DÂY CHẰNG CHÀY MÁC NGANG: VÌ SAO TỔN THƯƠNG MỘT DÂY CHẰNG SÂU CÓ THỂ GÂY MẤT VỮNG CỔ CHÂN KÉO DÀI?
Dây chằng chày mác ngang (Transverse Tibiofibular Ligament – TTFL) là cấu trúc dây chằng nằm sâu ở phía sau khớp chày mác dưới. Dây chằng này góp phần duy trì độ vững của gọng cổ chân và tạo bờ nâng đỡ phía sau cho khớp chày – sên.
Trong nhiều tài liệu giải phẫu, dây chằng chày mác ngang được xem là thành phần sâu của dây chằng chày mác sau dưới (Posterior Inferior Tibiofibular Ligament – PITFL). Tuy nhiên, một số tài liệu lâm sàng mô tả TTFL như một thành phần riêng của hệ thống syndesmosis.
Sự khác biệt về cách phân loại không làm thay đổi vai trò của dây chằng trong ổn định cổ chân.
Khi phức hợp chày mác dưới bị tổn thương, người bệnh có thể gặp đau kéo dài, giảm khả năng chịu trọng lượng hoặc mất vững khi đi bộ và chơi thể thao.
Đặc biệt, tổn thương syndesmosis thường cần được đánh giá kỹ hơn bong gân cổ chân ngoài thông thường, vì có nguy cơ liên quan nhiều dây chằng và mất tương quan gọng cổ chân. [1]–[4]
1. Giải phẫu dây chằng chày mác ngang (Transverse Tibiofibular Ligament)
1.1. Dây chằng chày mác ngang nằm ở đâu?
Dây chằng chày mác ngang nằm phía sau và dưới của khớp chày mác dưới.
Cấu trúc chạy giữa phần sau đầu dưới xương mác và bờ sau đầu dưới xương chày, gần mặt khớp chày – sên.
Các đặc điểm giải phẫu quan trọng gồm:
-
Điểm bám phía mác: Vùng sau – trong đầu dưới xương mác, gần hố mắt cá.
-
Hướng đi: Chạy từ ngoài vào trong, hơi chếch lên và ra trước tùy bó sợi.
-
Điểm bám phía chày: Bờ sau đầu dưới xương chày, sát vùng mép sau diện khớp.
-
Vị trí: Nằm sâu và thấp hơn lớp nông của dây chằng chày mác sau.
-
Đặc điểm hình thái: Dải sợi dày tạo bờ nhô vào phía sau khớp chày – sên.
-
Chức năng: Hỗ trợ ổn định hệ thống chày mác dưới và giới hạn chuyển động bất thường ở phía sau cổ chân.
Nghiên cứu giải phẫu của Golanó và cộng sự năm 2010 mô tả TTFL là bó sâu của hệ thống dây chằng chày mác sau. [2]
Nghiên cứu nội soi năm 2021 cũng xác nhận vị trí sâu và thấp của cấu trúc này so với dây chằng chày mác sau nông. [4]
1.2. Dây chằng chày mác ngang có phải dây chằng chày mác sau dưới không?
Hai tên gọi có liên quan nhưng không hoàn toàn đồng nghĩa.
Posterior Inferior Tibiofibular Ligament (PITFL) thường chỉ hệ thống dây chằng chày mác ở phía sau khớp chày mác dưới.
Theo cách phân chia giải phẫu phổ biến, hệ thống này gồm:
-
Lớp nông: dây chằng chày mác sau.
-
Lớp sâu: dây chằng chày mác ngang.
Trong một số tài liệu, TTFL được xem là dây chằng riêng biệt và tính là thành phần thứ tư của syndesmosis.
Ngược lại, một số tác giả gộp hai cấu trúc thành phức hợp dây chằng chày mác sau.
Nghiên cứu nội soi năm 2021 nhấn mạnh rằng thuật ngữ “dây chằng chày mác ngang” hoặc “bó sâu của dây chằng chày mác sau” đều được sử dụng trong y văn. [4]
Vì vậy, khi đọc MRI hoặc hồ sơ phẫu thuật, cần xác định chính xác tác giả đang mô tả lớp nào.
