SAU ĐỘT QUỴ, KIỂM SOÁT THÂN MÌNH CÓ DỰ BÁO KHẢ NĂNG TỰ SINH HOẠT SAU 1 NĂM? NGHIÊN CỨU TRÊN 269 NGƯỜI BỆNH

Người bệnh sau đột quỵ có thể ngồi vững nhưng chưa chắc đi lại hoặc tự sinh hoạt tốt. Vậy khả năng kiểm soát thân mình có thể dự báo mức phục hồi trong tương lai không?

Năm 2005, Wang và cộng sự nghiên cứu vấn đề này trên 269 người bệnh sau đột quỵ.

Nhóm tác giả sử dụng PASS-TC để đánh giá khả năng kiểm soát thân mình tại bốn thời điểm.

Đó là ngày 14, 30, 90 và 180 sau đột quỵ.

Sau một năm, người bệnh được đánh giá hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

Kết quả cho thấy điểm PASS-TC có tương quan với chức năng sinh hoạt sau một năm.

Tuy nhiên, thang đo có một hạn chế lớn: Hơn 30% người bệnh đạt điểm trần tại các thời điểm đánh giá.

Điều này khiến PASS-TC khó phát hiện những khác biệt ở người đã đạt khả năng vận động tương đối tốt.

KIỂM SOÁT THÂN MÌNH SAU ĐỘT QUỴ LÀ GÌ?

Kiểm soát thân mình (trunk control) là khả năng duy trì và điều chỉnh tư thế của thân trong hoạt động.

Đây là thành phần quan trọng của vận động chức năng.

Kiểm soát thân mình bao gồm những khả năng nào?

Người bệnh cần kiểm soát thân khi:

• Nằm nghiêng trên giường.

• Chuyển từ nằm sang ngồi.

• Duy trì tư thế ngồi.

• Điều chỉnh trọng tâm.

• Chuyển tư thế giữa nằm và ngồi.

• Chuẩn bị đứng lên.

• Thực hiện những nhiệm vụ sinh hoạt.

Khả năng này chịu ảnh hưởng của sức mạnh, cảm giác và kiểm soát thần kinh.

Vì sao người bệnh có thể ngồi nhưng vẫn khó di chuyển?

Duy trì tư thế ngồi là một yêu cầu vận động.

Trong khi đó, chuyển tư thế và đi lại đòi hỏi những kỹ năng khác.

Ví dụ, người bệnh có thể ngồi ổn định nhưng khó chuyển từ nằm sang ngồi.

Vì vậy, không thể đánh giá toàn bộ khả năng vận động chỉ bằng một tư thế.

THANG PASS-TC LÀ GÌ?

PASS-TC là viết tắt của Postural Assessment Scale for Stroke Patients – Trunk Control.

Đây là phần gồm các mục kiểm soát thân mình được chọn từ thang PASS.

PASS-TC khác PASS đầy đủ như thế nào?

PASS đầy đủ có 12 mục đánh giá khả năng kiểm soát tư thế.

Trong khi đó, PASS-TC chỉ sử dụng năm mục liên quan trực tiếp đến kiểm soát thân mình.

PASS-TC gồm những mục nào?

Các nội dung tập trung vào duy trì tư thế và chuyển tư thế cơ bản.

PASS-TC được chấm điểm như thế nào?

Mỗi mục có điểm từ 0 đến 3.

Tổng điểm tối đa là 15.

Điểm cao hơn thường biểu thị khả năng thực hiện các nhiệm vụ tốt hơn.

Tuy nhiên, phải chấm theo tiêu chí cụ thể của từng mục.

Không nên dùng điểm PASS-TC thay thế trực tiếp tổng điểm PASS đầy đủ.

BA ĐẶC TÍNH ĐO LƯỜNG ĐƯỢC NGHIÊN CỨU LÀ GÌ?

Nghiên cứu năm 2005 tập trung vào ba đặc tính.

1. Khả năng phân biệt – Discriminative ability

Khả năng phân biệt cho biết thang có thể phân biệt những người bệnh ở mức chức năng khác nhau hay không.

Ví dụ, một công cụ tốt cần phân biệt được người ngồi độc lập và người còn cần hỗ trợ.

Tuy nhiên, công cụ cũng cần có khả năng phân biệt khi người bệnh đã phục hồi khá.

2. Giá trị dự báo – Predictive validity

Giá trị dự báo phản ánh mức liên quan giữa kết quả hiện tại và một kết quả trong tương lai.

