấu trúc mô học dây chằng vòng đã kết hợp tổng quan phạm vi với khảo sát mô học trên mẫu người. [6]
Các tác giả ghi nhận mô có đặc điểm sụn hoặc sụn sợi tại một số vùng tiếp xúc, nhưng kết quả giữa các nghiên cứu chưa hoàn toàn thống nhất.
Do đó, không nên xem toàn bộ dây chằng vòng có cùng đặc tính mô học.
Ý nghĩa lâm sàng: Dây chằng vòng là một cấu trúc thích nghi với cả lực căng và lực tiếp xúc, không đơn thuần là một dải collagen giữ cố định chỏm quay.
1.4. Dây chằng vòng có những biến thể giải phẫu nào?
Hình dạng và cấu trúc của dây chằng vòng có thể phức tạp hơn mô tả một dải sợi đơn giản.
Nghiên cứu The Annular Ligament—Revisited năm 2017 mô tả sự phân lớp của phức hợp dây chằng phía ngoài khuỷu. [4]
Các tác giả xác định những thành phần như:
-
Lớp nông liên quan dây chằng bên trụ ngoài và dây chằng bên quay.
-
Lớp sâu hơn có các dải sợi chéo trên và dưới liên quan dây chằng vòng.
-
Lớp bao khớp nằm sâu nhất.
Nghiên cứu cho thấy ranh giới dây chằng vòng và các cấu trúc bên ngoài khuỷu không phải lúc nào cũng hoàn toàn độc lập.
Điều này có ý nghĩa trong phẫu thuật, đặc biệt khi cần sửa chữa hoặc tái tạo nhiều thành phần của phức hợp dây chằng.
1.5. Dây chằng vòng liên quan đến những cấu trúc giải phẫu nào?
Dây chằng vòng nằm gần nhiều cấu trúc của vùng khuỷu ngoài.
Chỏm xương quay (Radial Head): Nằm bên trong vòng dây chằng và trực tiếp tham gia vận động sấp – ngửa.
Khuyết quay xương trụ (Radial Notch): Tạo bề mặt khớp với chỏm quay và là vị trí bám của dây chằng vòng.
Dây chằng bên quay (Radial Collateral Ligament – RCL): Có liên kết với hệ thống dây chằng vòng, góp phần ổn định phía ngoài khuỷu.
Dây chằng bên trụ ngoài (Lateral Ulnar Collateral Ligament – LUCL): Là cấu trúc quan trọng trong kiểm soát mất vững xoay sau ngoài.
Cơ ngửa (Supinator): Nằm gần vùng cổ xương quay và liên quan về mặt giải phẫu với hệ thống dây chằng.
Bao khớp khuỷu: Có sự liên tục mô sợi với những thành phần của dây chằng vòng.
Các mối liên quan này đặc biệt quan trọng khi đánh giá MRI sau trật khuỷu hoặc gãy chỏm quay. [3]–[5]
1.6. Dây chằng vòng khác dây chằng bên quay và LUCL như thế nào?
Dây chằng vòng, RCL và LUCL thuộc hệ thống ổn định phía ngoài khuỷu tay.
Tuy nhiên, chức năng nổi bật của từng cấu trúc khác nhau.
Dây chằng vòng (Annular Ligament): Bao quanh chỏm quay, ổn định khớp quay – trụ gần trong khi cho phép sấp – ngửa.
Dây chằng bên quay (RCL): Xuất phát từ vùng mỏm trên lồi cầu ngoài xương cánh tay và hòa vào hệ thống dây chằng vòng.
Dây chằng bên trụ ngoài (LUCL): Liên kết vùng ngoài xương cánh tay với phần trên xương trụ, đóng vai trò quan trọng trong kiểm soát mất vững xoay sau ngoài.
Vì vậy, mất vững xoay sau ngoài khuỷu không đồng nghĩa với rách dây chằng vòng đơn độc.
Cần đánh giá toàn bộ phức hợp dây chằng bên ngoài. [5], [7]
2. Chức năng dây chằng vòng trong ổn định khớp quay – trụ gần và vận động sấp ngửa
2.1. Vì sao Annular Ligament giữ chỏm quay ổn định?
Khớp quay – trụ gần (Proximal Radioulnar Joint – PRUJ) là khớp cho phép đầu gần xương quay xoay tương đối so với xương trụ.
Dây chằng vòng giữ chỏm quay nằm sát khuyết quay của xương trụ.
Nhờ đó, chỏm quay không dễ dịch chuyển khỏi tương quan bình thường trong quá trình vận động.
Chức năng này đặc biệt quan trọng khi cẳng tay chịu lực xoay hoặc khi bàn tay thực hiện hoạt động có kháng lực.
Tuy nhiên, độ vững toàn bộ khuỷu còn phụ thuộc cấu trúc xương, bao khớp và những dây chằng bên khác. [2], [7]
2.2. Dây chằng vòng giúp vận động sấp – ngửa cẳng tay như thế nào?
Sấp cẳng tay (Pronation) là chuyển động đưa lòng bàn tay hướng xuống khi khuỷu ở tư thế phù hợp.
Ngửa cẳng tay (Supination) là chuyển động đưa lòng bàn tay hướng lên.
Trong quá trình này, chỏm quay xoay bên trong hệ thống dây chằng vòng và khuyết quay xương trụ.
Ở phía xa, xương quay chuyển động quanh đầu dưới xương trụ.
Nhờ sự phối hợp của khớp quay – trụ gần và khớp quay – trụ xa, bàn tay có thể thực hiện những nhiệm vụ như xoay chìa khóa, vặn tay nắm cửa hoặc dùng tua vít.
Nếu dây chằng vòng bị kẹt, di lệch hoặc tổn thương, người bệnh có thể gặp đau hoặc hạn chế vận động sấp – ngửa.
