PHỨC HỢP DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT: VÌ SAO MỘT VẾT RÁCH NHỎ Ở CỔ TAY CÓ THỂ DẪN ĐẾN MẤT VỮNG VÀ THOÁI HÓA KHỚP?
Phức hợp dây chằng thuyền nguyệt (Scapholunate Ligament Complex) là hệ thống dây chằng quan trọng giúp duy trì sự ổn định giữa xương thuyền (scaphoid) và xương nguyệt (lunate) ở cổ tay. Đây là hai xương thuộc hàng gần của khối xương cổ tay, đóng vai trò thiết yếu trong quá trình truyền lực và phối hợp vận động.
Điều đáng chú ý là tổn thương dây chằng thuyền nguyệt đôi khi không gây biến dạng rõ rệt. Người bệnh vẫn có thể cử động bàn tay, cầm nắm hoặc thực hiện công việc hằng ngày.
Tuy nhiên, khi dây chằng mất khả năng duy trì sự phối hợp giữa hai xương, cơ học cổ tay có thể thay đổi. Tình trạng này được gọi là mất vững thuyền nguyệt (Scapholunate Instability – SLI).
Nếu mất vững kéo dài, một số trường hợp có thể tiến triển thành biến dạng DISI và thoái hóa cổ tay theo kiểu SLAC. Đây là những biến chứng có thể ảnh hưởng lâu dài đến sức mạnh nắm và khả năng sử dụng bàn tay. [2], [3]
Đặc biệt, không phải mọi trường hợp rách dây chằng trên MRI đều gây mất vững cơ học. Ngược lại, một số tổn thương có thể bị bỏ sót trên hình ảnh thông thường.
Bài viết phân tích giải phẫu, chức năng, chẩn đoán hình ảnh và nguyên tắc điều trị tổn thương dây chằng thuyền nguyệt. Đồng thời, nội dung tập trung vào phục hồi chức năng cổ tay theo từng giai đoạn.
Nguồn chính: Radiopaedia – Scapholunate ligament complex [1]. Trang Radiopaedia không mở được toàn văn trực tiếp trong phiên truy cập. Thông tin nhận dạng và mô tả giải phẫu cơ bản được kiểm tra qua bản ghi thư mục liên kết Radiopaedia; nội dung chuyên sâu được đối chiếu với các nghiên cứu và tổng quan y khoa độc lập.
1. GIẢI PHẪU PHỨC HỢP DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT: CẤU TRÚC NÀO GIỮ VỮNG HAI XƯƠNG CỔ TAY?
1.1. Dây chằng thuyền nguyệt nằm ở đâu?
Dây chằng thuyền nguyệt nằm giữa xương thuyền và xương nguyệt thuộc hàng gần của khối xương cổ tay.
Xương thuyền nằm về phía quay của cổ tay. Trong khi đó, xương nguyệt nằm gần trung tâm hàng xương cổ tay.
Hai xương này liên kết với nhau thông qua dây chằng gian cốt thuyền nguyệt (Scapholunate Interosseous Ligament – SLIL).
SLIL có hình dạng gần giống chữ C hoặc chữ U, ôm quanh phần mu, phần gần và phần gan của khoảng khớp thuyền nguyệt.
Dây chằng không chỉ giữ hai xương gần nhau mà còn phối hợp chuyển động giữa chúng.
Vì vậy, tổn thương SLIL có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của toàn bộ hàng gần xương cổ tay. [1], [2]
1.2. Dây chằng gian cốt thuyền nguyệt SLIL gồm những thành phần nào?
SLIL được chia thành ba thành phần giải phẫu chính:
-
Phần mu (Dorsal Component).
-
Phần gần hoặc phần màng (Proximal/Membranous Component).
-
Phần gan (Volar/Palmar Component).
Ba thành phần có đặc điểm mô học và khả năng chịu lực khác nhau.
Phần mu dây chằng thuyền nguyệt (Dorsal SLIL)
Đây là phần dày và có khả năng chịu lực cao nhất của SLIL.
Các bó collagen chủ yếu sắp xếp theo hướng ngang, kết nối mặt mu xương thuyền với xương nguyệt.
Trong nhiều nghiên cứu giải phẫu, phần mu dày khoảng 3–4 mm.
Cấu trúc này đóng vai trò quan trọng trong hạn chế sự tách xa và chuyển động bất thường giữa hai xương.
Vì vậy, tổn thương hoàn toàn phần mu thường có ý nghĩa cơ học lớn hơn tổn thương đơn thuần phần màng.
Phần gan dây chằng thuyền nguyệt (Volar SLIL)
Phần gan nằm ở phía lòng bàn tay của khớp thuyền nguyệt.
Đây là thành phần tương đối mỏng nhưng có vai trò quan trọng trong kiểm soát chuyển động xoay.
Phần gan góp phần duy trì sự phối hợp giữa xương thuyền và xương nguyệt trong quá trình vận động cổ tay.
Phần màng dây chằng thuyền nguyệt (Membranous SLIL)
Phần màng nằm gần bề mặt khớp phía trên, nối hai phần mu và gan.
Cấu trúc này chứa mô sụn sợi và có khả năng chịu lực thấp hơn.
Đặc biệt, bất thường hoặc thủng phần màng có thể xuất hiện mà chưa gây mất vững đáng kể.
Do đó, cần phân biệt rách phần màng với tổn thương hoàn toàn hệ thống ổn định thuyền nguyệt. [2], [4]
1.3. Phức hợp dây chằng thuyền nguyệt khác gì SLIL đơn thuần?
Đây là điểm quan trọng trong giải phẫu và chẩn đoán hình ảnh.
SLIL là dây chằng nội tại nối trực tiếp xương thuyền với xương nguyệt.
Trong khi đó, phức hợp dây chằng thuyền nguyệt được hiểu rộng hơn, bao gồm SLIL cùng các cấu trúc hỗ trợ ổn định thứ phát.
Các thành phần liên quan có thể gồm:
-
Dây chằng gian cổ tay phía mu (Dorsal Intercarpal Ligament – DIC).
-
Dây chằng quay – cổ tay phía mu (Dorsal Radiocarpal Ligament – DRC).
-
Dây chằng quay – thuyền – cả (Radioscaphocapitate Ligament – RSC).
-
Dây chằng quay – nguyệt dài (Long Radiolunate Ligament – LRL).
-
Phức hợp dây chằng thuyền – thang – thê (Scaphotrapeziotrapezoid – STT).
-
Bao khớp phía mu cổ tay.
-
Các cấu trúc ổn định động và hệ thống cảm giác bản thể.
Do đó, mất vững thuyền nguyệt có thể là hậu quả của tổn thương nhiều cấu trúc, không chỉ SLIL.
Khái niệm này giúp giải thích vì sao hai người bệnh có hình ảnh rách SLIL tương tự nhưng mức độ mất vững khác nhau. [2], [5]
1.4. Phức hợp dây chằng thuyền nguyệt phía mu (Dorsal Scapholunate Complex) có vai trò gì?
Phức hợp phía mu bao gồm các liên kết giữa SLIL, bao khớp và những dây chằng hỗ trợ phía sau cổ tay.
Một thành phần quan trọng là vách bao khớp – thuyền nguyệt phía mu (Dorsal Capsulo-Scapholunate Septum – DCSS).
DCSS tạo mối liên hệ giữa bao khớp phía mu và phức hợp thuyền nguyệt.
Những cấu trúc này góp phần duy trì sự ổn định của hàng gần xương cổ tay.
Đặc biệt, tổn thương phức hợp phía mu có thể ảnh hưởng đến khả năng kiểm soát vị trí tương đối giữa xương thuyền và xương nguyệt.
Vì vậy, trong đánh giá mất vững cổ tay, cần xem xét cả các dây chằng hỗ trợ thay vì chỉ tập trung vào một vị trí rách SLIL. [5]
1.5. Đặc điểm giải phẫu MRI của dây chằng thuyền nguyệt
Trên MRI, dây chằng thuyền nguyệt thường biểu hiện dưới dạng cấu trúc tín hiệu thấp giữa xương thuyền và xương nguyệt.