1.3. Dây chằng chày mác ngang khác bó nông PITFL như thế nào?
Về vị trí: TTFL nằm sâu hơn và thấp hơn dây chằng chày mác sau nông.
Về điểm bám: TTFL liên kết vùng sau đầu dưới xương mác với bờ sau xương chày, gần diện khớp chày – sên.
Về hướng sợi: TTFL có hướng tương đối ngang và chếch, trong khi bó nông PITFL thường hướng lên trên – trong rõ hơn.
Về hình thái: TTFL tạo một bờ mô sợi nhô vào phía sau của gọng cổ chân.
Về chức năng: Cả hai phối hợp ổn định chày mác dưới, nhưng TTFL còn góp phần tạo bờ nâng đỡ phía sau khớp chày – sên.
Sự phân biệt này có ý nghĩa khi đánh giá tổn thương bằng MRI hoặc nội soi. [2], [4]
1.4. Vì sao dây chằng chày mác ngang được mô tả như sụn viền phía sau cổ chân?
Một đặc điểm đặc biệt của TTFL là tạo thành cấu trúc giống sụn viền phía sau (posterior labrum).
Dây chằng nhô xuống phía dưới bờ sau xương chày, giúp tăng độ sâu chức năng của diện khớp phía sau.
Nhờ đó, TTFL góp phần hạn chế chuyển động xương sên ra sau quá mức.
Tuy nhiên, đây là cách mô tả vai trò cơ học của mô dây chằng.
TTFL không phải một sụn viền độc lập giống labrum khớp vai hoặc khớp háng.
Nghiên cứu nội soi năm 2021 xác nhận đặc điểm bờ dây chằng nhô xuống phía sau mặt khớp chày và tiếp xúc gần với sụn khớp vùng sau – ngoài xương sên. [4]
1.5. Dây chằng chày mác ngang liên quan đến những cấu trúc nào?
TTFL có mối liên quan với nhiều thành phần của vùng cổ chân sau.
Dây chằng chày mác sau nông: Nằm phía sau và nông hơn TTFL.
Dây chằng sên mác sau (Posterior Talofibular Ligament – PTFL): Nối xương mác với xương sên, nằm phía dưới vùng dây chằng chày mác sau.
Dây chằng gian mắt cá sau (Posterior Intermalleolar Ligament): Là cấu trúc có hình thái biến đổi, có thể liên tục hoặc nằm gần TTFL.
Gân cơ gấp dài ngón cái (Flexor Hallucis Longus – FHL): Đi qua vùng sau cổ chân và là mốc giải phẫu quan trọng trong nội soi.
Bao khớp cổ chân sau: Có những liên kết với các dải dây chằng vùng sau.
Mép sau xương chày: Nằm gần điểm bám của TTFL và hệ thống PITFL.
Những mối liên quan này có ý nghĩa khi đánh giá đau cổ chân sau và lập kế hoạch phẫu thuật. [4]
1.6. Dây chằng chày mác ngang khác dây chằng sên mác sau như thế nào?
Hai dây chằng có vị trí gần nhau nhưng điểm bám khác nhau.
Dây chằng chày mác ngang (TTFL) nối xương chày với xương mác.
Dây chằng sên mác sau (PTFL) nối xương mác với xương sên.
TTFL thuộc hệ thống syndesmosis, trong khi PTFL thuộc phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân.
Điều này rất quan trọng khi đọc báo cáo MRI, vì hai cấu trúc có thể xuất hiện gần nhau ở mặt phẳng ngang và đứng dọc.
1.7. Dây chằng chày mác ngang khác dây chằng gian mắt cá sau như thế nào?
Dây chằng gian mắt cá sau (Posterior Intermalleolar Ligament) có thể chạy từ vùng phía ngoài cổ chân đến bờ sau – trong của xương chày hoặc mắt cá trong.
Một số bó sợi liên tục với mô bao khớp hoặc hệ thống dây chằng phía sau.
Trong khi đó, TTFL là phần sâu của hệ thống liên kết chày mác sau.
Nghiên cứu nội soi năm 2021 cho thấy sự biến thiên giải phẫu đáng kể ở vùng này.