Trong nghiên cứu này, nhóm tác giả kiểm tra mối liên quan giữa PASS-TC và chức năng sinh hoạt sau một năm.

3. Khả năng đánh giá thay đổi – Responsiveness

Responsiveness phản ánh khả năng phát hiện thay đổi theo thời gian của đặc tính cần đo.

Ví dụ, người bệnh có thể cải thiện đáng kể sau điều trị.

Nếu thang đo không thay đổi tương ứng, khả năng theo dõi tiến triển có thể bị hạn chế.

NGHIÊN CỨU NĂM 2005 ĐƯỢC THỰC HIỆN NHƯ THẾ NÀO?

Nhóm nghiên cứu tuyển 269 người bệnh sau đột quỵ.

Đây là nghiên cứu tiến cứu theo dõi dọc.

Các thời điểm đánh giá

Vì sao cần nhiều mốc đánh giá?

Khả năng vận động sau đột quỵ có thể thay đổi theo thời gian.

Mức tiến triển ở giai đoạn sớm có thể khác giai đoạn muộn.

Vì vậy, đánh giá nhiều mốc giúp khảo sát độ nhạy thay đổi của thang.

CADL là gì?

CADL là viết tắt của Comprehensive Activities of Daily Living.

Đây là công cụ đánh giá hoạt động sinh hoạt hằng ngày.

Nhóm nghiên cứu sử dụng CADL tại mốc một năm làm tiêu chuẩn ngoài để kiểm tra giá trị dự báo.

Có phải nghiên cứu thử nghiệm một phương pháp tập kiểm soát thân mình?

Không.

Nghiên cứu không phân nhóm ngẫu nhiên vào các chương trình tập luyện.

Mục tiêu là đánh giá đặc tính của công cụ PASS-TC.

Vì vậy, không thể dùng kết quả để khẳng định một bài tập thân mình cụ thể có hiệu quả.

KẾT QUẢ 1: PASS-TC CÓ THỂ PHÂN BIỆT NGƯỜI BỆNH CÓ VÀ KHÔNG CÓ HẠN CHẾ CHỨC NĂNG

Kết quả cho thấy điểm PASS-TC khác nhau giữa nhóm có hạn chế chức năng và nhóm không có hạn chế.

Điều này được ghi nhận tại bốn thời điểm nghiên cứu.

Kết quả này có ý nghĩa gì?

PASS-TC phản ánh được một số khác biệt về khả năng kiểm soát thân mình.

Ví dụ, người cần hỗ trợ khi chuyển tư thế có thể đạt điểm thấp hơn.

Trong khi đó, người có khả năng vận động tốt hơn có thể đạt điểm cao hơn.

Vậy tại sao khả năng phân biệt vẫn bị đánh giá là hạn chế?

Vấn đề chính là hiệu ứng trần.

Nhiều người bệnh đạt mức điểm tối đa hoặc gần tối đa.

Do đó, công cụ khó phân biệt thêm mức chức năng trong nhóm này.

KẾT QUẢ 2: HƠN 30% NGƯỜI BỆNH GẶP HIỆU ỨNG TRẦN

Đây là một trong những phát hiện quan trọng nhất.

Nghiên cứu ghi nhận hiệu ứng trần trên 30% tại cả bốn thời điểm.

Hiệu ứng trần là gì?

Hiệu ứng trần xuất hiện khi nhiều người đạt mức điểm cao nhất của thang.

Khi đó, công cụ khó phát hiện tiến triển bổ sung.

Ví dụ về hiệu ứng trần

Giả sử người bệnh đạt PASS-TC 15/15 tại ngày 30.

Đến ngày 90, khả năng vận động của người đó tiếp tục cải thiện.

Tuy nhiên, PASS-TC vẫn chỉ có thể ghi nhận tối đa 15 điểm.

Kết quả không thể tăng thêm.

Hiệu ứng trần có nghĩa người bệnh đã phục hồi hoàn toàn không?

Không.

Người bệnh có thể hoàn thành những nhiệm vụ thân mình cơ bản.

Tuy nhiên, họ vẫn khó thực hiện các hoạt động phức tạp hơn.

Ví dụ, kiểm soát thăng bằng khi di chuyển hoặc thực hiện hai nhiệm vụ cùng lúc.

Vì vậy, điểm PASS-TC tối đa không có nghĩa chức năng vận động đã bình thường hoàn toàn.