Các mặt phẳng khảo sát có giá trị khác nhau.
Mặt phẳng vành hỗ trợ đánh giá phần màng. Trong khi đó, mặt phẳng trục có thể giúp nhận diện các phần mu và gan.
Tuy nhiên, SLIL là cấu trúc nhỏ và có hình dạng ba chiều phức tạp.
Vì vậy, một phần dây chằng có thể không được quan sát đầy đủ trên một mặt phẳng duy nhất.
Đặc biệt, sự khác biệt giữa tổn thương một phần và mất liên tục hoàn toàn cần được đánh giá thận trọng. [4], [6]
2. CHỨC NĂNG VÀ CƠ SINH HỌC DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT: VÌ SAO CỔ TAY CẦN SLIL?
2.1. Dây chằng thuyền nguyệt kiểm soát chuyển động nào?
SLIL giúp duy trì chuyển động phối hợp giữa xương thuyền và xương nguyệt.
Trong vận động cổ tay bình thường, các xương hàng gần không chuyển động độc lập hoàn toàn.
Xương thuyền có xu hướng gấp khi chịu tác động từ hàng xa. Trong khi đó, xương nguyệt chịu ảnh hưởng từ các liên kết với xương thuyền và xương tháp.
Nhờ SLIL, các xu hướng chuyển động khác nhau được phối hợp để duy trì sự ổn định.
Các chức năng chính gồm:
-
Hạn chế sự tách xa quá mức giữa xương thuyền và xương nguyệt.
-
Kiểm soát chuyển động xoay tương đối.
-
Duy trì sự thẳng hàng của hàng gần xương cổ tay.
-
Hỗ trợ phân bố lực qua khớp cổ tay.
-
Phối hợp với các dây chằng thứ phát để ổn định cổ tay.
Khi SLIL bị tổn thương nghiêm trọng, sự phối hợp chuyển động có thể suy giảm. [2], [3]
2.2. Vì sao rách SLIL có thể gây mất vững thuyền nguyệt?
Khi dây chằng mất khả năng kiểm soát chuyển động, xương thuyền và xương nguyệt có thể vận động lệch nhau.
Xương thuyền có xu hướng gấp về phía gan tay.
Trong khi đó, xương nguyệt có thể nghiêng duỗi ra phía mu khi mất sự kiểm soát từ xương thuyền.
Nếu các cấu trúc ổn định thứ phát cũng suy giảm, tình trạng mất phối hợp trở nên rõ hơn.
Kết quả có thể là tăng khoảng cách thuyền nguyệt hoặc thay đổi góc giữa hai xương.
Tuy nhiên, rách SLIL không đồng nghĩa với mất vững cổ tay ở mọi trường hợp.
Một số tổn thương chỉ ảnh hưởng đến một phần dây chằng, trong khi các cấu trúc còn lại vẫn duy trì sự ổn định.
2.3. Mất vững DISI là gì?
DISI là viết tắt của Dorsal Intercalated Segment Instability.
Đây là kiểu biến dạng mất vững trong đó xương nguyệt có xu hướng duỗi bất thường về phía mu.
Tình trạng này thường liên quan đến mất vững thuyền nguyệt tiến triển.
Trên phim X-quang nghiêng, góc thuyền nguyệt có thể tăng.
Tuy nhiên, DISI không phải là tên gọi khác của đứt SLIL.
Đây là một dạng biến dạng cơ học có thể phát triển khi các cấu trúc ổn định không còn kiểm soát tốt chuyển động cổ tay. [3], [7]
2.4. Vai trò của cơ cẳng tay trong ổn định động phức hợp thuyền nguyệt
Các cơ cẳng tay không bám trực tiếp vào SLIL.
Tuy nhiên, hoạt động của chúng có thể thay đổi lực tác động lên các xương cổ tay.
Một số nhóm cơ thường được xem xét trong phục hồi chức năng gồm:
-
Cơ gấp cổ tay quay (Flexor Carpi Radialis – FCR).
-
Cơ duỗi cổ tay quay dài (Extensor Carpi Radialis Longus – ECRL).
-
Cơ duỗi cổ tay quay ngắn (Extensor Carpi Radialis Brevis – ECRB).
-
Cơ gấp cổ tay trụ (Flexor Carpi Ulnaris – FCU).
Tác động ổn định của từng cơ phụ thuộc tư thế cổ tay, hướng lực và loại tổn thương.
Vì vậy, chương trình tập không nên đơn giản hóa thành tăng sức mạnh tất cả các cơ gấp và duỗi cổ tay.
Điều quan trọng là kiểm soát chuyển động và lựa chọn hướng tạo lực phù hợp. [5], [8]
3. NGUYÊN NHÂN TỔN THƯƠNG PHỨC HỢP DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT
3.1. Chống tay xuống đất khi ngã có thể làm đứt SLIL như thế nào?
Ngã chống bàn tay là một trong những cơ chế thường gặp gây tổn thương thuyền nguyệt.
Trong tình huống này, cổ tay thường chịu lực lớn ở tư thế duỗi.
Nếu lực tiếp tục tác động khi cổ tay nghiêng trụ hoặc xoay, các dây chằng có thể bị kéo căng quá mức.
Khi lực vượt quá khả năng chịu tải, SLIL có thể bị rách hoặc đứt.
Đặc biệt, tổn thương có thể xuất hiện đồng thời với gãy xương quay đầu dưới hoặc gãy xương thuyền.
3.2. Chấn thương thể thao gây tổn thương dây chằng thuyền nguyệt
Các môn thể thao có nguy cơ ngã chống tay hoặc chịu tải cổ tay lớn có thể gây tổn thương SLIL.
Ví dụ gồm thể dục dụng cụ, bóng rổ, võ thuật và các môn thể thao có va chạm.
Trong một số tình huống, cổ tay bị duỗi quá mức khi chịu trọng lượng cơ thể.
Ngoài ra, vận động lặp lại dưới tải cao có thể làm xuất hiện triệu chứng ở người đã có tổn thương dây chằng trước đó.
Tuy nhiên, không nên quy mọi trường hợp đau cổ tay khi chơi thể thao thành rách SLIL.
3.3. Tổn thương dây chằng thuyền nguyệt kết hợp gãy xương
SLIL có thể bị tổn thương đồng thời với các chấn thương xương vùng cổ tay.
Những tổn thương phối hợp cần lưu ý gồm:
-
Gãy đầu dưới xương quay.
-
Gãy xương thuyền.
-
Trật quanh xương nguyệt.
-
Gãy trật các xương cổ tay.
-
Tổn thương sụn và các dây chằng nội tại khác.
Đặc biệt, sự hiện diện của gãy xương không loại trừ đứt dây chằng.
Vì vậy, đau kéo dài hoặc hình ảnh bất thường khoảng thuyền nguyệt sau gãy xương cần được đánh giá thêm.
4. TRIỆU CHỨNG ĐỨT DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT: ĐAU CỔ TAY PHÍA MU CÓ ĐÁNG LO?
4.1. Đau vùng mu cổ tay phía quay
Đau phía mu cổ tay, gần khoảng giữa xương thuyền và xương nguyệt, là triệu chứng thường gặp.
Người bệnh có thể cảm thấy đau khi chống tay xuống bàn hoặc thực hiện động tác đẩy người đứng dậy.
Các biểu hiện khác gồm:
-
Sưng vùng mu cổ tay.
-
Đau khi duỗi cổ tay.
-
Giảm lực nắm.
-
Khó cầm vật nặng.
-
Đau khi chống đẩy.
-
Cảm giác lục cục khi vận động.
-
Khó chịu khi xoay hoặc đổi hướng lực đột ngột.
Tuy nhiên, các triệu chứng này không đặc hiệu cho SLIL.
Cần phân biệt với gãy xương thuyền, tổn thương TFCC và những nguyên nhân đau cổ tay khác.
4.2. Tiếng lục cục cổ tay có phải dấu hiệu mất vững thuyền nguyệt?
Tiếng lục cục hoặc cảm giác bật khớp có thể xuất hiện trong mất vững thuyền nguyệt.