Đặc biệt, không nên kết luận một dây chằng bị thiếu hoặc bị rách chỉ vì không nhận diện được một dải sợi riêng biệt. [4]
Dây chằng gót thuyền trên trong
2. Chức năng dây chằng chày mác ngang trong ổn định Syndesmosis và gọng cổ chân
2.1. Phức hợp dây chằng chày mác dưới (Distal Tibiofibular Syndesmosis) gồm những thành phần nào?
Syndesmosis là hệ thống liên kết mô sợi giữa đầu dưới xương chày và xương mác.
Các cấu trúc chính gồm:
Dây chằng chày mác trước dưới (AITFL): Liên kết phần trước đầu dưới xương chày và xương mác.
Dây chằng chày mác sau dưới (PITFL): Liên kết phần sau đầu dưới hai xương.
Dây chằng chày mác ngang (TTFL): Nằm sâu, gần bờ sau diện khớp chày – sên.
Dây chằng chày mác gian cốt (IOL): Là cấu trúc mô sợi dày nằm giữa đầu dưới xương chày và xương mác, liên tục với màng gian cốt.
Tùy cách phân loại, PITFL và TTFL có thể được xem là hai thành phần hoặc một phức hợp sau.
Các cấu trúc phối hợp duy trì hình dạng của gọng cổ chân trong vận động và chịu trọng lượng. [2], [3]
2.2. TTFL giúp ngăn xương sên di lệch ra sau như thế nào?
Dây chằng chày mác ngang tạo bờ mô sợi chắc ở phía sau diện khớp chày – sên.
Bờ này có thể giúp hạn chế sự dịch chuyển ra sau quá mức của xương sên.
Ngoài ra, TTFL góp phần duy trì liên kết chày mác ở phía sau.
Vì vậy, cấu trúc này hỗ trợ cả độ vững của syndesmosis và hình dạng chức năng của gọng cổ chân.
Tuy nhiên, TTFL không phải cấu trúc duy nhất ngăn xương sên trượt ra sau.
Bao khớp, dây chằng khác và sự tương thích của diện khớp đều tham gia ổn định.
2.3. Dây chằng chày mác ngang có quan trọng trong chống giãn rộng syndesmosis không?
Có vai trò hỗ trợ cùng hệ thống dây chằng sau.
Tổng quan năm 2021 ghi nhận phức hợp syndesmosis phía sau cung cấp khoảng 40–45% khả năng kháng lại lực làm tách xa chày mác trong những mô hình cơ sinh học được trích dẫn. [5]
Tuy nhiên, đây là đóng góp được báo cáo cho hệ thống phía sau, không phải giá trị riêng của TTFL.
Không nên diễn giải rằng TTFL một mình tạo ra 40–45% độ vững cổ chân.
Ngoài ra, kết quả thực nghiệm có thể thay đổi theo tư thế và phương pháp tạo lực.
2.4. Vì sao dây chằng chày mác ngang quan trọng khi gấp mu cổ chân?
Khi cổ chân gấp mu, phần trước ròng rọc xương sên rộng hơn đi vào gọng chày – mác.
Điều này làm thay đổi tương quan và lực căng của hệ thống syndesmosis.
Các dây chằng chày mác dưới phải kiểm soát sự dịch chuyển của đầu dưới xương mác trong quá trình vận động.
Tuy nhiên, không thể khẳng định TTFL luôn là bó chịu lực lớn nhất khi gấp mu.
Các thành phần trước, gian cốt và sau phối hợp theo tư thế của khớp. [2], [5]
3. Nguyên nhân tổn thương dây chằng chày mác ngang và bong gân cổ chân cao
3.1. Bong gân cổ chân cao (High Ankle Sprain) là gì?
Bong gân cổ chân cao (High Ankle Sprain) là tổn thương hệ thống dây chằng chày mác dưới, còn gọi là syndesmotic ankle sprain.
Khác với bong gân cổ chân ngoài thường liên quan ATFL và CFL, chấn thương này ảnh hưởng đến các cấu trúc giữ xương chày và xương mác ở đầu dưới.