2.3. Dây chằng vòng có phải cấu trúc duy nhất giữ chỏm quay không?
Không.
Độ vững của khớp quay – trụ gần phụ thuộc vào:
-
Hình dạng chỏm quay.
-
Khuyết quay của xương trụ.
-
Dây chằng vòng.
-
Bao khớp.
-
Phức hợp dây chằng bên ngoài.
-
Sự toàn vẹn của xương và các cấu trúc cẳng tay.
Trong chấn thương nặng, nhiều cấu trúc có thể tổn thương cùng lúc.
Vì vậy, sửa chữa dây chằng vòng không tự động khôi phục toàn bộ độ vững nếu còn sai lệch xương hoặc tổn thương dây chằng phối hợp.
2.4. Tổn thương dây chằng vòng có làm giảm lực nắm bàn tay không?
Có thể ảnh hưởng gián tiếp.
Đau khuỷu và hạn chế sấp – ngửa có thể khiến người bệnh giảm sử dụng bàn tay.
Điều này ảnh hưởng các hoạt động cầm nắm, mang vật hoặc vặn xoay.
Tuy nhiên, dây chằng vòng không phải cấu trúc trực tiếp tạo ra sức mạnh nắm.
Nếu người bệnh yếu lực nắm, cần đánh giá thêm đau, sức mạnh cơ cẳng tay, thần kinh và tình trạng các khớp lân cận.
3. Bán trật chỏm quay ở trẻ em (Nursemaid’s Elbow) liên quan dây chằng vòng như thế nào?
3.1. Nursemaid’s Elbow là gì?
Nursemaid’s Elbow, còn gọi là Pulled Elbow hoặc bán trật chỏm quay, là một chấn thương thường gặp ở trẻ nhỏ.
Tình trạng này xảy ra khi mô dây chằng vòng bị dịch chuyển bất thường và có thể kẹt vào vùng khớp quay – cánh tay.
Cơ chế thường liên quan lực kéo dọc trục cẳng tay, nhất là khi khuỷu duỗi và cẳng tay sấp.
Trẻ thường không muốn sử dụng tay bị ảnh hưởng ngay sau chấn thương.
Tuy nhiên, khuỷu tay có thể không sưng hoặc biến dạng rõ. [8], [9]
3.2. Vì sao trẻ nhỏ dễ bị bán trật chỏm quay?
Ở trẻ nhỏ, hình thái chỏm quay và hệ thống dây chằng vòng chưa giống hoàn toàn người trưởng thành.
Chỏm quay còn đang phát triển và dây chằng có thể dễ bị trượt khỏi vị trí bình thường hơn khi chịu lực kéo.
Tình trạng này thường gặp ở trẻ khoảng 1–4 tuổi, nhưng cũng có thể xuất hiện ở những độ tuổi khác.
Khi trẻ lớn lên, cấu trúc chỏm quay và mô dây chằng phát triển, khiến nguy cơ bán trật kiểu này giảm. [8]
3.3. Những tình huống nào dễ gây Pulled Elbow ở trẻ em?
Một số tình huống điển hình gồm:
-
Người lớn kéo mạnh bàn tay hoặc cổ tay trẻ.
-
Kéo trẻ đứng dậy bằng một tay.
-
Nắm tay trẻ và giật đột ngột khi trẻ ngã.
-
Đu đưa trẻ bằng hai tay.
-
Trẻ bị người khác kéo tay trong lúc chơi.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp đều có tiền sử kéo tay rõ ràng.
Nếu bệnh sử không điển hình, có té ngã hoặc va đập trực tiếp, cần đánh giá khả năng gãy xương hoặc tổn thương khác.
3.4. Triệu chứng bán trật chỏm quay ở trẻ nhỏ có gì đặc trưng?
Biểu hiện thường gặp là trẻ đột ngột ngừng sử dụng tay sau một lực kéo.
Trẻ có thể giữ cánh tay sát thân mình, khuỷu hơi gấp và cẳng tay ở tư thế sấp.
Khi được khuyến khích lấy đồ chơi, trẻ tránh sử dụng tay bị đau.
Một số trẻ khóc ngay khi bị kéo tay nhưng sau đó tương đối bình tĩnh nếu không bị chạm hoặc di chuyển tay.
Đặc biệt, sưng rõ, bầm tím hoặc biến dạng không phải những dấu hiệu điển hình của bán trật chỏm quay đơn giản. Nếu có những biểu hiện này, cần loại trừ gãy xương. [8], [9]
3.5. Bán trật chỏm quay có giống trật hoàn toàn khớp khuỷu không?
Không.
Bán trật chỏm quay ở trẻ thường liên quan sự dịch chuyển và kẹt của dây chằng vòng mà không gây trật hoàn toàn khớp khuỷu.
Trong khi đó, trật khớp khuỷu thực sự có thể làm mất tương quan giữa xương cánh tay và xương trụ, đôi khi kèm gãy xương hoặc tổn thương thần kinh – mạch máu.
Hai tình trạng khác nhau về mức độ nguy hiểm và phương pháp điều trị.
Vì vậy, không nên dùng thuật ngữ trật khớp khuỷu hoàn toàn để mô tả mọi trường hợp Nursemaid’s Elbow.
4. Rách dây chằng vòng khuỷu ở người lớn và tổn thương khớp quay – trụ gần
4.1. Những nguyên nhân nào gây rách Annular Ligament ở người lớn?
Ở người lớn, tổn thương dây chằng vòng có thể xuất hiện trong những chấn thương có lực tác động mạnh.
Các tình huống liên quan gồm:
-
Trật khớp khuỷu.
-
Gãy chỏm quay hoặc cổ xương quay.
-
Gãy – trật kiểu Monteggia.
-
Tổn thương phức hợp dây chằng bên ngoài.