KẾT QUẢ 3: PASS-TC CÓ GIÁ TRỊ DỰ BÁO CHỨC NĂNG SINH HOẠT SAU MỘT NĂM

Nhóm nghiên cứu so sánh điểm PASS-TC tại bốn mốc với điểm CADL sau một năm.

Kết quả cho thấy tương quan Spearman từ 0,50 trở lên.

Hệ số Spearman ρ là gì?

Spearman rho là hệ số tương quan thứ bậc.

Nó phản ánh mức liên hệ đơn điệu giữa hai biến.

Giá trị dương cho thấy hai biến có xu hướng tăng cùng nhau.

ρ ≥ 0,50 có nghĩa gì?

Trong nghiên cứu, kết quả được diễn giải là tương quan mức vừa.

Người đạt PASS-TC cao hơn có xu hướng đạt chức năng sinh hoạt tốt hơn sau một năm.

Tuy nhiên, đây là xu hướng ở cấp độ nhóm.

Có thể dùng PASS-TC để dự đoán chính xác Barthel của một người không?

Không thể dựa riêng vào kết quả này.

Nghiên cứu sử dụng CADL làm tiêu chuẩn ngoài.

Nó không cung cấp công thức dự báo điểm Barthel cho từng người bệnh.

Ngoài ra, hệ số tương quan không phải độ chính xác dự báo ở cấp cá nhân.

Giá trị dự báo có nghĩa kiểm soát thân mình gây ra phục hồi tốt hơn?

Không.

Nghiên cứu quan sát không xác định quan hệ nhân quả.

Kiểm soát thân mình có thể phản ánh mức suy giảm thần kinh và chức năng tổng thể.

Các yếu tố khác vẫn có thể ảnh hưởng đến kết quả sinh hoạt.

KẾT QUẢ 4: PASS-TC NHẠY VỚI THAY ĐỔI HƠN TRONG GIAI ĐOẠN 14–30 NGÀY

Nhóm tác giả sử dụng Standardized Response Mean (SRM) để đánh giá khả năng phát hiện thay đổi.

Kết quả cho thấy SRM giảm rõ rệt qua ba giai đoạn.

SRM là gì?

SRM là viết tắt của Standardized Response Mean.

Chỉ số thường được tính bằng thay đổi trung bình chia cho độ lệch chuẩn của thay đổi.

SRM = 0,65 có ý nghĩa gì?

Trong khoảng ngày 14–30, PASS-TC ghi nhận khả năng phát hiện thay đổi ở mức vừa.

Điều này cho thấy công cụ có thể hữu ích khi theo dõi tiến triển sớm.

Tuy nhiên, SRM không phải điểm thay đổi tối thiểu có ý nghĩa lâm sàng.

Vì sao SRM giảm còn 0,02 ở giai đoạn 90–180 ngày?

Một khả năng giải thích là nhiều người đã đạt mức điểm cao.

Khi xuất hiện hiệu ứng trần, điểm số khó tăng thêm.

Ngoài ra, mức thay đổi thực tế có thể giảm theo thời gian.

Tuy nhiên, không thể quy toàn bộ kết quả SRM thấp cho một nguyên nhân duy nhất.

SRM = 0,02 có nghĩa người bệnh không còn phục hồi?

Không.

Nó chỉ cho thấy PASS-TC ghi nhận rất ít thay đổi tương đối trong giai đoạn này.

Người bệnh vẫn có thể cải thiện những kỹ năng vận động phức tạp hơn.

Vì vậy, cần lựa chọn công cụ đủ khả năng phát hiện thay đổi ở từng giai đoạn.

KẾT QUẢ 5: KHẢ NĂNG DỰ BÁO TỐT KHÔNG ĐỒNG NGHĨA VỚI KHẢ NĂNG THEO DÕI TỐT

Đây là thông điệp khoa học quan trọng nhất của bài báo.

PASS-TC có tương quan với chức năng sinh hoạt sau một năm.

Tuy nhiên, thang lại gặp hạn chế trong việc phân biệt và theo dõi tiến triển.

Vì sao hai kết quả này không mâu thuẫn?

Một phép đo có thể chứa thông tin liên quan đến tiên lượng.

Nhưng phép đo đó chưa chắc đủ nhạy với những thay đổi nhỏ.

Ví dụ, khả năng tự ngồi và chuyển tư thế ở giai đoạn sớm có thể phản ánh mức chức năng ban đầu.