Tùy mức độ, tổn thương có thể liên quan AITFL, dây chằng gian cốt, PITFL và TTFL.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp bong gân cổ chân cao đều có rách dây chằng chày mác ngang. [5], [6]
3.2. Vì sao xoay ngoài bàn chân có thể gây tổn thương Syndesmosis?
Cơ chế thường gặp là bàn chân bị cố định trong khi cẳng chân xoay tương đối.
Đặc biệt, tổ hợp gấp mu cổ chân và xoay ngoài có thể gây lực căng lớn lên syndesmosis.
Tổn thương thường bắt đầu ở một số cấu trúc phía trước, sau đó có thể lan đến dây chằng gian cốt và hệ thống phía sau khi lực chấn thương tăng.
Những tình huống có thể gặp gồm:
-
Bóng đá và bóng bầu dục.
-
Bóng rổ.
-
Trượt tuyết.
-
Các môn thể thao đối kháng.
-
Ngã khi bàn chân bị giữ cố định.
-
Tai nạn giao thông hoặc chấn thương năng lượng cao.
Tuy nhiên, thứ tự rách dây chằng không cố định trong mọi cơ chế.
Vì vậy, không thể dự đoán chính xác TTFL có bị rách chỉ từ hướng xoay được người bệnh mô tả. [5], [7]
3.3. Rách TTFL có thể xuất hiện cùng gãy mắt cá sau không?
Có thể.
Hệ thống PITFL–TTFL nằm gần bờ sau xương chày và có liên quan đến vùng mắt cá sau.
Trong một số chấn thương xoay, lực có thể gây rách dây chằng hoặc làm bong mảnh xương tại vị trí bám.
Do đó, gãy mắt cá sau có thể liên quan tổn thương syndesmosis.
Tuy nhiên, gãy mắt cá sau không tự động chứng minh TTFL bị rách.
Trong một số trường hợp, phức hợp dây chằng sau vẫn bám vào mảnh gãy.
Điều trị cần đánh giá kích thước mảnh gãy, vị trí, mức di lệch và độ vững toàn bộ gọng cổ chân.
3.4. Gãy Maisonneuve có liên quan đến dây chằng chày mác ngang không?
Gãy Maisonneuve là một dạng chấn thương xoay phức tạp.
Tình trạng này thường bao gồm gãy đoạn gần xương mác cùng tổn thương syndesmosis và cấu trúc ổn định cổ chân khác.
Tùy cơ chế, hệ thống dây chằng sau cũng có thể bị ảnh hưởng.
Đặc biệt, người bệnh có thể đau chủ yếu ở cổ chân, khiến gãy xương mác gần bị bỏ sót.
Vì vậy, khi nghi ngờ chấn thương syndesmosis, cần khám dọc toàn bộ xương mác.
Không nên chỉ chụp hoặc khám vùng mắt cá nếu bệnh cảnh gợi ý tổn thương cao hơn.
3.5. Dây chằng chày mác ngang có thể gây chèn ép cổ chân sau không?
Có thể trong những trường hợp được lựa chọn.
TTFL nằm gần khoang sau khớp chày – sên.
Nếu mô dây chằng dày hoặc hình thái bất thường, cấu trúc có thể tham gia cơ chế chèn ép mô mềm phía sau.
Một số nghiên cứu nội soi mô tả liên quan giữa biến thể cấu trúc dây chằng sau và hội chứng chèn ép cổ chân sau. [4]
Tuy nhiên, hội chứng này còn có nhiều nguyên nhân như os trigonum, tổn thương mỏm sau xương sên và bệnh lý gân FHL.
Vì vậy, không nên quy mọi đau cổ chân sau cho TTFL.
4. Triệu chứng rách dây chằng chày mác ngang và mất vững Syndesmosis
4.1. Tổn thương Syndesmosis thường gây đau ở đâu?
Người bệnh có thể đau phía trước hoặc phía trên khớp cổ chân, gần khoảng giữa đầu dưới xương chày và xương mác.
Đau thường tăng khi:
-
Chịu trọng lượng.
-
Đi bộ nhanh.
-
Đẩy người về phía trước khi bước.
-
Xoay cẳng chân trên bàn chân cố định.
-
Chạy hoặc đổi hướng.
-
Thực hiện động tác đòi hỏi gấp mu cổ chân.
