DÂY CHẰNG SÊN MÁC SAU: VÌ SAO KHÓ BỊ RÁCH NHƯNG TỔN THƯƠNG CÓ THỂ NGUY HIỂM? GIẢI PHẪU VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng sên mác sau (Posterior Talofibular Ligament – PTFL) là một trong ba dây chằng chính ở mặt ngoài cổ chân. Dây chằng nối mắt cá ngoài với phần sau xương sên, giúp hạn chế chuyển động bất thường và duy trì độ vững khớp. PTFL là thành phần chắc khỏe nhất của phức hợp dây chằng ngoài, nên hiếm khi rách trong bong gân thông thường. Nếu PTFL bị tổn thương, bác sĩ cần đặc biệt chú ý nguy cơ chấn thương phối hợp và mất vững cổ chân. [1]–[4]
1. Dây chằng sên mác sau là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng sên mác sau (Posterior Talofibular Ligament)
Dây chằng sên mác sau, viết tắt PTFL, là thành phần nằm sâu và ở phía sau của phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân.
Theo nghiên cứu giải phẫu của Golanó và cộng sự năm 2010, PTFL có những đặc điểm chính: [2]
-
Nguyên ủy: Hố mắt cá (malleolar fossa) ở mặt trong mắt cá ngoài của xương mác.
-
Đường đi: Chạy gần như nằm ngang về phía sau và trong.
-
Bám tận: Vùng sau – ngoài xương sên, chủ yếu tại củ ngoài của mỏm sau xương sên.
-
Hình thái: Dây chằng dày, chắc, gồm nhiều bó sợi và có dạng gần hình thang.
-
Vị trí: Nằm sâu, thuộc hệ thống bao khớp cổ chân.
PTFL thường được mô tả là cấu trúc nằm trong bao khớp nhưng ngoài màng hoạt dịch (intracapsular, extrasynovial).
Đặc điểm này giúp phân biệt PTFL với một số dây chằng nằm hoàn toàn ngoài bao khớp.
1.2. Phức hợp dây chằng ngoài cổ chân gồm những thành phần nào?
Phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân (lateral ankle ligament complex) có ba thành phần chính:
| Dây chằng | Viết tắt | Điểm nối | Vị trí |
|---|---|---|---|
| Sên mác trước | ATFL | Xương mác – phần trước xương sên | Trước – ngoài |
| Gót mác | CFL | Xương mác – xương gót | Ngoài và dưới |
| Sên mác sau | PTFL | Xương mác – phần sau xương sên | Sau – ngoài, sâu |
Ba dây chằng phối hợp kiểm soát chuyển động của xương sên và xương gót.
Trong đó, ATFL thường bị tổn thương nhất trong bong gân cổ chân ngoài. PTFL là cấu trúc ít bị rách nhất. [2], [3]
1.3. Vì sao PTFL được xem là dây chằng chắc nhất phía ngoài cổ chân?
PTFL có cấu trúc sợi dày và tương đối rộng, với các bó chạy từ hố mắt cá đến phần sau xương sên.
Đây là đặc điểm giải phẫu phù hợp với khả năng chịu lực căng lớn.
So với ATFL, PTFL ít bị tổn thương trong các cơ chế lật trong cổ chân thông thường.
Tổng quan MRI năm 2018 mô tả PTFL là thành phần sâu nhất, chắc khỏe nhất và ít bị tổn thương nhất trong ba dây chằng ngoài cổ chân. [3]
Tuy nhiên, dây chằng chắc khỏe không đồng nghĩa với không thể bị rách.
Trong các chấn thương nặng, đặc biệt khi trật khớp hoặc có tổn thương nhiều dây chằng, PTFL vẫn có thể bị ảnh hưởng.
1.4. PTFL có cấu trúc một bó hay nhiều bó?
Theo mô tả giải phẫu kinh điển, PTFL là một dải dây chằng dày gồm nhiều bó sợi.
Một nghiên cứu công bố năm 2025 khảo sát 12 mẫu cổ chân được bảo quản đông lạnh nhằm phân tích hình thái và các điểm bám của PTFL. [4]
Nghiên cứu tập trung vào đặc điểm cấu trúc hai bó, bao gồm thành phần sâu chưa được mô tả rộng rãi trong các nghiên cứu trước.
Phát hiện này cho thấy giải phẫu PTFL có thể phức tạp hơn hình ảnh một dải dây chằng đơn nhất.
Tuy nhiên, đây là nghiên cứu giải phẫu với cỡ mẫu nhỏ. Không nên mặc định mọi người đều có hai bó PTFL tách biệt rõ trên MRI hoặc siêu âm.
1.5. Dây chằng sên mác sau liên quan đến những cấu trúc nào?
Các cấu trúc quan trọng xung quanh PTFL gồm:
-
Hố mắt cá ở mặt trong mắt cá ngoài.
-
Củ ngoài của mỏm sau xương sên.
-
Bao khớp cổ chân phía sau.
-
Dây chằng chày – mác sau dưới (PITFL).
-
Dây chằng gian mắt cá sau (posterior intermalleolar ligament).
-
Rãnh gân cơ gấp dài ngón cái (flexor hallucis longus – FHL).
-
Mỏm sau xương sên và xương phụ os trigonum, nếu có.
Một số bó sợi PTFL có liên quan đến vùng đường hầm gân FHL.