Tuy nhiên, tiếng kêu đơn thuần không đủ xác nhận tổn thương.
Một số cổ tay bình thường vẫn có thể phát ra tiếng khi vận động.
Dấu hiệu đáng chú ý hơn là tiếng bật đi kèm đau, giảm lực nắm hoặc cảm giác cổ tay trượt bất thường.
4.3. Khi nào cần khám sớm sau chấn thương cổ tay?
Người bệnh nên được đánh giá sớm khi có đau sau ngã chống tay, đặc biệt nếu triệu chứng không cải thiện.
Các dấu hiệu cần chú ý gồm:
-
Đau nhiều hoặc sưng nhanh.
-
Biến dạng cổ tay.
-
Không thể cầm nắm do đau.
-
Đau khu trú vùng xương thuyền.
-
Tê bì hoặc yếu các ngón tay.
-
Bàn tay lạnh hoặc thay đổi màu sắc.
-
Cảm giác khớp trượt khi chịu lực.
Đặc biệt, chấn thương cổ tay có nghi ngờ gãy xương hoặc trật khớp cần được đánh giá trước khi tập vận động.
5. CHẨN ĐOÁN TỔN THƯƠNG DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT: KHÁM LÂM SÀNG, X-QUANG, MRI VÀ NỘI SOI
5.1. Khám lâm sàng khi nghi ngờ rách dây chằng thuyền nguyệt
Khám lâm sàng cần bắt đầu bằng cơ chế chấn thương, vị trí đau và mức độ hạn chế chức năng.
Các nội dung thường được đánh giá gồm:
-
Sưng và biến dạng cổ tay.
-
Điểm đau vùng khoảng thuyền nguyệt phía mu.
-
Biên độ gấp, duỗi và nghiêng cổ tay.
-
Sức mạnh nắm bàn tay.
-
Khả năng chống tay chịu trọng lượng.
-
Cảm giác lục cục hoặc trượt khớp.
-
Tình trạng cảm giác và tuần hoàn bàn tay.
Cần sờ đau vùng khoảng thuyền nguyệt và đánh giá các xương cổ tay lân cận.
Tuy nhiên, đau khu trú không đủ để xác nhận đứt dây chằng.
Đặc biệt, ở người bệnh mới ngã chống tay, cần loại trừ gãy xương thuyền và các tổn thương xương khác trước khi thực hiện nghiệm pháp gây lực.
5.2. Nghiệm pháp Watson (Scaphoid Shift Test) đánh giá mất vững thuyền nguyệt như thế nào?
Watson Test là nghiệm pháp thường được sử dụng để phát hiện mất vững thuyền nguyệt.
Cách thực hiện
Người bệnh ngồi, cẳng tay được hỗ trợ và bàn tay thả lỏng.
Người khám đặt ngón cái lên vùng củ xương thuyền ở mặt gan tay.
Cổ tay được đưa từ tư thế nghiêng trụ sang nghiêng quay, kết hợp lực ấn có kiểm soát lên xương thuyền.
Ở người bệnh mất vững, xương thuyền có thể xuất hiện chuyển động bất thường.
Dấu hiệu dương tính
Nghiệm pháp gợi ý mất vững khi xuất hiện cảm giác bật hoặc trượt xương thuyền đi kèm triệu chứng đau quen thuộc.
Tuy nhiên, một tiếng bật không đau không đủ xác nhận bệnh lý.
Ngoài ra, nghiệm pháp có thể âm tính trong một số tổn thương dây chằng.
Vì vậy, không nên dùng Watson Test như tiêu chuẩn chẩn đoán duy nhất. [2], [3]
5.3. X-quang cổ tay phát hiện khoảng cách thuyền nguyệt như thế nào?
X-quang là phương tiện hình ảnh đầu tiên thường được sử dụng.
Các tư thế có giá trị gồm:
-
Thẳng trước – sau hoặc PA.
-
Nghiêng cổ tay.
-
Tư thế nắm chặt bàn tay (Clenched Fist View) khi có chỉ định.
-
Tư thế chịu lực hoặc nghiệm pháp động phù hợp.
Một dấu hiệu quan trọng là tăng khoảng cách giữa xương thuyền và xương nguyệt.
Khoảng thuyền nguyệt (Scapholunate Interval – SL Interval)
Khoảng cách thuyền nguyệt thường nhỏ trên phim PA tiêu chuẩn.
Giãn rộng rõ, đặc biệt khoảng 3 mm trở lên, có thể làm tăng nghi ngờ mất vững thuyền nguyệt.
Dấu hiệu giãn rộng nổi bật đôi khi được gọi là Terry Thomas Sign.
Tuy nhiên, giá trị đo phụ thuộc tư thế, kỹ thuật chụp và đặc điểm giải phẫu cá thể.
Do đó, không nên sử dụng một ngưỡng khoảng cách duy nhất để quyết định điều trị. [3], [7]
5.4. Dấu hiệu vòng nhẫn (Signet Ring Sign) trên X-quang là gì?
Dấu hiệu vòng nhẫn xuất hiện khi xương thuyền gấp bất thường, khiến phần cực xa có hình ảnh giống chiếc nhẫn trên phim PA.
Đây là một dấu hiệu gián tiếp gợi ý thay đổi tư thế xương thuyền.
Tuy nhiên, dấu hiệu này có thể bị ảnh hưởng bởi tư thế chụp.
Do đó, cần đánh giá cùng khoảng thuyền nguyệt, hình ảnh nghiêng và các dấu hiệu mất vững khác.
5.5. Góc thuyền nguyệt trên X-quang nghiêng có ý nghĩa gì?
Góc thuyền nguyệt (Scapholunate Angle) phản ánh tương quan tư thế giữa hai xương trên phim nghiêng.
Ở cổ tay bình thường, góc này thường được mô tả khoảng 30–60 độ.
Khi góc tăng rõ, đặc biệt trên 60–70 độ, cần nghĩ đến biến dạng DISI trong bối cảnh phù hợp.
Tuy nhiên, tư thế chụp và phương pháp xác định trục xương có thể ảnh hưởng kết quả.
Vì vậy, số đo cần được diễn giải cùng các dấu hiệu khác.
5.6. MRI dây chằng thuyền nguyệt phát hiện những tổn thương nào?
MRI giúp đánh giá trực tiếp SLIL và các cấu trúc mô mềm phối hợp.
Những dấu hiệu cần quan sát gồm:
Rách một phần SLIL
Dây chằng có thể tăng tín hiệu hoặc mất liên tục một phần.
Một số bó sợi còn nguyên vẹn.
Đứt hoàn toàn SLIL
MRI có thể ghi nhận mất liên tục toàn bộ dây chằng hoặc không quan sát được cấu trúc bình thường.
Khoảng thuyền nguyệt có thể giãn rộng, nhưng không phải mọi trường hợp đều có dấu hiệu này.
Tổn thương mạn tính
Dây chằng có thể mỏng, không đều hoặc biến đổi tín hiệu.
Các cấu trúc ổn định thứ phát cũng cần được kiểm tra.
Tổn thương phối hợp
MRI có thể giúp phát hiện phù tủy xương, tổn thương sụn, TFCC và các dây chằng cổ tay khác.
Tuy nhiên, MRI thông thường có thể bỏ sót những vết rách nhỏ.
Vì vậy, kết quả MRI âm tính không loại trừ hoàn toàn tổn thương SLIL khi lâm sàng vẫn nghi ngờ. [6], [9]
5.7. MRI 1.5 Tesla, MRI 3 Tesla và MR Arthrography khác nhau như thế nào?
Phân tích gộp năm 2016 của Hafezi-Nejad và cộng sự tổng hợp 24 nghiên cứu, với 1.902 lượt chụp MRI.
Kết quả ghi nhận:
-
MRI 1.5T: độ nhạy 45,7%, độ đặc hiệu 80,5%.
-
MRI 3T: độ nhạy 75,7%, độ đặc hiệu 97,1%.
-
MR Arthrography: độ nhạy 82,1%, độ đặc hiệu 92,8%.