Nếu hệ thống sau bị ảnh hưởng, người bệnh có thể đau phía sau cổ chân.
Tuy nhiên, vị trí đau không đủ để xác định riêng TTFL bị rách.
4.2. Đau cổ chân sau có phải dấu hiệu rách Transverse Tibiofibular Ligament không?
Không nhất thiết.
Đau vùng sau cổ chân có thể xuất phát từ:
-
Tổn thương PITFL hoặc TTFL.
-
Gân cơ gấp dài ngón cái.
-
Hội chứng os trigonum.
-
Tổn thương sụn xương sên.
-
Gãy mắt cá sau.
-
Dây chằng sên mác sau.
-
Các cấu trúc bao khớp phía sau.
Do đó, cần đánh giá đồng thời triệu chứng, cơ chế chấn thương và hình ảnh học khi có chỉ định.
4.3. Mất vững Syndesmosis có biểu hiện như thế nào?
Một số người bệnh có cảm giác cổ chân không chắc chắn khi chịu trọng lượng.
Các biểu hiện có thể gồm đau kéo dài, khó chạy giảm tốc và cảm giác cổ chân bị hụt khi đổi hướng.
Trong tổn thương nặng, gọng cổ chân có thể mất tương quan.
Tuy nhiên, cảm giác không vững không đồng nghĩa có giãn rộng chày mác trên X-quang.
Ngược lại, một số tổn thương mất vững tiềm ẩn chỉ được nhận diện khi đánh giá động hoặc trong phẫu thuật.
4.4. Khi nào bong gân cổ chân cao cần đánh giá khẩn cấp?
Người bệnh cần được đánh giá sớm khi không thể chịu trọng lượng, có biến dạng cổ chân hoặc nghi ngờ gãy xương.
Cần khám khẩn cấp nếu có:
-
Đau dữ dội sau chấn thương mạnh.
-
Bàn chân lạnh, tím hoặc giảm cảm giác.
-
Vết thương hở.
-
Sưng căng tăng nhanh.
-
Biến dạng gọng cổ chân.
-
Đau dọc xương mác lên tận vùng gối.
-
Nghi ngờ gãy Maisonneuve.
-
Đau tăng hoặc mất vững rõ sau chấn thương.
Không nên tự thực hiện những động tác xoay ngoài mạnh hoặc tập chạy khi chưa loại trừ mất vững syndesmosis.
5. Chẩn đoán dây chằng chày mác ngang bằng MRI, siêu âm và X-quang
5.1. Khám lâm sàng Syndesmosis Injury cần đánh giá những gì?
Bác sĩ cần khai thác cơ chế chấn thương và đánh giá toàn bộ hệ thống cổ chân – cẳng chân.
Những nội dung quan trọng gồm:
-
Khả năng chịu trọng lượng.
-
Vị trí đau khi sờ.
-
Độ sưng và bầm tím.
-
ROM cổ chân.
-
Đau khi gấp mu và xoay ngoài.
-
Độ vững của khớp chày mác dưới.
-
Tổn thương dây chằng delta và dây chằng ngoài.
-
Đau dọc xương mác.
-
Chức năng thần kinh và tuần hoàn ngoại vi.
Cần xác định liệu người bệnh có bong gân ổn định hay nghi ngờ gọng cổ chân mất vững trước khi chỉ định phục hồi chịu tải.
5.2. Squeeze Test có phát hiện rách dây chằng chày mác ngang không?
Squeeze Test là nghiệm pháp ép xương chày và xương mác vào nhau ở vùng cẳng chân.
Nếu nghiệm pháp tái tạo đau vùng syndesmosis, kết quả có thể gợi ý tổn thương.
Tuy nhiên, Squeeze Test không xác định trực tiếp bó TTFL bị rách.
Ngoài ra, nghiệm pháp có độ nhạy và độ đặc hiệu thay đổi giữa các nghiên cứu.
Vì vậy, kết quả âm tính không đủ để loại trừ mọi tổn thương syndesmosis.
5.3. External Rotation Stress Test có vai trò gì?
External Rotation Stress Test tạo lực xoay ngoài lên bàn chân trong điều kiện kiểm soát.