Vì vậy, đau phía sau cổ chân không phải lúc nào cũng xuất phát từ PTFL. Bác sĩ cần phân biệt với các bệnh lý của gân FHL và hội chứng chèn ép cổ chân sau. [2], [3]
2. Dây chằng sên mác sau có chức năng gì?
2.1. PTFL giúp ổn định khớp cổ chân như thế nào?
Khớp cổ chân (talocrural joint) được tạo thành bởi xương chày, xương mác và xương sên.
Trong quá trình vận động, xương sên phải duy trì vị trí phù hợp trong gọng chày – mác.
PTFL góp phần giữ ổn định phần sau – ngoài của khớp.
Các chức năng chính gồm:
-
Hạn chế sự dịch chuyển ra sau bất thường của xương sên.
-
Hỗ trợ kiểm soát chuyển động xoay của xương sên.
-
Gia cố hệ thống ổn định phía sau cổ chân.
-
Phối hợp với ATFL và CFL chống lại mất vững khớp.
Vai trò cụ thể phụ thuộc tư thế cổ chân và hướng lực tác động. [2], [4]
2.2. PTFL có vai trò gì khi gấp mu và gấp gan chân?
Khi cổ chân gấp mu hoặc gấp gan chân, tương quan giữa xương sên và gọng chày – mác thay đổi.
Điều này làm thay đổi hướng và mức độ căng của các dây chằng bên ngoài.
ATFL thường chịu tải đáng kể trong các cơ chế gấp gan chân kết hợp lật trong.
Ngược lại, PTFL tham gia nhiều hơn vào chức năng ổn định phía sau của khớp.
Không nên khẳng định một góc gấp mu hoặc gấp gan chân cố định luôn làm PTFL căng tối đa.
Bởi vì mức căng còn phụ thuộc vào chuyển động xoay, tịnh tiến của xương sên và sự phối hợp giữa các dây chằng.
2.3. Dây chằng sên mác sau có vai trò gì khi chạy và nhảy?
Khi chạy và nhảy, cổ chân phải chịu lực nén, lực xoay và các thay đổi tải trọng nhanh.
PTFL góp phần duy trì độ vững của xương sên trong hệ thống ổn định phía ngoài.
Tuy nhiên, hiệu suất vận động còn phụ thuộc nhiều yếu tố:
-
Sức mạnh cơ mác và nhóm cơ gấp gan chân.
-
Biên độ gấp mu cổ chân.
-
Chức năng khớp dưới sên.
-
Kiểm soát thần kinh cơ.
-
Sự toàn vẹn ATFL, CFL và các dây chằng khác.
-
Khả năng phản ứng khi tiếp đất.
Hiện chưa có bằng chứng lâm sàng đủ mạnh để định lượng riêng mức đóng góp của PTFL vào tốc độ chạy hoặc chiều cao bật nhảy.
2.4. PTFL khác ATFL và CFL về chức năng như thế nào?
| Đặc điểm | ATFL | CFL | PTFL |
|---|---|---|---|
| Vị trí | Trước – ngoài | Ngoài – dưới | Sau – ngoài |
| Mức độ tổn thương trong bong gân thông thường | Thường gặp nhất | Có thể gặp khi tổn thương nặng hơn | Hiếm gặp |
| Vai trò nổi bật | Hạn chế tịnh tiến trước và hỗ trợ kiểm soát xoay | Ổn định phía ngoài cổ chân và khớp dưới sên | Hỗ trợ chống tịnh tiến sau và mất vững phía sau |
| Liên quan khớp dưới sên | Chủ yếu gián tiếp | Rõ rệt | Chủ yếu ổn định khớp cổ chân |
| Ý nghĩa khi rách | Có thể gây mất vững cổ chân ngoài | Có thể làm tăng mất vững | Cần chú ý chấn thương phối hợp nghiêm trọng |
Điểm cần nhớ: Không thể xác định mức độ nặng của chấn thương chỉ bằng tên một dây chằng bị tổn thương. Cần đánh giá toàn bộ khớp và các cấu trúc phối hợp.
3. Nguyên nhân nào gây tổn thương dây chằng sên mác sau?
3.1. Bong gân lật trong cổ chân có làm rách PTFL không?
Có thể, nhưng hiếm gặp trong bong gân thông thường.
Khi bàn chân lật trong kết hợp gấp gan chân, ATFL thường là dây chằng chịu tổn thương đầu tiên.
Nếu lực chấn thương tiếp tục tăng, các cấu trúc khác như CFL có thể bị ảnh hưởng.
PTFL thường vẫn được bảo tồn nhờ đặc điểm giải phẫu chắc khỏe và vị trí nằm sâu.
Rách PTFL có thể xuất hiện khi chấn thương đủ mạnh để gây tổn thương nhiều cấu trúc, trật khớp hoặc gãy – trật cổ chân. [3], [5]
Không nên mặc định mọi trường hợp bong gân cổ chân độ III đều có rách PTFL.
3.2. Những cơ chế nào có thể gây đứt dây chằng sên mác sau?
Các tình huống cần đặc biệt chú ý gồm:
-
Tai nạn giao thông gây chấn thương cổ chân năng lượng cao.
-
Trật khớp cổ chân.
-
Gãy – trật cổ chân.
-
Chấn thương thể thao với lực xoắn lớn.
-
Chấn thương nhiều dây chằng bên ngoài cổ chân.