Tuy nhiên, khi người bệnh đã thực hiện tốt các nhiệm vụ cơ bản, thang sẽ khó phát hiện tiến triển tiếp theo.

Điều này có ý nghĩa gì với nghiên cứu phục hồi chức năng?

Khi lựa chọn thang đo, cần xác định mục đích sử dụng.

Một công cụ phục vụ dự báo chưa chắc là công cụ tốt nhất để đo hiệu quả can thiệp.

Tương tự, công cụ có độ tin cậy cao chưa chắc có độ nhạy thay đổi cao.

BẢNG TỔNG HỢP KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU NHƯ THẾ NÀO?

Nghiên cứu cung cấp những thông tin hữu ích khi lựa chọn công cụ lượng giá.

Tuy nhiên, cần phân biệt mục tiêu sàng lọc, tiên lượng và theo dõi kết quả.

1. Đánh giá kiểm soát thân mình ở giai đoạn sớm

PASS-TC có thể cung cấp thông tin về những nhiệm vụ tư thế cơ bản.

Ví dụ, bác sĩ có thể quan sát khả năng ngồi và chuyển tư thế trên giường.

2. Sử dụng điểm PASS-TC như một thông tin tiên lượng

Điểm PASS-TC có liên quan đến chức năng sinh hoạt sau một năm.

Tuy nhiên, không nên sử dụng điểm này như một công cụ tiên lượng độc lập.

Cần kết hợp tình trạng vận động, nhận thức và các yếu tố lâm sàng khác.

3. Kiểm tra hiệu ứng trần

Nếu người bệnh đã đạt 15/15 điểm, PASS-TC không thể ghi nhận điểm cao hơn.

Khi đó, cần xem xét những công cụ có mức thử thách phù hợp hơn.

4. Kết hợp thêm công cụ thăng bằng và di chuyển

Bác sĩ có thể cân nhắc:

Lựa chọn công cụ phụ thuộc vào khả năng và mục tiêu của từng người bệnh.

5. Không dùng riêng PASS-TC để kết luận hiệu quả điều trị

Nếu chương trình hướng đến cải thiện thăng bằng động, PASS-TC có thể chưa đủ nhạy.

Đặc biệt, người đã đạt điểm trần cần được lượng giá bằng nhiệm vụ phù hợp hơn.

6. Chuẩn hóa điều kiện đánh giá

Khi sử dụng PASS-TC, cần tuân thủ tiêu chí và hướng dẫn chấm điểm.

Ngoài ra, cần bảo đảm an toàn trong các nhiệm vụ chuyển tư thế.

VÍ DỤ DIỄN GIẢI PASS-TC TRONG THỰC HÀNH

Dưới đây là ví dụ minh họa, không phải dữ liệu của nghiên cứu.

Người bệnh từ 11 lên 15 điểm có cải thiện không?

Điểm số cho thấy khả năng thực hiện những nhiệm vụ được đánh giá tốt hơn.

Tuy nhiên, cần xem xét chất lượng vận động và điều kiện kiểm tra.

Điểm 15/15 có nghĩa không cần tập nữa không?

Không.

Người bệnh có thể vẫn cần tập thăng bằng, đi bộ hoặc chức năng chi trên.

Điểm tối đa chỉ cho thấy họ đạt giới hạn của PASS-TC.

Có thể dùng mức tăng bốn điểm làm MCID không?

Không.

Nghiên cứu năm 2005 không xác định một ngưỡng MCID như vậy.

Mức tăng trong ví dụ không thể tự xem là thay đổi quan trọng về lâm sàng.

KIỂM SOÁT THÂN MÌNH CÓ PHẢI YẾU TỐ QUYẾT ĐỊNH PHỤC HỒI SAU ĐỘT QUỴ?

Không thể kết luận như vậy.

Kiểm soát thân mình là thành phần quan trọng của hoạt động chức năng.

Tuy nhiên, phục hồi còn liên quan đến nhiều yếu tố.

Ví dụ, sức mạnh, cảm giác, nhận thức và khả năng phối hợp vận động đều đáng quan tâm.

Ngoài ra, hoàn cảnh sinh hoạt và hỗ trợ từ gia đình cũng có thể ảnh hưởng đến mức độc lập.