-
Chấn thương xoay mạnh cẳng tay.
-
Một số trường hợp mất vững mạn tính sau chấn thương.
Tuy nhiên, rách dây chằng vòng đơn độc ở người lớn ít được nghiên cứu hơn các tổn thương phức hợp.
Nghiên cứu MRI năm 2014 đã mô tả những bất thường dây chằng vòng được xác nhận trong phẫu thuật ở người bệnh có mất vững khuỷu hoặc tổn thương kiểu Pulled Elbow. [5]
4.2. Gãy Monteggia có liên quan đến dây chằng vòng không?
Có.
Gãy – trật Monteggia (Monteggia Fracture-Dislocation) là tổn thương gồm gãy xương trụ và trật chỏm quay.
Trong chấn thương này, tương quan xương trụ – xương quay gần bị thay đổi.
Dây chằng vòng có thể bị rách, di lệch hoặc mắc kẹt.
Tuy nhiên, mức tổn thương dây chằng tùy cơ chế và hình thái chấn thương.
Điều trị ưu tiên khôi phục chiều dài, trục và tương quan xương thích hợp, đồng thời xử trí mô mềm nếu cần.
Không thể điều trị một chấn thương Monteggia chỉ bằng bài tập sấp – ngửa hoặc nắn dây chằng vòng.
4.3. Dây chằng vòng có liên quan đến mất vững xoay sau ngoài khuỷu (PLRI) không?
Có liên quan về giải phẫu nhưng không phải cấu trúc quyết định duy nhất.
Mất vững xoay sau ngoài khuỷu (Posterolateral Rotatory Instability – PLRI) thường liên quan tổn thương phức hợp dây chằng bên ngoài, đặc biệt LUCL.
Dây chằng vòng có thể bị tổn thương phối hợp.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp PLRI đều có rách dây chằng vòng.
Ngược lại, rách dây chằng vòng không tự động đồng nghĩa PLRI.
Tổng quan hình ảnh học năm 2019 nhấn mạnh cần phân tích riêng RCL, LUCL, dây chằng vòng và các cấu trúc xương liên quan. [7]
4.4. Tổn thương dây chằng vòng khớp khuỷu có thể gây hạn chế sấp – ngửa kéo dài không?
Có thể.
Nếu dây chằng bị kẹt, xơ hóa hoặc có biến dạng mô sau chấn thương, chuyển động của chỏm quay có thể bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, hạn chế sấp – ngửa còn có thể xảy ra do:
-
Gãy chỏm quay.
-
Gãy cổ xương quay.
-
Sai lệch tương quan khớp.
-
Dính hoặc co rút bao khớp.
-
Cốt hóa lạc chỗ.
-
Tổn thương khớp quay – trụ xa.
-
Đau và co cơ bảo vệ.
Vì vậy, không nên quy tình trạng hạn chế vận động kéo dài cho dây chằng vòng nếu chưa đánh giá đầy đủ.
5. Chẩn đoán tổn thương dây chằng vòng khớp khuỷu bằng khám lâm sàng, MRI và siêu âm
5.1. Khám lâm sàng Annular Ligament Injury cần đánh giá gì?
Ở người lớn, cần hỏi rõ cơ chế chấn thương và các triệu chứng như đau, sưng, kẹt khớp hoặc cảm giác mất vững.
Những nội dung khám chính gồm:
-
Quan sát biến dạng và sưng khuỷu.
-
Sờ đau vùng chỏm quay.
-
Đánh giá gập – duỗi khuỷu.
-
Đánh giá sấp – ngửa cẳng tay.
-
Khám độ vững bên ngoài khi đủ an toàn.
-
Kiểm tra cảm giác, vận động và tuần hoàn bàn tay.
-
Đánh giá các khớp vai, cổ tay và cẳng tay khi có chỉ định.
Ở trẻ nghi ngờ Nursemaid’s Elbow, thăm khám tập trung vào tư thế giữ tay, khả năng sử dụng chi và dấu hiệu gãy xương.
Không nên thực hiện nghiệm pháp lực mạnh khi chưa loại trừ chấn thương xương.
5.2. Khi nào trẻ bị Pulled Elbow cần chụp X-quang?
Nhiều trường hợp bán trật chỏm quay điển hình có thể được chẩn đoán qua bệnh sử và thăm khám.
Tuy nhiên, cần cân nhắc X-quang khi có các biểu hiện không điển hình như:
-
Té ngã hoặc va đập trực tiếp.
-
Sưng hoặc bầm tím rõ.
-
Biến dạng khuỷu.
-
Đau khu trú xương rõ.
-
Bệnh sử không phù hợp với lực kéo.
-
Không cải thiện sau xử trí phù hợp.
-
Nghi ngờ gãy xương hoặc chấn thương khác.
Hướng dẫn của Royal Children’s Hospital nhấn mạnh việc đánh giá lại nếu trẻ không sử dụng tay sau xử trí. [9]
5.3. MRI dây chằng vòng khuỷu có phát hiện được rách hoặc di lệch không?
Có.
MRI có thể khảo sát dây chằng vòng cùng các thành phần của phức hợp dây chằng ngoài.
Các dấu hiệu có thể gợi ý tổn thương gồm:
-
Mất liên tục các bó sợi.
-
Tăng tín hiệu bất thường.
-
Phù mô mềm xung quanh.
-
Dây chằng bị di lệch.
-
Mô dây chằng xen vào vị trí bất thường.
-
Tổn thương RCL hoặc LUCL phối hợp.
-
Tràn dịch hoặc tổn thương xương liên quan.
Tuy nhiên, dây chằng vòng có cấu trúc mỏng, chạy quanh chỏm quay và liên tục với các mô lân cận.