-
Tổn thương phối hợp vùng sau cổ chân.
Tuy nhiên, không có một cơ chế riêng lẻ đủ độ đặc hiệu để chẩn đoán đứt PTFL.
Bác sĩ cần xác định tình trạng xương sên, mắt cá ngoài, bao khớp và hệ thống dây chằng liên quan.
3.3. Tổn thương PTFL có thường xảy ra đơn độc không?
Rất hiếm khi được ghi nhận trong thực hành lâm sàng.
Trong các tổn thương dây chằng ngoài, ATFL là cấu trúc thường bị ảnh hưởng nhất.
Rách CFL hoặc PTFL mà không liên quan ATFL được mô tả là ít gặp. [5]
Vì vậy, nếu MRI phát hiện nghi ngờ rách PTFL, cần đánh giá thêm:
| Cấu trúc phối hợp | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| ATFL | Xác định mức độ tổn thương phía trước |
| CFL | Đánh giá ổn định ngoài và khớp dưới sên |
| Dây chằng delta | Loại trừ tổn thương mặt trong |
| Syndesmosis | Đánh giá độ vững gọng chày – mác |
| Xương sên | Loại trừ gãy và tổn thương sụn xương |
| Mắt cá ngoài | Loại trừ gãy hoặc bong điểm bám |
| Gân cơ mác | Phân biệt tổn thương gân phối hợp |
| Mỏm sau xương sên | Loại trừ gãy hoặc chèn ép cổ chân sau |
3.4. Rách PTFL có thể gây mất vững cổ chân không?
Có thể, đặc biệt trong chấn thương nhiều dây chằng.
PTFL góp phần chống lại dịch chuyển ra sau và chuyển động xoay bất thường của xương sên.
Khi cấu trúc này tổn thương, khả năng ổn định phía sau cổ chân có thể giảm.
Tuy nhiên, hiện chưa có ngưỡng di lệch hoặc mức mất vững lâm sàng được xác nhận riêng cho rách PTFL đơn độc.
Vì vậy, không thể đánh giá độ nặng chỉ dựa vào tình trạng PTFL trên MRI.
4. Dấu hiệu nào gợi ý tổn thương dây chằng sên mác sau?
4.1. Người bệnh thường đau ở đâu?
Tổn thương PTFL có thể gây đau vùng sau – ngoài cổ chân, gần phía sau mắt cá ngoài.
Tuy nhiên, vị trí đau không đủ để xác định dây chằng bị rách.
| Triệu chứng | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Đau sau – ngoài cổ chân | Có thể liên quan PTFL hoặc các cấu trúc lân cận |
| Sưng nhiều sau chấn thương | Gợi ý tổn thương mô mềm hoặc xương |
| Đau khi đứng và đi | Khả năng chịu trọng lượng giảm |
| Đau khi xoay cổ chân | Có thể liên quan nhiều dây chằng |
| Cảm giác cổ chân bị hụt | Cần đánh giá mất vững |
| Đau khi đẩy chân | Có thể liên quan khớp cổ chân hoặc vùng sau cổ chân |
| Hạn chế vận động | Có thể do đau, sưng hoặc tổn thương trong khớp |
Đặc biệt, đau vùng sau ngoài có thể xuất hiện do gãy mỏm sau xương sên, bệnh lý gân cơ mác hoặc hội chứng chèn ép cổ chân sau.
4.2. Phân biệt tổn thương PTFL với hội chứng chèn ép cổ chân sau
| Đặc điểm | Nghi ngờ tổn thương PTFL | Hội chứng chèn ép cổ chân sau |
|---|---|---|
| Cấu trúc | Dây chằng nối xương mác – xương sên | Có thể liên quan xương, mô mềm hoặc os trigonum |
| Cơ chế | Thường chấn thương tương đối nặng | Có thể do gấp gan chân lặp lại |
| Vị trí đau | Sau – ngoài cổ chân | Phía sau cổ chân |
| Đau khi gấp gan chân | Có thể xuất hiện | Thường là dấu hiệu gợi ý |
| MRI | Đánh giá tính liên tục PTFL | Đánh giá chèn ép và tổn thương mô liên quan |
| Điều trị | Dựa vào độ vững và tổn thương phối hợp | Dựa vào nguyên nhân chèn ép |
Không nên kết luận đau sau cổ chân là do PTFL chỉ vì dây chằng nằm gần khu vực này.
4.3. Những dấu hiệu cờ đỏ nào cần cấp cứu?
Người bệnh cần được đánh giá khẩn cấp nếu có:
-
Biến dạng cổ chân sau tai nạn hoặc té ngã.
-
Không thể chịu trọng lượng do đau dữ dội.
-
Sưng căng tăng nhanh, đau không tương xứng với chấn thương.
-
Bàn chân lạnh, tái hoặc tím.
-
Tê, yếu hoặc mất cảm giác mới xuất hiện.
-
Vết thương hở hoặc nghi ngờ gãy – trật khớp.
-
Cảm giác khớp bị lệch rõ sau chấn thương.
Khi nghi ngờ trật hoặc gãy – trật cổ chân, cần bất động phù hợp và chuyển đánh giá chuyên khoa.
Không tự kéo, xoay hoặc nắn chỉnh cổ chân.