Như vậy, MR Arthrography có hiệu suất chẩn đoán tổng thể tốt hơn MRI thông thường trong phân tích này. [9]
PubMed
Tuy nhiên, đây là kết quả tổng hợp từ nhiều nghiên cứu khác nhau. Chúng không bảo đảm độ chính xác tương tự ở mọi bệnh viện.
Đặc biệt, MRI 3T với kỹ thuật chuyên biệt cũng có thể mang lại giá trị cao trong đánh giá SLIL.
5.8. CT Arthrography và chụp động cổ tay có vai trò gì?
CT Arthrography (CTA) sử dụng thuốc cản quang trong khớp kết hợp chụp CT.
Phương pháp này có giá trị trong đánh giá các vết rách dây chằng và bề mặt sụn khớp.
Ngoài ra, X-quang stress và chụp huỳnh quang động (Dynamic Fluoroscopy) giúp phát hiện mất vững chỉ xuất hiện khi cổ tay vận động hoặc chịu lực.
Đồng thuận liên chuyên khoa năm 2021 khuyến nghị phối hợp hình ảnh tĩnh với khảo sát động khi nghi ngờ mất vững thuyền nguyệt. [6]
Điều này đặc biệt quan trọng ở những người bệnh có X-quang thông thường bình thường nhưng vẫn xuất hiện đau hoặc cảm giác mất vững.
5.9. Siêu âm có chẩn đoán được tổn thương dây chằng thuyền nguyệt không?
Siêu âm có thể khảo sát một số thành phần dây chằng phía mu và đánh giá sự thay đổi khoảng khớp trong vận động.
Tuy nhiên, khả năng nhận diện tổn thương SLIL phụ thuộc kinh nghiệm người thực hiện và kỹ thuật khảo sát.
Bằng chứng hiện tại chưa đủ để khuyến nghị siêu âm như phương pháp thường quy thay thế MRI, MRA hoặc nội soi.
Đặc biệt, đồng thuận hình ảnh năm 2021 không khuyến nghị đưa siêu âm vào quy trình chẩn đoán chuẩn thường quy do dữ liệu hiệu suất còn hạn chế. [6]
5.10. Nội soi cổ tay có phải tiêu chuẩn vàng để chẩn đoán tổn thương SLIL?
Nội soi khớp cổ tay (Wrist Arthroscopy) được xem là phương pháp tham chiếu quan trọng để đánh giá trực tiếp tổn thương SLIL.
Phương pháp này cho phép bác sĩ quan sát:
-
Tình trạng các bó dây chằng.
-
Mức độ mất liên tục.
-
Khả năng vững của khớp thuyền nguyệt.
-
Các tổn thương sụn phối hợp.
-
Mức độ bất thường khi thăm dò khớp.
Ngoài ra, nội soi có thể hỗ trợ phân loại tổn thương và thực hiện một số can thiệp.
Tuy nhiên, đây là thủ thuật xâm lấn. Vì vậy, không phải mọi người bệnh đau cổ tay đều cần nội soi. [3], [5]
6. PHÂN LOẠI TỔN THƯƠNG DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT VÀ MẤT VỮNG CỔ TAY
6.1. Phân loại Geissler trong nội soi dây chằng thuyền nguyệt
Phân loại Geissler thường được sử dụng khi đánh giá các tổn thương dây chằng gian cốt cổ tay bằng nội soi.
Độ I
Dây chằng có thể bị căng hoặc xuất huyết ở phía khớp quay – cổ tay.
Tuy nhiên, sự thẳng hàng giữa các xương còn được duy trì ở phía khớp giữa cổ tay.
Độ II
Có bất thường rõ hơn về hình thái hoặc sự liên kết giữa hai xương.
Khe khớp có thể giãn nhẹ khi thăm dò, nhưng chưa cho phép dụng cụ thăm dò đi qua hoàn toàn.
Độ III
Mất vững rõ hơn và khe khớp cho phép đưa dụng cụ thăm dò qua giữa hai xương.
Tuy nhiên, chưa tạo ra khoảng trống lớn cho dụng cụ nội soi đi xuyên qua.
Độ IV
Mất vững nghiêm trọng, khoảng khớp giãn rộng.
Dụng cụ nội soi có thể đi qua khe giữa xương thuyền và xương nguyệt.
Đây là mức độ tổn thương nặng trong hệ thống phân loại nội soi.
Tuy nhiên, Geissler không tự động xác định phương pháp điều trị. Quyết định còn phụ thuộc thời gian chấn thương, tính nắn chỉnh được và tình trạng sụn. [3]
6.2. Mất vững thuyền nguyệt tiền động, động và tĩnh khác nhau thế nào?
Mất vững tiền động (Predynamic Instability)
Dây chằng có tổn thương nhưng chưa xuất hiện sự thay đổi rõ trên X-quang tĩnh hoặc stress.
Chẩn đoán có thể cần thêm MRI, MRA hoặc nội soi.
Mất vững động (Dynamic Instability)
X-quang ở tư thế nghỉ có thể bình thường.
Tuy nhiên, khoảng thuyền nguyệt giãn rộng hoặc sự phối hợp chuyển động bất thường xuất hiện khi chịu lực.
Mất vững tĩnh (Static Instability)
Sự giãn rộng hoặc biến dạng giữa hai xương đã xuất hiện trên hình ảnh ở tư thế nghỉ.
Tình trạng này thường gợi ý tổn thương hệ thống ổn định đáng kể hơn.
Phân biệt các mức độ này rất quan trọng vì chiến lược điều trị có thể khác nhau. [3], [6]
6.3. Phân loại Garcia-Elias và vai trò trong lựa chọn phẫu thuật
Garcia-Elias đề xuất cách tiếp cận tổn thương thuyền nguyệt theo các yếu tố giải phẫu và cơ học.
Các yếu tố quan trọng gồm:
-
Dây chằng rách một phần hay hoàn toàn.
-
Mô dây chằng còn khả năng khâu trực tiếp không.
-
Sự thẳng hàng của xương thuyền và xương nguyệt.
-
Biến dạng có thể nắn chỉnh hay đã cố định.
-
Tình trạng sụn khớp.
Cách tiếp cận này giúp phân biệt tổn thương cấp tính có khả năng sửa chữa với mất vững mạn tính cần tái tạo.
Ngoài ra, trường hợp đã thoái hóa khớp cần chiến lược điều trị khác với mất vững chưa có tổn thương sụn. [3], [5]
7. BIẾN CHỨNG MẤT VỮNG THUYỀN NGUYỆT: DISI VÀ THOÁI HÓA CỔ TAY SLAC
7.1. Mất vững thuyền nguyệt kéo dài ảnh hưởng đến cơ học cổ tay như thế nào?
Khi xương thuyền và xương nguyệt mất khả năng phối hợp, lực truyền qua các diện khớp có thể thay đổi.
Một số vùng sụn phải chịu tải lớn hơn trong khi các vùng khác giảm tiếp xúc.
Theo thời gian, điều này có thể góp phần gây tổn thương sụn và thoái hóa.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp rách SLIL đều chắc chắn tiến triển thành thoái hóa cổ tay.
Diễn tiến tự nhiên phụ thuộc mức độ mất vững, tình trạng dây chằng thứ phát và các yếu tố cá thể. [3], [7]
7.2. SLAC Wrist là gì?
SLAC là viết tắt của Scapholunate Advanced Collapse.
Đây là tình trạng thoái hóa cổ tay có kiểu phân bố đặc trưng, liên quan đến mất vững thuyền nguyệt kéo dài.
Khi cơ học cổ tay bị thay đổi, các diện khớp có thể thoái hóa theo trình tự nhất định.
Người bệnh có thể xuất hiện đau kéo dài, cứng khớp và giảm lực nắm.
Đặc biệt, khi sụn khớp đã thoái hóa đáng kể, khả năng phục hồi cơ học bình thường bằng khâu dây chằng đơn thuần thường bị hạn chế. [7]
7.3. Các giai đoạn thoái hóa cổ tay SLAC
Trong hệ thống phân giai đoạn SLAC kinh điển, tổn thương thoái hóa thường tiến triển theo các vùng khớp.