Vì vậy, việc nhận diện tổn thương cần đánh giá trên nhiều mặt phẳng MRI.
Nghiên cứu năm 2014 trình bày tám trường hợp bất thường dây chằng vòng được xác nhận bằng phẫu thuật, làm rõ các hình thái rách và di lệch trên MRI. [5]
5.4. MR Arthrography có giúp quan sát dây chằng vòng rõ hơn không?
MR Arthrography là kỹ thuật chụp cộng hưởng từ có bơm chất tương phản vào khớp.
Phương pháp có thể hỗ trợ phân định bao khớp, dây chằng và các cấu trúc nội khớp nhỏ.
Một nghiên cứu năm 2009 đối chiếu MR Arthrography với giải phẫu và mô học đã mô tả hình thái dây chằng vòng như một cấu trúc phức hợp. [3]
Tuy nhiên, đây không phải phương tiện bắt buộc cho mọi trường hợp đau khuỷu hoặc bán trật chỏm quay ở trẻ.
Lựa chọn hình ảnh học cần dựa trên bệnh cảnh và chỉ định chuyên khoa.
5.5. Siêu âm dây chằng vòng có phát hiện Nursemaid’s Elbow không?
Có thể.
Siêu âm độ phân giải cao có thể hỗ trợ nhận diện sự di lệch hoặc kẹt mô dây chằng vòng.
Một nghiên cứu công bố năm 2014 đã đánh giá dấu hiệu siêu âm khi dây chằng vòng không nằm đúng vị trí. [10]
Kết quả ghi nhận:
-
Độ nhạy: 64,9%, khoảng tin cậy 95% từ 47,5% đến 79,8%.
-
Độ đặc hiệu: 100%, khoảng tin cậy 95% từ 90,5% đến 100%.
Tuy nhiên, đây là kết quả trong điều kiện nghiên cứu và với tiêu chuẩn dấu hiệu siêu âm cụ thể.
Độ nhạy tương đối hạn chế cho thấy siêu âm âm tính không loại trừ hoàn toàn Pulled Elbow.
Ngoài ra, kết quả không thể suy rộng cho mọi thiết bị hoặc kỹ thuật khảo sát.
5.6. Siêu âm động có đánh giá được dây chằng vòng khi sấp – ngửa không?
Siêu âm động có thể hỗ trợ quan sát mối liên hệ giữa chỏm quay và dây chằng trong quá trình vận động.
Một số nghiên cứu mô tả các dấu hiệu như:
-
Thay đổi khoảng cách khớp.
-
Mô dây chằng xen vào vùng khớp.
-
Bất thường chuyển động chỏm quay.
-
Thay đổi hình ảnh sau khi nắn thành công.
Tuy nhiên, siêu âm động không thay thế khám lâm sàng và không cần thực hiện thường quy cho mọi trẻ bị bán trật chỏm quay điển hình.
5.7. Những dấu hiệu cờ đỏ nào cần đánh giá cấp cứu?
Cần đánh giá y tế khẩn cấp nếu có:
-
Biến dạng khuỷu sau chấn thương.
-
Sưng căng hoặc đau dữ dội.
-
Bàn tay lạnh, tái hoặc tím.
-
Mất cảm giác hoặc yếu bàn tay mới xuất hiện.
-
Nghi ngờ gãy xương hoặc trật khuỷu.
-
Vết thương hở.
-
Trẻ có sốt kèm đau khuỷu và không muốn cử động.
-
Trẻ tiếp tục không dùng tay sau xử trí ban đầu.
Không tự thực hiện thao tác nắn khi chưa xác định nguyên nhân, đặc biệt nếu có sưng, bầm tím, biến dạng hoặc chấn thương trực tiếp.
6. Điều trị bán trật chỏm quay ở trẻ em: Hyperpronation hay Supination–Flexion?
6.1. Nursemaid’s Elbow có cần phẫu thuật không?
Phần lớn trường hợp bán trật chỏm quay điển hình ở trẻ em có thể được điều trị bằng nắn chỉnh kín (closed reduction).
Mục tiêu là đưa mô dây chằng bị di lệch trở về vị trí phù hợp, giúp chỏm quay vận động bình thường.
Đây là thủ thuật cần được thực hiện bởi nhân viên y tế có chuyên môn, sau khi đánh giá và loại trừ các tình trạng không phù hợp.
Phẫu thuật rất hiếm khi cần thiết trong một trường hợp Pulled Elbow đơn giản.
Tuy nhiên, nếu nắn không thành công hoặc vẫn có dấu hiệu bất thường, trẻ cần được đánh giá lại để loại trừ gãy xương hoặc nguyên nhân khác.
6.2. Kỹ thuật Hyperpronation trong nắn bán trật chỏm quay là gì?
Hyperpronation là kỹ thuật nắn chỉnh sử dụng chuyển động sấp cẳng tay có kiểm soát.
Trong môi trường lâm sàng, thủ thuật có thể được lựa chọn cho trẻ có bệnh sử và thăm khám phù hợp với Pulled Elbow.
Tuy nhiên, người chăm sóc không nên tự thực hiện thủ thuật tại nhà, vì có thể bỏ sót gãy xương hoặc gây đau thêm khi chẩn đoán chưa đúng.
6.3. Supination–Flexion có khác Hyperpronation không?
Có.
Supination–Flexion sử dụng sự kết hợp giữa chuyển động ngửa cẳng tay và gập khuỷu trong thủ thuật nắn.
Cả hai phương pháp đều được sử dụng trong điều trị bán trật chỏm quay.
Tuy nhiên, tỷ lệ thành công ở lần nắn đầu tiên có thể khác nhau.