5. Bác sĩ chẩn đoán tổn thương dây chằng sên mác sau như thế nào?
5.1. Những nội dung nào quan trọng khi khám lâm sàng?
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần bắt đầu bằng khai thác cơ chế chấn thương.
Các nội dung khám gồm:
-
Quan sát sưng, bầm tím và biến dạng.
-
Xác định đau quanh mắt cá ngoài.
-
Khám vùng sau ngoài cổ chân.
-
Sờ các mốc xương và gân cơ mác.
-
Đánh giá cảm giác, vận động và tuần hoàn ngoại vi.
-
Khám ATFL và CFL khi đủ an toàn.
-
Đánh giá syndesmosis nếu nghi ngờ.
-
Kiểm tra biên độ vận động và khả năng chịu trọng lượng.
Do PTFL nằm sâu, việc sờ nắn riêng dây chằng khó khăn hơn ATFL.
Hiện chưa có nghiệm pháp lâm sàng đơn lẻ được xác nhận có độ chính xác cao để chẩn đoán rách PTFL đơn độc.
5.2. Anterior Drawer Test và Talar Tilt Test có phát hiện rách PTFL không?
Không trực tiếp.
Hai nghiệm pháp này thường được dùng để khảo sát hệ thống ổn định cổ chân ngoài.
| Nghiệm pháp | Cấu trúc được khảo sát chủ yếu |
|---|---|
| Anterior Drawer Test | ATFL và độ vững tịnh tiến trước |
| Talar Tilt Test | CFL và phức hợp dây chằng ngoài |
| Squeeze Test | Hỗ trợ đánh giá tổn thương syndesmosis |
| External Rotation Stress Test | Hỗ trợ đánh giá tổn thương syndesmosis và mất vững phối hợp |
| Khám đau sau ngoài | Xác định vùng triệu chứng, không chẩn đoán riêng PTFL |
Một nghiệm pháp âm tính không đủ để loại trừ mọi tổn thương cổ chân.
Trong chấn thương cấp nghi ngờ gãy hoặc trật khớp, không thực hiện nghiệm pháp gây lực mạnh trước khi được đánh giá an toàn.
5.3. Khi nào cần chụp X-quang theo Ottawa Ankle Rules?
Quy tắc Ottawa Ankle Rules giúp định hướng nhu cầu chụp X-quang sau chấn thương cổ chân cấp ở người bệnh phù hợp.
Ở vùng mắt cá, X-quang được chỉ định khi có đau trong vùng mắt cá và ít nhất một trong các yếu tố:
-
Đau xương tại bờ sau hoặc đỉnh mắt cá ngoài trong phạm vi 6 cm.
-
Đau xương tại bờ sau hoặc đỉnh mắt cá trong trong phạm vi 6 cm.
-
Không thể thực hiện bốn bước chịu trọng lượng ngay sau chấn thương và khi được khám.
Quy tắc này giúp sàng lọc nguy cơ gãy xương, không xác định PTFL có bị rách hay không. [8]
5.4. MRI có phát hiện được rách dây chằng sên mác sau không?
Có. MRI là phương tiện hữu ích để khảo sát PTFL và các tổn thương phối hợp.
PTFL thường được nhận diện rõ trên các lát cắt ngang (axial MRI).
Dây chằng bình thường có dạng sợi dày, chạy từ hố mắt cá ngoài đến phần sau xương sên.
Các dấu hiệu nghi ngờ tổn thương gồm:
-
Mất liên tục bó sợi.
-
Phù quanh dây chằng.
-
Bờ dây chằng không đều.
-
Thay đổi hình dạng hoặc độ căng.
-
Tăng tín hiệu bất thường kèm dấu hiệu chấn thương.
-
Tổn thương bao khớp, sụn hoặc xương phối hợp.
Tuy nhiên, các dấu hiệu cần được đánh giá trên nhiều chuỗi xung và mặt phẳng. [3], [6]
5.5. Vì sao PTFL bình thường có thể trông không đồng nhất trên MRI?
Đây là một điểm rất quan trọng trong chẩn đoán hình ảnh.
PTFL bình thường thường có hình ảnh dạng vân (striated appearance) trên MRI.
Nguyên nhân là các bó sợi dây chằng xen kẽ với mô mỡ hoặc mô liên kết chứa mỡ.
Do đó, dây chằng có thể xuất hiện nhiều vệt tín hiệu khác nhau dù không bị rách.
Tài liệu MRI của Cao và cộng sự năm 2009 nhấn mạnh đặc điểm cấu trúc này khi đánh giá dây chằng cổ chân. [6]
Không nên chẩn đoán rách PTFL chỉ vì dây chằng có tín hiệu không đồng nhất hoặc có các đường tín hiệu sáng giữa bó sợi.
5.6. Siêu âm có quan sát được PTFL không?
Có thể.
Nghiên cứu Ultrasound Imaging of the Posterior Talofibular Ligament năm 2021 mô tả phương pháp nhận diện PTFL bằng siêu âm cơ xương khớp. [7]
Một số mốc quan trọng gồm:
-
Hố mắt cá ở mặt trong mắt cá ngoài.
-
Củ ngoài của mỏm sau xương sên.
-
Rãnh gân FHL.
-
Các cấu trúc dây chằng nằm sâu phía sau cổ chân.
PTFL có thể được quan sát như một dải sợi nối xương mác với phần sau ngoài xương sên.