Giai đoạn I: Thoái hóa chủ yếu tại vùng khớp giữa mỏm trâm quay và xương thuyền.
Giai đoạn II: Thoái hóa lan rộng hơn tại khớp quay – thuyền.
Giai đoạn III: Xuất hiện thoái hóa tại vùng khớp xương cả – xương nguyệt.
Một số hệ thống mô tả thêm giai đoạn IV khi thoái hóa lan rộng đến khớp quay – nguyệt.
Tuy nhiên, không phải mọi người bệnh đều tiến triển theo cùng một trình tự.
Vì vậy, phân giai đoạn cần dựa trên hình ảnh thực tế và tình trạng lâm sàng. [7]
8. ĐIỀU TRỊ TỔN THƯƠNG PHỨC HỢP DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT: BẢO TỒN HAY PHẪU THUẬT?
8.1. Điều trị bảo tồn rách dây chằng thuyền nguyệt có hiệu quả không?
Điều trị bảo tồn có thể được cân nhắc ở những tổn thương một phần, không có mất vững đáng kể hoặc những trường hợp được bác sĩ xác định có thể theo dõi an toàn.
Các biện pháp thường gồm:
-
Bảo vệ cổ tay bằng nẹp hoặc dụng cụ hỗ trợ.
-
Điều chỉnh hoạt động chịu trọng lượng.
-
Kiểm soát đau và phù nề.
-
Duy trì vận động các ngón tay.
-
Phục hồi ROM cổ tay khi được phép.
-
Tăng sức mạnh cơ ổn định động.
-
Tập cảm giác bản thể và phối hợp vận động.
-
Phục hồi hoạt động chức năng bàn tay.
Tuy nhiên, bằng chứng về hiệu quả của các chương trình bảo tồn riêng cho tổn thương SLIL vẫn hạn chế.
Đặc biệt, điều trị bảo tồn không thể bảo đảm phục hồi sự liên tục giải phẫu của mọi trường hợp đứt hoàn toàn.
Vì vậy, người bệnh cần được đánh giá lại nếu đau kéo dài, giảm lực nắm hoặc xuất hiện mất vững. [2], [8]
8.2. Khi nào đứt dây chằng thuyền nguyệt cần phẫu thuật?
Phẫu thuật thường được cân nhắc khi có tổn thương hoàn toàn gây mất vững có triệu chứng.
Những tình huống cần đánh giá chuyên khoa bàn tay gồm:
-
Đứt SLIL cấp tính có mất vững rõ.
-
Giãn rộng khoảng thuyền nguyệt bất thường.
-
Mất vững động hoặc tĩnh có triệu chứng.
-
Tổn thương nhiều dây chằng cổ tay.
-
Biến dạng DISI.
-
Đau và suy giảm chức năng kéo dài dù đã điều trị thích hợp.
-
Tổn thương phối hợp gãy trật cổ tay.
Đặc biệt, các tổn thương cấp tính có khả năng khâu trực tiếp cần được nhận diện sớm.
Một tổng quan năm 2017 đề cập khoảng 4–6 tuần đầu sau chấn thương là giai đoạn thường được ưu tiên đánh giá khả năng sửa chữa dây chằng trực tiếp. [3]
Tuy nhiên, đây không phải ngưỡng cứng áp dụng cho mọi trường hợp.
8.3. Phẫu thuật khâu trực tiếp SLIL (Primary Scapholunate Ligament Repair)
Khâu trực tiếp được cân nhắc khi dây chằng còn đủ chất lượng mô để phục hồi.
Phẫu thuật có thể sử dụng neo chỉ để cố định dây chằng vào vị trí bám.
Một số trường hợp cần kết hợp cố định tạm thời giữa các xương cổ tay.
Mục tiêu là phục hồi sự liên tục dây chằng và duy trì vị trí tương đối giữa xương thuyền với xương nguyệt.
Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc mức độ tổn thương, thời gian từ chấn thương đến phẫu thuật và tình trạng các dây chằng hỗ trợ.
8.4. Tái tạo dây chằng thuyền nguyệt trong mất vững mạn tính
Khi tổn thương kéo dài, dây chằng có thể không còn đủ khả năng khâu trực tiếp.
Trong những trường hợp phù hợp, bác sĩ có thể cân nhắc tái tạo bằng mô ghép gân.
Các kỹ thuật thường được nhắc đến gồm:
Modified Brunelli Procedure: Sử dụng mô gân để hỗ trợ kiểm soát tư thế xương thuyền.
Three-Ligament Tenodesis: Tái tạo hoặc tăng cường hệ thống ổn định thông qua kỹ thuật cố định gân.
Dorsal Capsulodesis: Sử dụng các cấu trúc bao khớp phía mu để tăng cường ổn định.
Ngoài ra, kỹ thuật nội soi và phương pháp tái tạo có tăng cường vật liệu cũng đang được nghiên cứu.
Tuy nhiên, hiện chưa có kỹ thuật nào được chứng minh vượt trội trong tất cả trường hợp. [5], [10]
8.5. Điều trị thoái hóa cổ tay SLAC có giống điều trị đứt SLIL không?
Không.
Khi cổ tay đã thoái hóa đáng kể, việc khâu dây chằng đơn thuần thường không giải quyết được tổn thương sụn.
Chiến lược điều trị có thể chuyển sang các phương pháp giảm đau và bảo tồn phần vận động còn lại.
Một số lựa chọn phẫu thuật có thể bao gồm cắt hàng gần xương cổ tay (Proximal Row Carpectomy) hoặc hàn bốn xương cổ tay (Four-Corner Fusion).
Chỉ định phụ thuộc giai đoạn thoái hóa, tình trạng sụn và nhu cầu chức năng.
Vì vậy, cần phân biệt điều trị mất vững chưa thoái hóa với điều trị SLAC đã có tổn thương khớp. [7]
9. PHỤC HỒI CHỨC NĂNG DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT ĐIỀU TRỊ BẢO TỒN
Phục hồi chức năng tổn thương SLIL đòi hỏi sự thận trọng hơn so với nhiều dạng bong gân cổ tay thông thường.
Nguyên nhân là các bài tập gập, duỗi, nghiêng cổ tay hoặc chống tay có thể tạo lực lên phức hợp thuyền nguyệt.
Đặc biệt, chương trình tập cần ưu tiên ổn định động cổ tay thay vì cố gắng tăng biên độ vận động tối đa ngay từ đầu.
Các nghiên cứu về phục hồi SLIL nhấn mạnh vai trò của cơ học cổ tay, kiểm soát thần kinh – cơ và vận động theo hướng chức năng. Tuy nhiên, bằng chứng trực tiếp từ thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao còn hạn chế. [8], [11]
Những bài tập dưới đây chỉ phù hợp khi người bệnh đã được xác định không có mất vững cần phẫu thuật và được phép bắt đầu phục hồi.
9.1. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng thuyền nguyệt, giảm đau và duy trì chức năng bàn tay
Mục tiêu: Bảo vệ SLIL, giảm triệu chứng và hạn chế suy giảm vận động các khớp không bị tổn thương.
Trong giai đoạn này, người bệnh có thể cần sử dụng nẹp cổ tay theo chỉ định.
Cần tránh chống tay chịu trọng lượng và các động tác tạo lực xoắn mạnh.
Bài tập 1: Gập duỗi các ngón tay (Finger Flexion – Extension)
Người bệnh giữ cổ tay trong nẹp hoặc ở tư thế được phép.
Từ từ gập các ngón tay thành nắm tay nhẹ.
Sau đó, duỗi các ngón trở lại vị trí ban đầu.
Liều tham khảo là 10–15 lần mỗi hiệp, 2–3 hiệp.
Bài tập giúp duy trì vận động gân và hạn chế cứng khớp ngón tay.
Bài tập 2: Đối chiếu ngón cái (Thumb Opposition)
Người bệnh lần lượt đưa đầu ngón cái chạm vào các đầu ngón còn lại.
Thực hiện nhẹ nhàng, không tạo lực nắm mạnh.