Nghiên cứu này chứng minh giá trị tương quan và dự báo của thang đo, không chứng minh kiểm soát thân mình là nguyên nhân duy nhất quyết định khả năng sinh hoạt.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu có một số giới hạn quan trọng.

Thứ nhất, PASS-TC chỉ gồm năm mục cơ bản.

Vì vậy, công cụ có thể chưa bao quát những nhiệm vụ thăng bằng phức tạp.

Thứ hai, hiệu ứng trần xuất hiện tại cả bốn mốc.

Thứ ba, khả năng phát hiện thay đổi giảm đáng kể sau giai đoạn sớm.

Thứ tư, hệ số tương quan với CADL không phải công thức dự báo riêng cho từng người.

Ngoài ra, nghiên cứu không thử nghiệm chương trình tập thân mình mới.

Vì vậy, chưa thể kết luận tập cải thiện PASS-TC sẽ trực tiếp làm tăng CADL sau một năm.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

PASS-TC là gì?

Đây là phần đánh giá kiểm soát thân mình gồm năm mục của thang PASS.

PASS-TC tối đa bao nhiêu điểm?

Tổng điểm tối đa là 15.

Mỗi mục được chấm từ 0 đến 3.

PASS-TC có dự báo khả năng sinh hoạt sau một năm không?

Nghiên cứu ghi nhận tương quan Spearman từ 0,50 trở lên với điểm CADL sau một năm.

Tuy nhiên, chưa thể dự đoán chính xác điểm của từng người chỉ từ kết quả này.

Hiệu ứng trần là gì?

Hiệu ứng trần xảy ra khi nhiều người đạt điểm tối đa.

Điều này hạn chế khả năng phân biệt và phát hiện tiến triển thêm.

Vì sao PASS-TC có hiệu ứng trần trên 30%?

Thang gồm những nhiệm vụ kiểm soát thân mình cơ bản.

Nhiều người bệnh có thể hoàn thành chúng trong quá trình phục hồi.

SRM = 0,65 có nghĩa gì?

Đây là chỉ số phản ánh khả năng phát hiện thay đổi tương đối trong giai đoạn ngày 14–30.

Kết quả được diễn giải ở mức vừa.

SRM = 0,02 có nghĩa người bệnh không tiến bộ?

Không.

Nó cho thấy thang ghi nhận rất ít thay đổi tương đối trong khoảng ngày 90–180.

PASS-TC có giống Trunk Control Test không?

Không.

Hai thang có cấu trúc và quy tắc chấm điểm khác nhau.

Có nên sử dụng PASS-TC để đánh giá hiệu quả tập thân mình không?

Có thể cân nhắc theo mục tiêu và giai đoạn.

Tuy nhiên, cần chú ý độ nhạy thay đổi thấp và hiệu ứng trần.

KẾT LUẬN: PASS-TC CÓ GIÁ TRỊ DỰ BÁO NHƯNG KHÔNG PHẢI CÔNG CỤ LÝ TƯỞNG ĐỂ THEO DÕI MỌI TIẾN TRIỂN

Nghiên cứu của Wang và cộng sự cung cấp bằng chứng về ba đặc tính của PASS-TC.

Thang có thể phản ánh khác biệt chức năng và liên quan đến khả năng sinh hoạt sau một năm.

Hệ số tương quan với CADL đạt từ 0,50 trở lên.

Tuy nhiên, hiệu ứng trần vượt 30% tại cả bốn mốc.

Khả năng phát hiện thay đổi cũng giảm từ SRM 0,65 xuống 0,02 qua các giai đoạn.

Đối với người bệnh: Đạt điểm PASS-TC tối đa không có nghĩa mọi khả năng vận động đã hồi phục hoàn toàn.

Đối với bác sĩ: Cần chọn công cụ phù hợp với mục tiêu dự báo hoặc theo dõi thay đổi.

Thông điệp quan trọng: Một thang đo có thể hữu ích để dự báo tương lai nhưng chưa chắc đủ nhạy để phát hiện mọi tiến triển trong quá trình phục hồi.

Tài liệu tham khảo

Wang CH, Hsueh IP, Sheu CF, Hsieh CL. Discriminative, Predictive, and Evaluative Properties of a Trunk Control Measure in Patients With Stroke. Physical Therapy. 2005;85(9):887–894.

DOI: 10.1093/ptj/85.9.887

Bài viết phục vụ giáo dục sức khỏe và cập nhật chuyên môn. Nội dung không thay thế lượng giá hoặc chỉ định điều trị cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677