Tuy nhiên, vị trí sâu, hướng đi của sợi và các cấu trúc xung quanh khiến việc khảo sát khó hơn ATFL.
Siêu âm âm tính không đủ để loại trừ tổn thương nặng khi còn nghi ngờ mất vững hoặc gãy xương.
5.7. Khi nào cần CT cổ chân?
CT đặc biệt hữu ích khi nghi ngờ tổn thương xương.
Các tình huống gồm:
-
Gãy mỏm sau xương sên.
-
Gãy mắt cá ngoài.
-
Gãy – trật cổ chân.
-
Mảnh xương bong nhỏ.
-
Tổn thương diện khớp.
-
Gãy xương kín đáo khó xác định trên X-quang.
CT không phải lựa chọn chính để đánh giá trực tiếp tính liên tục của PTFL.
Nếu cần khảo sát dây chằng và tổn thương mô mềm phối hợp, MRI thường có giá trị hơn.
5.8. Những thang điểm nào hữu ích trong lượng giá?
| Công cụ | Mục đích | Diễn giải |
|---|---|---|
| NPRS | Cường độ đau | 0–10 điểm |
| FAAM | Chức năng bàn chân – cổ chân | Điểm phần trăm cao hơn phản ánh chức năng tốt hơn |
| LEFS | Chức năng chi dưới | 0–80 điểm, cao hơn là tốt hơn |
| CAIT | Cảm nhận mất vững cổ chân mạn | 0–30 điểm; điểm thấp gợi ý mất vững nhiều hơn |
| Weight-Bearing Lunge Test | Biên độ gấp mu khi chịu tải | Theo dõi ROM |
| Single-Leg Balance Test | Kiểm soát tư thế | Thời gian và chất lượng |
| Heel-Rise Test | Sức bền cơ gấp gan chân | Số lần và chất lượng |
| Star Excursion Balance Test | Thăng bằng động | Đánh giá tầm với và khả năng kiểm soát |
Các công cụ này hỗ trợ theo dõi kết quả phục hồi nhưng không xác định riêng dây chằng PTFL bị rách.
6. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng sên mác sau như thế nào?
6.1. Nguyên tắc xây dựng phác đồ phục hồi PTFL
Phục hồi chức năng phải dựa trên độ vững cổ chân, mức độ tổn thương và khả năng chịu trọng lượng.
Cần phân biệt ba tình huống:
Bong gân cổ chân ngoài ổn định: Có thể áp dụng vận động sớm có bảo vệ, tập sức mạnh và kiểm soát thần kinh cơ.
Tổn thương nhiều dây chằng, có liên quan PTFL: Cần xác định độ vững và các giới hạn vận động trước khi tăng tải.
Gãy – trật hoặc mất vững nghiêm trọng: Phải được xử trí chuyên khoa trước khi bắt đầu chương trình chịu trọng lượng.
Hướng dẫn thực hành lâm sàng JOSPT năm 2021 khuyến nghị sử dụng hỗ trợ bên ngoài, tập vận động trị liệu và tăng tải phù hợp đối với bong gân cổ chân ngoài. [9]
Tuy nhiên, chưa có phác đồ phục hồi đặc hiệu cho rách PTFL đơn độc được xác nhận bằng thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao.
Vì vậy, các bài tập và liều lượng dưới đây là khung thực hành tham khảo, chỉ áp dụng khi đã xác định cổ chân đủ ổn định.
6.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát đau
Điều kiện bắt đầu: Đã được đánh giá để loại trừ gãy – trật khớp và xác định mức chịu trọng lượng cho phép.
Mục tiêu:
-
Giảm đau và sưng.
-
Bảo vệ mô bị tổn thương.
-
Duy trì chức năng các khớp không tổn thương.
-
Hạn chế suy giảm sức mạnh do ít vận động.
| Can thiệp | Liều lượng hoặc hướng dẫn | Lưu ý |
|---|---|---|
| Nẹp hoặc giày bảo vệ | Theo chỉ định chuyên khoa | Tùy độ vững và tổn thương phối hợp |
| Điều chỉnh chịu trọng lượng | Dùng nạng nếu cần | Không ép chịu tải khi chưa được phép |
| Kê cao chân | Thực hiện khi nghỉ | Hỗ trợ kiểm soát phù |
| Gập – duỗi ngón chân | 1–2 hiệp × 10–15 lần | Tránh gây đau tăng |
| Vận động gối, hông | 1–2 hiệp × 10 lần | Duy trì chức năng chi dưới |
| Gấp mu – gấp gan chân nhẹ | Theo phạm vi được phép | Không tự ép cuối tầm |
Tiêu chí chuyển giai đoạn: Đau và sưng giảm, không có dấu hiệu mất vững cần xử trí và được phép tăng vận động.
6.3. Giai đoạn 2: Khôi phục biên độ vận động cổ chân
Khi được phép vận động, mục tiêu là phục hồi ROM và khả năng kiểm soát cổ chân.
| Bài tập | Liều lượng khởi đầu tham khảo | Mục đích |
|---|---|---|
| Gấp mu – gấp gan chân chủ động | 2 hiệp × 10 lần | Khôi phục ROM |
| Vận động các ngón chân | 2 hiệp × 10–15 lần | Duy trì độ linh hoạt |
| Co cơ đẳng trường nhẹ | 5–8 lần, giữ 3–5 giây | Hoạt hóa cơ |
| Chuyển trọng lượng hai chân | 1–2 phút | Tập chịu tải |
| Tập đi trên mặt phẳng | Theo khả năng và chỉ định | Phục hồi dáng đi |
Những chuyển động tạo lực xoắn hoặc nghiêng mạnh cần được hạn chế khi còn tổn thương dây chằng phối hợp.