Có thể tập 5–10 lượt.
Bài tập 3: Vận động khuỷu và vai
Người bệnh thực hiện gập duỗi khuỷu và vận động khớp vai trong phạm vi phù hợp.
Mục tiêu là duy trì chức năng toàn bộ chi trên.
Lưu ý: Không tự tháo nẹp để thử chống tay hoặc kiểm tra độ vững cổ tay.
Tiêu chí tiến triển: Đau và sưng được kiểm soát, vận động các ngón tay tốt và người bệnh được phép bắt đầu vận động cổ tay.
9.2. Giai đoạn 2: Phục hồi biên độ vận động cổ tay sau tổn thương SLIL
Mục tiêu: Khôi phục vận động có kiểm soát mà không gây quá tải vùng thuyền nguyệt.
Các bài tập chỉ bắt đầu khi tình trạng tổn thương cho phép.
Bài tập 1: Gấp duỗi cổ tay chủ động trong biên độ giới hạn
Người bệnh đặt cẳng tay trên bàn và để bàn tay ở vị trí được hỗ trợ.
Từ từ gập hoặc duỗi cổ tay trong phạm vi đã được chỉ định.
Tránh cố gắng đạt cuối tầm bằng lực kéo mạnh.
Có thể bắt đầu với 1–2 hiệp, mỗi hiệp 8–10 lần.
Bài tập 2: Sấp ngửa cẳng tay
Người bệnh giữ khuỷu gập khoảng 90 độ.
Từ từ xoay lòng bàn tay hướng lên và hướng xuống.
Giữ cổ tay gần trung tính, tránh kết hợp xoắn hoặc chống tay.
Có thể thực hiện 10 lần mỗi hiệp.
Bài tập 3: Dart Thrower’s Motion có bảo vệ
Dart Thrower’s Motion (DTM) là chuyển động cổ tay theo hướng tương tự động tác ném phi tiêu.
Chuyển động đi từ duỗi kết hợp nghiêng quay sang gấp kết hợp nghiêng trụ.
Một số nghiên cứu cơ sinh học cho thấy DTM có thể làm giảm chuyển động tại một số khớp thuộc hàng gần cổ tay.
Vì vậy, DTM được quan tâm trong phục hồi tổn thương SLIL.
Tuy nhiên, đây không phải chuyển động hoàn toàn không gây lực lên dây chằng thuyền nguyệt.
Tổng quan phạm vi năm 2020 cho thấy cần hạn chế các vị trí cuối tầm khi áp dụng DTM cho người bệnh có SLIL bị tổn thương hoặc vừa được sửa chữa. [11]
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2021 còn ghi nhận chuyển động tương đối giữa xương thuyền và xương nguyệt trong DTM. Vì vậy, không nên thực hiện DTM mạnh quá sớm. [12]
Hướng dẫn tham khảo
Người bệnh đặt cẳng tay trên mặt bàn.
Thực hiện chuyển động cổ tay nhẹ trong khoảng giữa biên độ theo hướng DTM.
Chỉ thực hiện khi được chuyên viên điều trị cho phép.
Ban đầu, có thể tập 5–8 lần, tránh tăng tốc độ hoặc tạo lực kháng.
Tiêu chí tiến triển: Vận động cải thiện mà không đau tăng, không xuất hiện tiếng bật đau hoặc cảm giác cổ tay trượt.
9.3. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ ổn định động cổ tay
Mục tiêu: Phục hồi khả năng tạo lực và kiểm soát chuyển động của khối xương cổ tay.
Ở giai đoạn này, không nên chỉ tập tăng sức mạnh nắm.
Cần đánh giá hoạt động phối hợp của cơ gấp, cơ duỗi và các cơ ổn định cổ tay.
Bài tập 1: Co cơ tĩnh gấp cổ tay
Người bệnh giữ cổ tay gần vị trí trung tính.
Dùng bàn tay đối diện tạo lực cản nhẹ vào lòng bàn tay.
Thực hiện gồng cơ mà không làm cổ tay chuyển động rõ.
Có thể giữ 3–5 giây, lặp lại 5–8 lần.
Bài tập 2: Co cơ tĩnh duỗi cổ tay
Người bệnh đặt cẳng tay ở tư thế thoải mái.
Tay đối diện tạo lực cản nhẹ vào mặt mu bàn tay.
Người bệnh cố gắng duỗi cổ tay nhưng không tạo chuyển động lớn.
Liều tham khảo là 5–8 lần, giữ 3–5 giây.
Bài tập 3: Gấp duỗi cổ tay với kháng lực nhẹ
Khi co cơ tĩnh đã dung nạp tốt, có thể tiến triển sang vận động có kháng lực.
Người bệnh sử dụng dây đàn hồi nhẹ hoặc vật có trọng lượng nhỏ.
Chuyển động trong biên độ được phép và tránh cuối tầm có đau.
Ban đầu, có thể thực hiện 1–2 hiệp, mỗi hiệp 8–12 lần.
Tuy nhiên, hướng tập và mức lực cần được lựa chọn theo tình trạng mất vững.
Không phải mọi kiểu co cơ đều có tác động ổn định giống nhau ở từng người bệnh.
Bài tập 4: Tăng sức mạnh các cơ nội tại bàn tay
Người bệnh sử dụng vật mềm để thực hiện gập, duỗi và dạng các ngón tay.
Tập kháng lực nhẹ nhằm duy trì khả năng phối hợp bàn tay.
Không sử dụng lực bóp mạnh khi người bệnh còn đau vùng thuyền nguyệt.
Tiêu chí tiến triển: Cổ tay chịu được kháng lực tăng dần, không xuất hiện cảm giác trượt khớp hoặc đau kéo dài sau tập.
9.4. Giai đoạn 4: Phục hồi cảm giác bản thể và kiểm soát thần kinh – cơ cổ tay
Mục tiêu: Cải thiện khả năng nhận biết vị trí cổ tay và kiểm soát vận động.
Hệ thống dây chằng cổ tay chứa các thành phần cảm giác tham gia điều hòa hoạt động cơ.
Do đó, tổn thương dây chằng không chỉ ảnh hưởng ổn định thụ động mà còn có thể tác động đến kiểm soát thần kinh – cơ. [8], [13]
Bài tập 1: Nhận biết vị trí cổ tay (Joint Position Sense)
Người bệnh được hướng dẫn đặt cổ tay ở một tư thế trong phạm vi an toàn.
Sau đó, nhắm mắt và cố gắng tái tạo tư thế tương tự.
Ban đầu, có thể thực hiện 5–8 lần.
Bài tập 2: Kiểm soát chuyển động với mục tiêu
Người bệnh cầm một vật nhẹ và đưa bàn tay theo các hướng được chỉ định.
Cần giữ cổ tay ổn định trong suốt chuyển động.
Có thể thực hiện 2 hiệp, mỗi hiệp 8–10 lần.
Bài tập 3: Phản ứng ổn định cổ tay với lực nhẹ
Chuyên viên điều trị có thể tạo lực nhỏ, có kiểm soát vào bàn tay.
Người bệnh duy trì vị trí cổ tay gần trung tính.
Mục tiêu là tăng phản ứng ổn định mà không gây di lệch khớp.
Bài tập chỉ phù hợp khi tổn thương đã đủ ổn định.
Bài tập 4: Phối hợp vận động bàn tay – cổ tay
Người bệnh thực hiện các hoạt động cầm, di chuyển và đặt vật nhẹ.
Tăng dần yêu cầu chính xác, tốc độ và khả năng kiểm soát.
Tuy nhiên, cần tránh các hoạt động tạo lực xoắn lớn hoặc chống tay trong giai đoạn chưa được phép.
Tiêu chí tiến triển: Người bệnh kiểm soát tốt chuyển động, không đau tăng và thực hiện được hoạt động bàn tay có yêu cầu chính xác.
9.5. Giai đoạn 5: Phục hồi chức năng cầm nắm, chống tay và trở lại hoạt động
Mục tiêu: Phục hồi khả năng sử dụng bàn tay trong sinh hoạt, công việc và thể thao.