6.4. Nghiên cứu nào so sánh hiệu quả Hyperpronation và Supination–Flexion?
Phân tích tổng hợp của Bexkens và cộng sự năm 2017 đã tổng hợp bảy thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên so sánh hai kỹ thuật. [11]
Kết quả cho thấy Hyperpronation có tỷ lệ thành công ở lần nắn đầu tiên cao hơn Supination–Flexion.
Nghiên cứu cũng gợi ý Hyperpronation có thể ít gây đau hơn trong một số trường hợp.
Tuy nhiên, các thử nghiệm có giới hạn chất lượng, đặc biệt vì khó làm mù người thực hiện và người bệnh.
Vì vậy, không nên hiểu kết quả là Hyperpronation luôn thành công ở tất cả trẻ.
PubMed
6.5. Sau nắn Pulled Elbow bao lâu trẻ sử dụng tay bình thường?
Sau khi nắn thành công, nhiều trẻ bắt đầu sử dụng tay trở lại trong khoảng 5–20 phút.
Hướng dẫn của Royal Children’s Hospital khuyến nghị đánh giá lại sau khoảng 10 phút, vì phần lớn trẻ đã bắt đầu sử dụng tay. [9]
Một số trẻ có thể mất nhiều thời gian hơn, nhất là khi tổn thương đã tồn tại lâu trước khi được xử trí.
Tuy nhiên, nếu trẻ tiếp tục không sử dụng tay, đau rõ hoặc xuất hiện sưng, cần khám lại.
Không nên chỉ dựa vào cảm giác có tiếng hoặc tiếng “cục” trong khi nắn để kết luận thủ thuật đã thành công.
6.6. Có cần bất động khuỷu sau khi nắn chỏm quay thành công không?
Trong phần lớn trường hợp Nursemaid’s Elbow đơn giản đã được nắn thành công, bất động kéo dài không cần thiết.
Nếu trẻ sử dụng tay bình thường, không còn đau đáng kể và không có tổn thương phối hợp, có thể trở lại các hoạt động nhẹ phù hợp lứa tuổi.
Tuy nhiên, nếu trẻ có tình trạng tái phát hoặc còn triệu chứng, bác sĩ sẽ quyết định việc theo dõi và hỗ trợ.
Không tự sử dụng nẹp cứng hoặc ép trẻ tập khuỷu sau nắn khi chưa có hướng dẫn.
6.7. Làm sao phòng ngừa bán trật chỏm quay tái phát ở trẻ?
Người chăm sóc nên tránh kéo hoặc nâng trẻ bằng một bàn tay, cổ tay hoặc cẳng tay.
Thay vào đó, khi cần nâng trẻ, nên đỡ dưới nách hoặc nâng thân mình.
Không đu đưa trẻ bằng cách nắm hai tay.
Nếu trẻ từng bị Pulled Elbow, cần giải thích nguy cơ tái phát để gia đình chủ động phòng ngừa.
Tuy nhiên, tình trạng tái phát không tự động đồng nghĩa trẻ bị đứt hoàn toàn dây chằng vòng hoặc cần phẫu thuật.
7. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng vòng khuỷu ở người lớn
7.1. Khi nào có thể bắt đầu phục hồi dây chằng vòng khớp khuỷu Annular Ligament Injury?
Phục hồi chức năng phụ thuộc loại tổn thương.
Trường hợp thứ nhất – Bán trật chỏm quay ở trẻ đã nắn thành công: Thường không cần chương trình vật lý trị liệu chuyên biệt.
Trường hợp thứ hai – Tổn thương dây chằng vòng ở người lớn nhưng khớp ổn định: Có thể bắt đầu phục hồi vận động theo chỉ định sau khi loại trừ gãy hoặc mất vững.
Trường hợp thứ ba – Gãy Monteggia, trật khuỷu hoặc tổn thương phức hợp dây chằng: Phục hồi phải tuân thủ kế hoạch điều trị chuyên khoa.
Hiện chưa có phác đồ phục hồi chức năng được xác nhận riêng cho rách dây chằng vòng đơn độc.
Do đó, các bài tập dưới đây chỉ là khung tham khảo cho người bệnh đã được xác nhận ổn định và được phép vận động.
7.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng vòng và kiểm soát đau khuỷu
Mục tiêu ban đầu gồm:
-
Giảm đau và sưng.
-
Bảo vệ cấu trúc tổn thương.
-
Duy trì vận động bàn tay.
-
Hạn chế cứng các khớp không bị ảnh hưởng.
-
Khôi phục vận động an toàn theo chỉ định.
Bài tập gập – duỗi ngón tay: Thực hiện 2 hiệp × 10–15 lần.
Bài tập đối chiếu ngón cái: Lần lượt chạm ngón cái với các ngón khác, 2 hiệp × 10 lần.
Bài tập vận động vai nhẹ: Gập và dạng vai trong phạm vi thoải mái, 1–2 hiệp × 10 lần.
Bài tập gập – duỗi cổ tay nhẹ: Chỉ thực hiện khi không vi phạm giới hạn bảo vệ, 1–2 hiệp × 10 lần.
Không tự thực hiện các động tác sấp – ngửa có lực hoặc chịu trọng lượng lên khuỷu khi còn nghi ngờ mất vững.
Tiêu chí tiến triển: Đau và sưng được kiểm soát, không có dấu hiệu thần kinh – mạch máu và người bệnh được phép tăng ROM.
7.3. Giai đoạn 2: Phục hồi gập – duỗi khuỷu và sấp – ngửa cẳng tay
Khi bác sĩ xác nhận khớp ổn định, chương trình có thể bổ sung vận động chủ động có kiểm soát.
Bài tập gập – duỗi khuỷu: Người bệnh ngồi, giữ cánh tay gần thân mình và thực hiện gập – duỗi trong giới hạn được phép.
Liều lượng tham khảo là 2 hiệp × 8–12 lần.