Ở người bệnh sau gãy – trật hoặc phẫu thuật, thời điểm bắt đầu ROM phải theo phác đồ chuyên khoa.
6.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh các nhóm cơ ổn định cổ chân
Khi khả năng chịu trọng lượng cải thiện, chương trình tập cần hướng đến hệ thống cơ quanh cổ chân.
Các nhóm cơ quan trọng gồm:
-
Cơ mác dài và mác ngắn.
-
Cơ chày trước.
-
Cơ chày sau.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Cơ nội tại bàn chân.
-
Các nhóm cơ vùng hông.
Bài tập 1: Tập cơ mác với dây kháng lực
Người bệnh ngồi, đặt dây kháng lực nhẹ quanh phần trước bàn chân.
Thực hiện động tác nghiêng ngoài bàn chân có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp × 10–12 lần.
Bài tập 2: Tập cơ chày trước
Người bệnh ngồi và thực hiện gấp mu cổ chân với dây kháng lực nhẹ.
Bắt đầu 2 hiệp × 10–12 lần.
Các bài tập này giúp tăng khả năng kiểm soát động cổ chân, nhưng không chứng minh PTFL đã lành.
6.5. Khi nào có thể tập nhón gót?
Nhón gót giúp phục hồi sức mạnh và sức bền nhóm cơ gấp gan chân.
Điều kiện: Người bệnh được phép chịu trọng lượng hoàn toàn và không có mất vững cần bảo vệ.
Cách thực hiện:
-
Đứng hai chân, hai tay vịn nhẹ vào thành ghế.
-
Nâng hai gót lên từ từ.
-
Giữ thăng bằng trong thời gian ngắn.
-
Hạ gót có kiểm soát.
Bắt đầu 2 hiệp × 8–12 lần.
Khi đủ sức mạnh, có thể tiến triển sang nhón gót một chân.
Nếu xuất hiện đau vùng sau – ngoài cổ chân, sưng tăng hoặc cảm giác lỏng khớp, cần giảm mức tải và đánh giá lại.
6.6. Giai đoạn 4: Phục hồi thăng bằng và cảm giác bản thể
Bài tập thăng bằng giúp cải thiện khả năng kiểm soát cổ chân trong các hoạt động chịu trọng lượng.
| Bài tập | Liều lượng tham khảo | Tiêu chí |
|---|---|---|
| Đứng một chân | 3–5 lượt × 15–30 giây | Không đau tăng |
| Chuyển trọng lượng theo nhiều hướng | 2–3 lượt | Không có cảm giác hụt cổ chân |
| Step-Up bục thấp | 2 hiệp × 8–10 lần | Kiểm soát trục chi dưới |
| Step-Down | 2 hiệp × 8 lần | Hạ chân có kiểm soát |
| Star Excursion Balance | 2–3 lượt mỗi hướng phù hợp | Giữ vững cổ chân |
| Đi bộ tăng quãng đường | Tăng theo dung nạp | Không sưng trở lại |
Hướng dẫn JOSPT 2021 ủng hộ tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ trong phục hồi bong gân cổ chân ngoài. [9]
Tuy nhiên, bằng chứng này không xác nhận một chương trình riêng cho PTFL.
6.7. Giai đoạn 5: Khi nào có thể bắt đầu chạy bộ?
Trước khi chạy, người bệnh cần đạt những tiêu chí chức năng phù hợp.
| Tiêu chí | Yêu cầu tham khảo |
|---|---|
| Đau | Không đau đáng kể khi đi bộ nhanh |
| Sưng | Không tăng sau hoạt động |
| ROM | Đủ cho dáng đi và hoạt động mục tiêu |
| Sức mạnh | Đủ để chịu tải lặp lại |
| Nhón gót một chân | Thực hiện có kiểm soát |
| Thăng bằng một chân | Ổn định |
| Dáng đi | Không khập khiễng đáng kể |
| Độ vững khớp | Không có mất vững cần điều trị |
Sau khi đáp ứng các tiêu chí, có thể bắt đầu đi bộ xen kẽ chạy nhẹ.
Đây là các tiêu chí thực hành tham khảo, không phải bộ tiêu chí đã được xác nhận riêng cho PTFL.
6.8. Tiêu chí nào giúp quyết định quay lại thể thao?
Khung PAASS, được công bố năm 2021, đưa ra năm lĩnh vực cần đánh giá khi quyết định quay lại thể thao sau bong gân cổ chân ngoài. [10]
| Thành phần PAASS | Nội dung đánh giá |
|---|---|
| P – Pain | Mức độ đau khi chơi thể thao và trong 24 giờ gần đây |
| A – Ankle impairments | ROM, sức mạnh, sức bền và công suất cơ |
| A – Athlete perception | Cảm nhận độ vững, tự tin và sẵn sàng tâm lý |
| S – Sensorimotor control | Cảm giác bản thể và thăng bằng động |
| S – Sport/functional performance | Nhảy, đổi hướng, bài tập đặc hiệu và hoàn thành buổi tập |
Khung PAASS giúp tránh quyết định quay lại thể thao chỉ dựa trên số tuần sau chấn thương.