Các bài tập có thể tiến triển theo thứ tự:
-
Cầm và di chuyển vật nhẹ.
-
Thực hiện các hoạt động khéo léo bàn tay.
-
Tăng sức mạnh nắm có kiểm soát.
-
Mang vật trong giới hạn được phép.
-
Chịu trọng lượng nhẹ qua bàn tay.
-
Tập chống tay tăng dần.
-
Tập các hoạt động đặc thù công việc.
-
Tập thể thao có kiểm soát khi đủ điều kiện.
Bài tập chống tay lên tường
Khi đã được phép chịu trọng lượng, người bệnh đứng đối diện tường.
Đặt hai bàn tay lên tường ở vị trí thoải mái.
Từ từ dịch chuyển một phần trọng lượng cơ thể về phía trước.
Sau đó, trở lại vị trí ban đầu.
Có thể bắt đầu với 1–2 hiệp, mỗi hiệp 5–8 lần.
Tuy nhiên, đây là bài tập giai đoạn muộn. Không thực hiện khi tổn thương còn mất vững.
Tiêu chí trở lại hoạt động
Người bệnh cần đạt:
-
Đau được kiểm soát.
-
ROM đáp ứng nhu cầu chức năng.
-
Sức mạnh nắm phù hợp với hoạt động.
-
Không có cảm giác trượt khớp.
-
Khả năng kiểm soát cổ tay tốt.
-
Được xác nhận đủ ổn định để chịu tải.
Đặc biệt, không nên dựa duy nhất vào cảm giác hết đau để trở lại chống đẩy, nâng tạ hoặc công việc nặng.
10. PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SAU PHẪU THUẬT DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT
Phục hồi sau phẫu thuật SLIL khác đáng kể so với điều trị bảo tồn.
Chương trình phụ thuộc phương pháp khâu, tái tạo, tình trạng cố định tạm thời và chất lượng mô.
Đặc biệt, nếu sử dụng kim Kirschner hoặc các phương tiện cố định giữa xương thuyền và xương nguyệt, cần tuân thủ giới hạn vận động nghiêm ngặt.
Phác đồ của phẫu thuật viên luôn được ưu tiên.
10.1. Giai đoạn bảo vệ sau khâu dây chằng thuyền nguyệt
Mục tiêu chính là bảo vệ cấu trúc được phục hồi và hạn chế biến chứng bất động.
Trong giai đoạn này, cổ tay thường được bất động hoặc bảo vệ bằng dụng cụ phù hợp.
Các hoạt động được phép có thể gồm:
-
Vận động các ngón tay.
-
Tập đối chiếu ngón cái.
-
Vận động khuỷu.
-
Vận động vai.
-
Kiểm soát phù nề.
-
Hướng dẫn tư thế bảo vệ.
Không nên tự tập gập duỗi cổ tay khi chưa được cho phép.
Ngoài ra, nếu có phương tiện cố định tạm thời, thời điểm tháo cần tuân thủ chỉ định chuyên khoa.
10.2. Giai đoạn phục hồi ROM sau phẫu thuật SLIL
Khi cấu trúc được phục hồi đủ điều kiện, chương trình có thể bắt đầu vận động cổ tay có kiểm soát.
Các bài tập thường khởi đầu trong phạm vi nhỏ, tránh tạo lực kéo căng mạnh.
Dart Thrower’s Motion có bảo vệ có thể được cân nhắc trong một số phác đồ.
Tuy nhiên, cần thận trọng ở cuối tầm vận động.
Tổng quan phạm vi năm 2020 ghi nhận các nghiên cứu ủng hộ việc giới hạn DTM ở khoảng giữa biên độ khi cần bảo vệ SLIL. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng còn hạn chế. [11]
Vì vậy, không nên xem DTM là bài tập an toàn tuyệt đối sau mọi kỹ thuật khâu dây chằng.
10.3. Giai đoạn tăng sức mạnh sau tái tạo dây chằng thuyền nguyệt
Tăng sức mạnh chỉ bắt đầu khi người bệnh được phép tăng tải.
Chương trình có thể tiến triển từ co cơ tĩnh đến vận động có kháng lực.
Các mục tiêu bao gồm:
-
Phục hồi sức mạnh cơ gấp và duỗi cổ tay.
-
Cải thiện sức mạnh nắm.
-
Tăng khả năng kiểm soát động.
-
Phục hồi cảm giác bản thể.
-
Cải thiện phối hợp bàn tay – cổ tay.
Tuy nhiên, cần tránh các bài tập tạo lực nén hoặc xoắn mạnh trước khi khớp đủ ổn định.
10.4. Khi nào được chống tay sau phẫu thuật dây chằng thuyền nguyệt?
Thời điểm chống tay phụ thuộc kỹ thuật phẫu thuật và tiến triển hồi phục.
Đặc biệt, người bệnh không nên bắt đầu chống đẩy hoặc chịu trọng lượng toàn bộ cơ thể khi chưa được cho phép.
Chương trình chịu tải thường tiến triển từ hoạt động nhẹ đến chịu trọng lượng từng phần.
Sau đó, người bệnh mới được tập chống tay trên bề mặt ổn định và các hoạt động có yêu cầu cao hơn.
Không có một thời điểm chung áp dụng cho tất cả người bệnh sau khâu hoặc tái tạo SLIL.
10.5. Những sai lầm thường gặp trong phục hồi sau phẫu thuật SLIL
Tập ROM quá sớm: Có thể tạo lực lên vùng dây chằng chưa đủ khả năng chịu tải.
Tập cuối tầm DTM quá mạnh: Có thể làm tăng chuyển động tương đối giữa xương thuyền và xương nguyệt.
Tăng sức mạnh nắm quá nhanh: Có thể gây đau hoặc quá tải vùng cổ tay.
Chống tay khi chưa được phép: Có thể tạo lực nén đáng kể qua các xương cổ tay.
Không đánh giá kiểm soát thần kinh – cơ: Khiến người bệnh có thể còn hạn chế chức năng dù ROM đã cải thiện.
Vì vậy, chương trình phục hồi cần được điều chỉnh theo khả năng chịu tải thực tế và tình trạng ổn định khớp.
11. LƯỢNG GIÁ KẾT QUẢ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG SAU TỔN THƯƠNG SLIL
11.1. Đánh giá đau và chức năng cổ tay
Các công cụ thường được sử dụng gồm:
Numeric Rating Scale (NRS): Đánh giá mức độ đau của người bệnh.
Patient-Rated Wrist Evaluation (PRWE): Đánh giá đau và hạn chế chức năng cổ tay theo báo cáo của người bệnh.
QuickDASH: Đánh giá ảnh hưởng của tổn thương chi trên đến hoạt động và chức năng.
Những thang đo này hỗ trợ theo dõi hiệu quả điều trị.
Tuy nhiên, điểm số cải thiện không đồng nghĩa dây chằng đã lành hoàn toàn.
11.2. Đo biên độ vận động cổ tay
Biên độ vận động thường được đánh giá bằng thước đo góc.
Các hướng vận động cần kiểm tra gồm:
-
Gấp cổ tay.
-
Duỗi cổ tay.
-
Nghiêng quay.
-
Nghiêng trụ.
-
Sấp cẳng tay.
-
Ngửa cẳng tay.
Cần so sánh với bên đối diện khi phù hợp.
Tuy nhiên, không nên cố kiểm tra hết tầm khi người bệnh đang trong giai đoạn bảo vệ.
11.3. Đo sức mạnh nắm và sức mạnh véo
Sức mạnh nắm có thể được đánh giá bằng lực kế bàn tay.
Ngoài ra, lực véo giữa các ngón có thể cung cấp thông tin về chức năng bàn tay.
Kết quả cần được đánh giá theo tình trạng đau, tay thuận và giai đoạn phục hồi.
Đặc biệt, không nên thực hiện kiểm tra lực tối đa khi người bệnh chưa được phép tăng tải.
11.4. Đánh giá khả năng chịu trọng lượng cổ tay
Khi đã đủ điều kiện, có thể sử dụng các hoạt động chịu trọng lượng có kiểm soát để đánh giá chức năng.