Bài tập sấp – ngửa cẳng tay: Khuỷu gấp gần 90°, cẳng tay được hỗ trợ trên bàn.
Người bệnh xoay lòng bàn tay từ vị trí trung tính về hướng sấp và ngửa trong tầm cho phép.
Bắt đầu 1–2 hiệp × 8–10 lần.
Bài tập vận động cổ tay: Gập – duỗi và nghiêng cổ tay nhẹ, 2 hiệp × 10 lần.
Không cố vượt qua cảm giác kẹt khớp hoặc điểm chặn cơ học bất thường.
Đặc biệt, sau gãy Monteggia hoặc phẫu thuật tái tạo dây chằng vòng, giới hạn sấp – ngửa có thể được quy định riêng.
7.4. Có nên tập sấp – ngửa cẳng tay ngay sau rách Dây chằng vòng khớp khuỷu Annular Ligament không?
Không có câu trả lời chung cho mọi trường hợp.
Nếu người bệnh có rách dây chằng vòng nhưng khớp quay – trụ gần ổn định và được phép vận động, sấp – ngửa chủ động nhẹ có thể là một thành phần của phục hồi.
Ngược lại, nếu có trật chỏm quay, gãy xương hoặc phẫu thuật sửa chữa, vận động sấp – ngửa có thể cần được giới hạn.
Vì vậy, không nên sử dụng cùng một bài tập cho người bệnh đau khuỷu đơn thuần và người vừa phẫu thuật Monteggia.
Mục tiêu là phục hồi chuyển động an toàn mà không làm mất sự ổn định của chỏm quay.
7.5. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ cẳng tay và cơ quanh khuỷu
Khi ROM và độ vững đã phù hợp, có thể bổ sung bài tập sức mạnh.
Các nhóm cơ cần chú ý gồm:
-
Cơ nhị đầu cánh tay.
-
Cơ tam đầu cánh tay.
-
Cơ sấp tròn.
-
Cơ sấp vuông.
-
Cơ ngửa.
-
Nhóm cơ gấp – duỗi cổ tay.
-
Các cơ quanh vai và xương bả vai.
Bài tập gập khuỷu với kháng lực nhẹ: Bắt đầu 2 hiệp × 8–12 lần.
Bài tập duỗi khuỷu với dây đàn hồi: Bắt đầu 2 hiệp × 10 lần.
Bài tập sấp – ngửa có kháng lực nhẹ: Chỉ thực hiện khi được phép, bắt đầu 2 hiệp × 8 lần.
Bài tập bóp bóng mềm: Thực hiện 2 hiệp × 10–15 lần khi không gây đau bất thường.
Tăng tải theo khả năng dung nạp và phản ứng triệu chứng.
Không sử dụng mức kháng lực cao để cố khôi phục sấp – ngửa khi còn đau hoặc mất vững.
7.6. Giai đoạn 4: Phục hồi chịu trọng lượng và hoạt động chức năng khuỷu
Khi người bệnh đạt ROM và sức mạnh phù hợp, chương trình có thể tiến triển sang các hoạt động chức năng.
Chống tay lên tường: Tập chịu trọng lượng nhẹ qua chi trên.
Chuyển trọng lượng trên mặt bàn: Tăng dần tải theo khả năng.
Wall Push-Up: Thực hiện 2 hiệp × 8–10 lần khi được phép.
Bài tập cầm – xoay vật nhẹ: Tập những hoạt động như mở nắp chai nhẹ hoặc xoay tay nắm.
Tập nâng và mang vật: Tăng khối lượng dần theo mục tiêu sinh hoạt.
Không nên tập chống đẩy dưới sàn hoặc treo người khi người bệnh chưa đủ điều kiện chịu tải.
7.7. Khi nào người bệnh có thể quay lại thể thao sau tổn thương dây chằng vòng?
Chưa có bộ tiêu chí quay lại thể thao được xác nhận riêng cho rách dây chằng vòng.
Các tiêu chí thực hành có thể bao gồm:
-
Không còn đau đáng kể trong hoạt động.
-
ROM gập – duỗi khuỷu phù hợp.
-
ROM sấp – ngửa đủ cho môn thể thao.
-
Chỏm quay ổn định.
-
Không có triệu chứng kẹt hoặc trật tái diễn.
-
Sức mạnh chi trên đáp ứng yêu cầu.
-
Có thể thực hiện các hoạt động đặc hiệu môn thể thao.
-
Không xuất hiện sưng hoặc đau tăng kéo dài sau tập.
Nếu người bệnh có gãy xương hoặc phẫu thuật phối hợp, thời gian và tiêu chí tiến triển cần tuân thủ phác đồ tương ứng.
7.8. Những sai lầm thường gặp trong phục hồi dây chằng vòng khuỷu
Sai lầm thứ nhất: Xem mọi đau mặt ngoài khuỷu là rách dây chằng vòng. Đau có thể đến từ gân duỗi chung, khớp quay – cánh tay hoặc các cấu trúc khác.
Sai lầm thứ hai: Tự nắn khuỷu khi trẻ không sử dụng tay. Nếu nguyên nhân thực sự là gãy xương, thao tác có thể gây tổn thương thêm.
Sai lầm thứ ba: Bất động kéo dài sau Pulled Elbow đã nắn thành công. Phần lớn trường hợp đơn giản không cần bất động kéo dài.
Sai lầm thứ tư: Tập sấp – ngửa mạnh khi còn mất vững. Điều này có thể không phù hợp với tình trạng dây chằng và xương.
Sai lầm thứ năm: Không đánh giá LUCL và phức hợp dây chằng ngoài. Có thể bỏ sót mất vững xoay sau ngoài.
Sai lầm thứ sáu: Ép ROM khi có điểm chặn cơ học. Cần loại trừ bất thường chỏm quay hoặc mô kẹt khớp.