Tuy nhiên, PAASS được xây dựng cho bong gân cổ chân ngoài nói chung, không phải cho rách PTFL đơn độc.
6.9. Những sai lầm nào thường gặp trong phục hồi PTFL?
| Sai lầm | Nguy cơ | Cách khắc phục |
|---|---|---|
| Xem rách PTFL như bong gân ATFL nhẹ | Có thể bỏ sót chấn thương nặng | Đánh giá tổn thương phối hợp |
| Bỏ qua gãy mỏm sau xương sên | Điều trị sai nguyên nhân đau | Chỉ định hình ảnh phù hợp |
| Tập xoắn cổ chân quá sớm | Có thể kích thích mô tổn thương | Bảo vệ và tiến triển có điều kiện |
| Chỉ tập ROM | Thiếu sức mạnh và kiểm soát | Kết hợp bài tập kháng lực |
| Tập thăng bằng khó ngay từ đầu | Vượt quá khả năng kiểm soát | Bắt đầu trên bề mặt chắc chắn |
| Chạy khi còn sưng đau | Có thể gây quá tải | Theo dõi phản ứng sau tập |
| Quay lại thể thao chỉ theo thời gian | Bỏ sót thiếu hụt chức năng | Đánh giá theo PAASS |
Nguyên tắc quan trọng: Giảm đau hoặc đi lại bình thường không đủ để chứng minh PTFL và toàn bộ khớp cổ chân đã phục hồi độ vững.
7. Khi nào tổn thương dây chằng sên mác sau cần phẫu thuật?
7.1. Những trường hợp nào có thể điều trị bảo tồn?
Điều trị bảo tồn có thể được cân nhắc khi khớp cổ chân ổn định và không có tổn thương xương cần phẫu thuật.
Các điều kiện cần xem xét gồm:
-
Không có trật hoặc bán trật khớp.
-
Không có gãy xương mất vững.
-
Tương quan xương sên trong gọng chày – mác được duy trì.
-
Không có tổn thương syndesmosis mất vững.
-
Triệu chứng và chức năng cải thiện khi điều trị.
Các trường hợp bong gân cổ chân ngoài thông thường thường được ưu tiên điều trị bảo tồn, kết hợp bảo vệ và tập vận động phù hợp. [9]
Tuy nhiên, không nên áp dụng nhận định này một cách máy móc cho PTFL bị rách trong chấn thương gãy – trật nặng.
7.2. Những tình huống nào cần đánh giá phẫu thuật?
| Tình trạng | Định hướng xử trí |
|---|---|
| Bong gân cổ chân ngoài ổn định | Thường điều trị bảo tồn |
| Rách nhiều dây chằng gây mất vững | Đánh giá chuyên khoa chấn thương chỉnh hình |
| Trật khớp cổ chân | Xử trí cấp cứu |
| Gãy – trật cổ chân | Đánh giá phẫu thuật |
| Gãy mỏm sau xương sên | Xử trí theo hình thái và di lệch |
| Mất vững syndesmosis | Cân nhắc can thiệp chuyên khoa |
| Mất vững cổ chân mạn tính dai dẳng | Đánh giá chỉ định sửa chữa hoặc tái tạo dây chằng |
Quyết định phẫu thuật dựa trên toàn bộ tổn thương và nhu cầu chức năng, không chỉ dựa vào hình ảnh rách PTFL.
7.3. Phẫu thuật có cần sửa chữa riêng PTFL không?
Không phải lúc nào cũng cần.
Trong phẫu thuật điều trị mất vững cổ chân ngoài mạn tính, các kỹ thuật sửa chữa thường tập trung vào ATFL, đôi khi kết hợp CFL.
PTFL thường được bảo tồn và hiếm khi là mục tiêu sửa chữa đơn độc trong các trường hợp mất vững thông thường.
Tuy nhiên, khi tổn thương phức tạp gây mất vững phía sau, phẫu thuật viên cần đánh giá đầy đủ các cấu trúc liên quan.
Hiện chưa có kỹ thuật tiêu chuẩn áp dụng cho mọi trường hợp rách PTFL đơn độc.
8. Câu hỏi thường gặp về dây chằng sên mác sau (FAQ)
8.1. Dây chằng sên mác sau nằm ở đâu?
PTFL nằm ở phía sau – ngoài cổ chân, nối hố mắt cá của xương mác với phần sau – ngoài xương sên. Dây chằng nằm sâu trong hệ thống ổn định cổ chân. [1], [2]
8.2. Dây chằng sên mác sau có chức năng gì?
PTFL giúp hạn chế sự dịch chuyển ra sau và chuyển động xoay bất thường của xương sên, góp phần ổn định phía sau cổ chân.
8.3. PTFL có phải dây chằng chắc nhất cổ chân không?
PTFL được xem là dây chằng chắc khỏe nhất trong ba dây chằng chính của phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân.
Tuy nhiên, không nên so sánh trực tiếp với mọi cấu trúc dây chằng khác của cổ chân nếu không có điều kiện thử nghiệm tương đương. [2], [3]
8.4. Vì sao dây chằng PTFL ít bị rách?
Do PTFL có cấu trúc chắc, dày, nằm sâu và không phải thành phần thường chịu tổn thương đầu tiên trong cơ chế lật trong kết hợp gấp gan chân.