Ví dụ:
-
Chống tay nhẹ lên tường.
-
Chịu trọng lượng từng phần trên mặt bàn.
-
Di chuyển trọng lượng trong tư thế chống tay.
-
Thực hiện nhiệm vụ đặc thù công việc.
Tuy nhiên, không có một ngưỡng duy nhất được xác nhận cho quyết định trở lại thể thao sau tổn thương SLIL.
Vì vậy, kết quả lượng giá cần được kết hợp với đánh giá sự ổn định khớp và yêu cầu hoạt động.
12. CÂU HỎI THƯỜNG GẶP VỀ PHỨC HỢP DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT (FAQ)
12.1. Dây chằng thuyền nguyệt nằm ở đâu?
Dây chằng thuyền nguyệt nằm giữa xương thuyền và xương nguyệt thuộc hàng gần của khối xương cổ tay.
12.2. Phức hợp dây chằng thuyền nguyệt gồm những cấu trúc nào?
Phức hợp gồm SLIL và các cấu trúc ổn định hỗ trợ. SLIL có ba phần chính: mu, gan và màng.
12.3. Đứt dây chằng thuyền nguyệt có nguy hiểm không?
Có thể. Đặc biệt, tổn thương gây mất vững kéo dài có thể làm thay đổi cơ học cổ tay và tăng nguy cơ thoái hóa.
12.4. Rách SLIL có tự lành không?
Khả năng hồi phục phụ thuộc mức độ rách và tình trạng ổn định. Một số tổn thương nhẹ có thể điều trị bảo tồn, nhưng đứt hoàn toàn gây mất vững có thể cần phẫu thuật.
12.5. Đứt dây chằng thuyền nguyệt có cần phẫu thuật không?
Không phải mọi trường hợp đều cần phẫu thuật. Quyết định phụ thuộc mức độ mất vững, khả năng sửa chữa dây chằng và tình trạng sụn khớp.
12.6. MRI có phát hiện được rách dây chằng thuyền nguyệt không?
Có. Tuy nhiên, MRI thông thường có thể bỏ sót vết rách nhỏ. MRA hoặc nội soi có thể được cân nhắc khi nghi ngờ lâm sàng vẫn cao.
12.7. Nội soi cổ tay có giúp chẩn đoán đứt SLIL không?
Có. Nội soi cho phép đánh giá trực tiếp hình thái dây chằng và mức độ mất vững của khớp.
12.8. Khoảng thuyền nguyệt giãn rộng có phải đứt dây chằng không?
Khoảng thuyền nguyệt giãn rộng là dấu hiệu gợi ý mất vững. Tuy nhiên, cần kết hợp hình ảnh và khám lâm sàng để xác định nguyên nhân.
12.9. DISI có phải là đứt dây chằng thuyền nguyệt không?
Không. DISI là kiểu biến dạng mất vững, thường liên quan đến rối loạn cơ học sau tổn thương hệ thống dây chằng.
12.10. SLAC Wrist là gì?
SLAC là tình trạng thoái hóa cổ tay theo kiểu đặc trưng, có thể phát triển sau mất vững thuyền nguyệt kéo dài.
12.11. Có nên tập gập duỗi cổ tay khi SLIL bị rách không?
Chỉ tập khi được phép. Mức độ và hướng vận động cần phù hợp với tình trạng ổn định của cổ tay.
12.12. Dart Thrower’s Motion có an toàn sau đứt SLIL không?
DTM có thể được sử dụng trong một số chương trình phục hồi. Tuy nhiên, cần giới hạn biên độ và tránh tập mạnh quá sớm, đặc biệt sau phẫu thuật.
12.13. Bao lâu sau phẫu thuật SLIL có thể chống tay?
Thời điểm phụ thuộc kỹ thuật phẫu thuật và mức độ hồi phục. Không nên áp dụng một mốc chung cho mọi người bệnh.
12.14. Tổn thương SLIL có gây giảm sức mạnh nắm không?
Có thể. Đau, mất vững và suy giảm kiểm soát cơ học cổ tay đều có thể ảnh hưởng sức mạnh nắm.
12.15. Khi nào được trở lại thể thao sau tổn thương dây chằng thuyền nguyệt?
Người bệnh cần được đánh giá độ ổn định, ROM, sức mạnh và khả năng chịu tải. Đặc biệt, các môn thể thao chống tay cần được xem xét kỹ.
13. KẾT LUẬN: VÌ SAO PHẢI ĐÁNH GIÁ TOÀN BỘ PHỨC HỢP DÂY CHẰNG THUYỀN NGUYỆT?
Phức hợp dây chằng thuyền nguyệt (Scapholunate Ligament Complex) là hệ thống quan trọng giúp duy trì sự phối hợp giữa xương thuyền và xương nguyệt. SLIL gồm ba thành phần chính: phần mu, phần gan và phần màng.
Tổn thương SLIL có thể xảy ra sau ngã chống tay hoặc chấn thương cổ tay có lực lớn. Tuy nhiên, mức độ đau và khả năng cử động bàn tay không đủ để xác định chính xác mức độ tổn thương.
Chẩn đoán cần kết hợp khám lâm sàng, X-quang, MRI và các phương pháp khảo sát bổ sung khi phù hợp. Đặc biệt, cần phân biệt rách dây chằng với mất vững cơ học thực sự.
Điều trị bảo tồn có thể phù hợp với một số trường hợp tổn thương nhẹ và ổn định. Trong khi đó, tổn thương hoàn toàn gây mất vững có thể cần phẫu thuật khâu hoặc tái tạo.
Phục hồi chức năng cần chú trọng bảo vệ mô, phục hồi ROM có kiểm soát và tăng khả năng ổn định động cổ tay. Đặc biệt, các bài tập chịu trọng lượng và DTM phải được sử dụng đúng giai đoạn.
Mất vững thuyền nguyệt kéo dài có thể góp phần gây biến dạng DISI và thoái hóa SLAC. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp rách dây chằng đều tiến triển theo hướng này.
0937782677
DÂY CHẰNG THUYỀN – THANG – THANG BÉ:
14. TÀI LIỆU THAM KHẢO
[1] Scapholunate ligament complex. Radiopaedia. DOI: https://doi.org/10.53347/rID-34420
[2] Scapholunate Ligament Injuries. 2024. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jhsg.2024.01.015
[3] Treatment of scapholunate ligament injury: Current concepts. 2017. DOI: https://doi.org/10.1302/2058-5241.2.170016
[4] The scapholunate ligament. 1982. DOI: https://doi.org/10.1016/S0363-5023(82)80021-X
[5] Current Concepts in Scapholunate Instability Without Arthritic Changes. 2023. DOI: https://doi.org/10.1007/s43465-023-00839-0
[6] Interdisciplinary consensus statements on imaging of scapholunate joint instability. 2021. DOI: https://doi.org/10.1007/s00330-021-08073-8
[7] Scapholunate advanced collapse: a pictorial review. 2014. DOI: https://doi.org/10.1007/s13244-014-0337-1
[8] Rehabilitation for scapholunate injury: Application of scientific and clinical evidence to practice. 2016. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jht.2016.03.010
[9] Scapholunate Interosseous Ligament Tears: Diagnostic Performance of 1.5 T, 3 T MRI, and MR Arthrography—A Systematic Review and Meta-analysis. 2016. DOI: https://doi.org/10.1016/j.acra.2016.04.006
[10] Scapholunate Instability: Diagnosis and Management – Anatomy, Kinematics, and Clinical Assessment – Part I. 2023. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jhsa.2023.05.013
[11] Dart thrower’s motion and the injured scapholunate interosseous ligament: A scoping review of studies examining motion, orthoses, and rehabilitation. 2020. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jht.2018.09.005
[12] There is motion between the scaphoid and the lunate during the dart-throwing motion. 2021. PubMed.
[13] Scapholunate and lunotriquetral joint dynamic stabilizers and their role in wrist neuromuscular control and proprioception. 2023. DOI: https://doi.org/10.1016/j.jht.2023.09.011