Sai lầm thứ bảy: Áp dụng một lịch tập cố định cho mọi ca phẫu thuật. Giới hạn hậu phẫu phụ thuộc kỹ thuật và tổn thương phối hợp.
8. Điều trị rách dây chằng vòng khớp khuỷu: Khi nào cần phẫu thuật?
8.1. Tổn thương Annular Ligament có thể điều trị bảo tồn không?
Có thể, tùy hình thái tổn thương và độ vững khớp quay – trụ gần.
Đối với bán trật chỏm quay điển hình ở trẻ em, nắn chỉnh kín thường đủ để khôi phục chức năng.
Đối với người lớn, điều trị bảo tồn có thể phù hợp nếu chỏm quay ổn định và không có tổn thương phối hợp cần can thiệp.
Tuy nhiên, mất vững sau chấn thương hoặc trật chỏm quay kéo dài cần được đánh giá chuyên khoa.
Không nên quyết định điều trị chỉ dựa trên mô tả tín hiệu bất thường của dây chằng vòng trên MRI.
8.2. Khi nào cần phẫu thuật sửa chữa dây chằng vòng khuỷu?
Phẫu thuật có thể được cân nhắc trong những trường hợp được lựa chọn, chẳng hạn:
-
Trật chỏm quay không thể nắn kín.
-
Dây chằng vòng bị kẹt và cản trở nắn.
-
Gãy – trật Monteggia cần phẫu thuật.
-
Mất vững khớp quay – trụ gần kéo dài.
-
Tổn thương dây chằng vòng phối hợp mất vững phức tạp.
-
Những trường hợp tái trật hoặc biến dạng mạn tính cần tái tạo cấu trúc.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp gãy Monteggia đều cần tái tạo dây chằng vòng.
Khôi phục tương quan giải phẫu xương trụ và chỏm quay là yếu tố quan trọng khi lựa chọn điều trị.
8.3. Phẫu thuật tái tạo Annular Ligament được thực hiện như thế nào?
Các phương pháp được mô tả trong y văn có thể sử dụng dải gân hoặc mô ghép để tái tạo cấu trúc bao quanh chỏm quay.
Một số kỹ thuật sử dụng mảnh ghép từ gân cơ tam đầu, gân cẳng tay hoặc mô khác.
Tuy nhiên, chỉ định và kỹ thuật phụ thuộc nguyên nhân mất vững, chất lượng mô và tình trạng xương.
Phẫu thuật phải bảo đảm chỏm quay ổn định nhưng vẫn có thể xoay trong quá trình sấp – ngửa.
Nếu mảnh ghép quá căng, chuyển động quay có thể bị hạn chế.
Ngược lại, nếu hệ thống tái tạo không đủ ổn định, nguy cơ mất vững có thể tiếp tục tồn tại.
8.4. Phục hồi chức năng sau tái tạo dây chằng vòng cần lưu ý gì?
Sau phẫu thuật, chương trình phục hồi phải tuân theo giới hạn được phẫu thuật viên chỉ định.
Những yếu tố quyết định gồm:
-
Kỹ thuật sửa chữa hay tái tạo.
-
Tình trạng gãy xương phối hợp.
-
Có phẫu thuật cố định xương trụ hay không.
-
Độ vững chỏm quay sau phẫu thuật.
-
Tư thế bất động.
-
Thời điểm cho phép sấp – ngửa.
-
Giới hạn gập – duỗi khuỷu.
-
Thời điểm tăng kháng lực và chịu trọng lượng.
Không áp dụng trực tiếp chương trình phục hồi khuỷu ổn định cho người vừa phẫu thuật tái tạo dây chằng vòng.
9. Câu hỏi thường gặp về dây chằng vòng khớp khuỷu (FAQ)
9.1. Dây chằng vòng khớp khuỷu nằm ở đâu?
Dây chằng vòng nằm ở phía ngoài khuỷu, bao quanh chỏm xương quay và bám vào hai bờ của khuyết quay xương trụ.
9.2. Annular Ligament có chức năng gì?
Dây chằng giữ chỏm quay ổn định trong khớp quay – trụ gần, đồng thời cho phép cẳng tay thực hiện sấp và ngửa.
9.3. Dây chằng vòng có bám trực tiếp vào chỏm xương quay không?
Không. Hai đầu chính của dây chằng bám vào xương trụ, tạo cấu trúc bao quanh chỏm quay.
9.4. Nursemaid’s Elbow là gì?
Đây là tình trạng bán trật chỏm quay thường gặp ở trẻ nhỏ, liên quan đến sự dịch chuyển bất thường của dây chằng vòng sau lực kéo tay.
9.5. Vì sao trẻ bị kéo tay có thể không sử dụng cánh tay?
Lực kéo có thể khiến dây chằng vòng dịch chuyển và mô bị kẹt quanh vùng chỏm quay.
Trẻ thường đau khi vận động nên tránh sử dụng tay bị ảnh hưởng.
9.6. Bán trật chỏm quay có cần chụp X-quang không?
Không phải mọi trường hợp điển hình đều cần X-quang.
Tuy nhiên, khi có sưng, bầm tím, biến dạng, chấn thương trực tiếp hoặc triệu chứng không cải thiện, cần đánh giá khả năng gãy xương.
9.7. Hyperpronation có hiệu quả hơn Supination–Flexion không?
Phân tích tổng hợp năm 2017 cho thấy Hyperpronation có tỷ lệ thành công ở lần nắn đầu tiên cao hơn trong các thử nghiệm được nghiên cứu. [11]
Tuy nhiên, cả hai phương pháp phải được thực hiện trong điều kiện lâm sàng phù hợp.
9.8. Sau nắn Nursemaid’s Elbow trẻ có cần nẹp khuỷu không?
Phần lớn trường hợp đơn giản đã được nắn thành công không cần bất động kéo dài.