8.5. Bong gân cổ chân có làm rách PTFL không?
Có thể, nhưng rách PTFL hiếm gặp trong bong gân thông thường.
Khi nghi ngờ tổn thương PTFL, cần đánh giá những cấu trúc phối hợp như ATFL, CFL, xương sên và gọng cổ chân.
8.6. Đau phía sau mắt cá ngoài có phải do PTFL không?
Không nhất thiết.
Đau có thể liên quan đến gân cơ mác, mỏm sau xương sên, FHL, bao khớp hoặc hội chứng chèn ép cổ chân sau.
8.7. MRI có phát hiện được rách PTFL không?
Có. MRI giúp khảo sát tính liên tục, hình thái và các bất thường tín hiệu của PTFL.
Mặt phẳng ngang thường hữu ích để theo dõi đường đi của dây chằng. [3]
8.8. Vì sao PTFL có hình ảnh dạng vân trên MRI?
Vì cấu trúc sợi dây chằng có mô chứa mỡ xen kẽ, tạo ra các đường tín hiệu khác nhau.
Đây có thể là hình ảnh bình thường và không đồng nghĩa với rách dây chằng. [6]
8.9. Siêu âm có đánh giá được PTFL không?
Có thể. Nghiên cứu năm 2021 đã mô tả phương pháp nhận diện PTFL bằng siêu âm.
Tuy nhiên, khảo sát phụ thuộc kinh nghiệm và khả năng tiếp cận dây chằng nằm sâu. [7]
8.10. Rách PTFL có cần đeo nẹp không?
Một số trường hợp cần bất động hoặc sử dụng dụng cụ bảo vệ.
Loại nẹp và thời gian sử dụng phụ thuộc độ vững khớp và tổn thương phối hợp, không có một lịch cố định cho mọi người bệnh.
8.11. Đứt PTFL có tự lành được không?
Khả năng lành phụ thuộc mức độ tổn thương, vị trí rách và độ vững khớp.
Hiện chưa có thời gian lành thương chuẩn được xác nhận riêng cho PTFL đơn độc.
8.12. Bao lâu có thể chạy bộ sau tổn thương PTFL?
Không có mốc thời gian chung.
Người bệnh chỉ nên quay lại chạy khi đã đạt đủ độ vững, sức mạnh, ROM, thăng bằng và khả năng chịu tải theo yêu cầu.
8.13. Có nên tập cơ mác sau tổn thương PTFL không?
Có thể, khi khớp cổ chân được xác nhận ổn định và người bệnh được phép tăng kháng lực.
Tập cơ mác giúp cải thiện khả năng ổn định động nhưng không trực tiếp chứng minh PTFL đã liền.
8.14. Tổn thương PTFL có gây mất vững cổ chân mạn tính không?
Có thể, nhất là khi xảy ra cùng những dây chằng khác.
Tuy nhiên, chưa có tỷ lệ mất vững mạn tính được xác lập riêng cho rách PTFL đơn độc.
9. Kết luận: Vì sao dây chằng sên mác sau quan trọng?
Dây chằng sên mác sau là thành phần chắc khỏe và nằm sâu nhất của phức hợp dây chằng ngoài cổ chân.
Dây chằng nối xương mác với phần sau xương sên, giúp duy trì độ vững phía sau và hạn chế chuyển động bất thường.
Khác với ATFL, PTFL ít khi tổn thương trong bong gân cổ chân thông thường.
Vì vậy, khi phát hiện rách PTFL, bác sĩ cần đánh giá cẩn thận nguy cơ gãy xương, trật khớp và tổn thương nhiều dây chằng.
Đặc biệt, cần phân biệt hình ảnh dạng vân bình thường trên MRI với dấu hiệu rách thật sự.
Phục hồi chức năng hiệu quả cần dựa trên độ vững khớp, sức mạnh, ROM, kiểm soát thần kinh cơ và tiêu chí quay lại thể thao, thay vì chỉ dựa vào thời gian sau chấn thương.
0937782677
10. Tài liệu tham khảo
[1] Posterior Talofibular Ligament. Radiopaedia.org.
[2] Anatomy of the Ankle Ligaments: A Pictorial Essay. 2010. DOI: 10.1007/s00167-010-1100-x.
[3] Magnetic Resonance Imaging of Ankle Ligaments: A Pictorial Essay. 2018. DOI: 10.4103/ijri.IJRI_77_16.
[4] Anatomical Study of the Posterior Talofibular Ligament: A Descriptive Analysis of Its Dual-Bundle Structure. 2025. DOI: 10.1016/j.fas.2024.12.009.
[5] Acute Ankle Sprain: Conservative or Surgical Approach? 2017.
[6] Ankle Ligaments on MRI: Appearance of Normal and Injured Ligaments. 2009. DOI: 10.2214/AJR.08.2286.
[7] Ultrasound Imaging of the Posterior Talofibular Ligament. 2021. DOI: 10.15557/JoU.2021.0015.
[8] ACR Appropriateness Criteria® Acute Trauma to the Ankle.
[9] Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. 2021. DOI: 10.2519/jospt.2021.0302.
[10] Return to Sport Decisions After an Acute Lateral Ankle Sprain Injury: Introducing the PAASS Framework—An International Multidisciplinary Consensus. 2021. DOI: 10.1136/bjsports-2021-104087.