Nếu trẻ tiếp tục đau hoặc không sử dụng tay, cần khám lại. [9]
9.9. Bán trật chỏm quay có tái phát không?
Có thể.
Trẻ nhỏ có thể bị tái phát, đặc biệt khi tiếp tục chịu những lực kéo đột ngột vào tay.
Gia đình nên tránh nâng hoặc đu đưa trẻ bằng cổ tay.
9.10. MRI có phát hiện rách dây chằng vòng khuỷu không?
Có. MRI giúp khảo sát tính liên tục, hình thái và vị trí dây chằng vòng.
Tuy nhiên, kết quả phải được đối chiếu với khám lâm sàng và những tổn thương phối hợp. [5]
9.11. Siêu âm có phát hiện Pulled Elbow không?
Có thể.
Siêu âm giúp nhận diện sự di lệch bất thường của dây chằng vòng trong những trường hợp phù hợp.
Tuy nhiên, siêu âm âm tính không loại trừ hoàn toàn bán trật chỏm quay. [10]
9.12. Rách dây chằng vòng có gây hạn chế sấp – ngửa không?
Có thể, đặc biệt khi dây chằng bị kẹt, di lệch hoặc có tổn thương xương – khớp phối hợp.
Tuy nhiên, hạn chế sấp – ngửa cũng có nhiều nguyên nhân khác.
9.13. Dây chằng vòng có liên quan đến gãy Monteggia không?
Có.
Trong gãy – trật Monteggia, chỏm quay mất tương quan bình thường với xương trụ và xương cánh tay, có thể gây tổn thương dây chằng vòng.
9.14. Tập sấp – ngửa cẳng tay có làm lành dây chằng vòng không?
Chưa có bằng chứng cho thấy bài tập sấp – ngửa trực tiếp làm liền một dây chằng vòng đã rách.
Bài tập có thể giúp khôi phục ROM và chức năng khi khớp đủ ổn định.
9.15. Khi nào rách dây chằng vòng cần phẫu thuật?
Phẫu thuật có thể được xem xét khi có trật chỏm quay không nắn được, mất vững kéo dài hoặc tổn thương phối hợp cần can thiệp.
Không phải mọi trường hợp tổn thương dây chằng vòng đều cần phẫu thuật.
10. Kết luận: Vai trò dây chằng vòng trong ổn định chỏm quay và phục hồi khớp khuỷu
Dây chằng vòng khớp khuỷu là cấu trúc ổn định quan trọng của khớp quay – trụ gần.
Dây chằng bao quanh chỏm xương quay và bám vào hai bờ khuyết quay xương trụ.
Nhờ đó, chỏm quay có thể xoay trong khi vẫn duy trì tương quan khớp.
Ở trẻ nhỏ, dây chằng vòng liên quan trực tiếp đến bán trật chỏm quay, thường gọi là Nursemaid’s Elbow.
Phần lớn trường hợp điển hình có thể hồi phục nhanh sau nắn chỉnh thành công bởi nhân viên y tế.
Ở người lớn, tổn thương dây chằng vòng có thể xuất hiện cùng trật khuỷu, gãy Monteggia hoặc mất vững phức hợp dây chằng bên ngoài.
Trong chẩn đoán, MRI và siêu âm có thể hỗ trợ đánh giá cấu trúc dây chằng khi cần thiết.
Đối với phục hồi chức năng, cần phân biệt bán trật chỏm quay đơn giản với tổn thương mất vững hoặc phẫu thuật phức tạp.
Mục tiêu quan trọng nhất là khôi phục vận động sấp – ngửa, sức mạnh và khả năng sử dụng chi trên, đồng thời bảo vệ sự ổn định của chỏm quay.
0937782677
11. Tài liệu tham khảo
[1] Annular Ligament of the Elbow. Radiopaedia.org.
https://radiopaedia.org/articles/annular-ligament-of-the-elbow-1?lang=us
[2] Anatomy, Shoulder and Upper Limb, Elbow Annular Ligament. StatPearls. 2023.
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK538494/
[3] Annular Ligament of the Elbow: MR Arthrography Appearance With Anatomic and Histologic Correlation. 2009. DOI: https://doi.org/10.2214/AJR.08.1887
[4] The Annular Ligament—Revisited. 2018 (công bố trực tuyến năm 2017). DOI: https://doi.org/10.1016/j.jse.2017.07.031
[5] MRI of the Annular Ligament of the Elbow: Review of Anatomic Considerations and Pathologic Findings in Patients With Posterolateral Elbow Instability. 2014. DOI: https://doi.org/10.2214/AJR.13.12263
[6] The Nature of the Annular Ligament: A Scoping Review and Histological Analysis Using a Dual Approach. 2025. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jseint.2025.07.002
[7] The Elbow: Review of Anatomy and Common Collateral Ligament Complex Pathology Using MRI. 2019. DOI: https://doi.org/10.1186/s13244-019-0725-7
[8] Pulled Elbow in Children. 2018.
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5999240/
[9] Clinical Practice Guidelines: Pulled Elbow. Royal Children’s Hospital Melbourne. Không ghi DOI.
https://www.rch.org.au/clinicalguide/guideline_index/Pulled_Elbow/
[10] New, Specific Ultrasonographic Findings for the Diagnosis of Pulled Elbow. 2014. DOI: https://doi.org/10.15441/ceem.14.009
[11] Effectiveness of Reduction Maneuvers in the Treatment of Nursemaid’s Elbow: A Systematic Review and Meta-analysis. 2017. DOI: https://doi.org/10.1016/j.ajem.2016.10.059
[12] Elbow Instability: Anatomy, Biomechanics, Diagnostic Maneuvers, and Testing. 2017. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jhsa.2016.11.025