Nghiệm pháp có thể tái tạo đau khi hệ thống syndesmosis bị tổn thương.
Tuy nhiên, đây không phải nghiệm pháp đặc hiệu cho TTFL.
Trong chấn thương cấp, cần loại trừ gãy – trật trước khi áp dụng các lực gây căng lớn.
5.4. Fibular Translation Test và Cotton Test đánh giá mất vững như thế nào?
Fibular Translation Test khảo sát sự dịch chuyển trước – sau của xương mác so với xương chày.
Cotton Test tạo lực dịch chuyển bên lên vùng xương sên và đánh giá độ vững của gọng cổ chân.
Đồng thuận ESSKA-AFAS được trích dẫn trong tổng quan năm 2017 đề cập những nghiệm pháp này khi đánh giá syndesmosis. [6]
Tuy nhiên, chưa có một nghiệm pháp riêng lẻ đạt độ chính xác đủ cao để chẩn đoán tất cả các tổn thương.
Đặc biệt, phải diễn giải trong bối cảnh tổn thương xương và dây chằng phối hợp.
5.5. MRI dây chằng chày mác ngang bình thường có hình ảnh như thế nào?
Trên MRI, TTFL có thể được quan sát như một dải tín hiệu thấp nằm phía sau – dưới của khớp chày mác xa.
Dây chằng nằm gần bờ sau xương chày và chạy từ vùng sau đầu dưới xương mác về phía trong.
Mặt phẳng ngang giúp nhận diện mối liên quan với PITFL, PTFL và các cấu trúc phía sau.
Ngoài ra, mặt phẳng đứng ngang và đứng dọc có thể hỗ trợ theo dõi điểm bám.
Nghiên cứu giải phẫu đa phương thức năm 2010 đã mô tả TTFL trên MRI và MR arthrography, đồng thời đối chiếu với mẫu giải phẫu. [2]
5.6. Dấu hiệu MRI nào gợi ý tổn thương TTFL?
Những dấu hiệu có thể gồm:
-
Mất liên tục các bó sợi.
-
Tăng tín hiệu bất thường.
-
Phù quanh dây chằng.
-
Thay đổi hình dạng và độ căng.
-
Bong điểm bám.
-
Phù tủy xương hoặc gãy xương lân cận.
-
Tổn thương PITFL, AITFL hoặc dây chằng gian cốt phối hợp.
Tuy nhiên, TTFL có kích thước và hình thái thay đổi giữa các người bệnh.
Do đó, cần phân biệt biến thể bình thường với tổn thương thực sự.
Đặc biệt, hình ảnh TTFL bất thường không tự động đồng nghĩa gọng cổ chân mất vững cơ học.
Cần đánh giá toàn bộ hệ thống syndesmosis và tương quan xương. [2], [4]
5.7. Siêu âm có đánh giá được dây chằng chày mác ngang không?
Siêu âm có thể hỗ trợ đánh giá các thành phần syndesmosis, đặc biệt AITFL ở phía trước.
Tuy nhiên, TTFL nằm sâu ở phía sau cổ chân nên khó quan sát trực tiếp hơn.
Các cấu trúc xương có thể che khuất một phần đường đi của dây chằng.
Vì vậy, siêu âm âm tính không đủ để loại trừ tổn thương TTFL hoặc mất vững syndesmosis.
Khi nghi ngờ tổn thương nhiều dây chằng, MRI thường cung cấp khảo sát mô mềm toàn diện hơn.
5.8. X-quang có phát hiện được giãn rộng khớp chày mác dưới không?
Có thể.
X-quang giúp đánh giá tương quan giữa đầu dưới xương chày và xương mác.
Các thông số thường được sử dụng gồm:
Tibiofibular Clear Space (TFCS): Khoảng sáng giữa xương chày và xương mác.
Tibiofibular Overlap (TFO): Mức chồng hình giữa hai xương.
Medial Clear Space (MCS): Khoảng sáng phía trong khớp cổ chân.
Tuy nhiên, các chỉ số này bị ảnh hưởng bởi tư thế chụp và biến thể giải phẫu.
Đồng thuận APKASS năm 2021 nhấn mạnh rằng X-quang có thể phát hiện những dấu hiệu gián tiếp nhưng không xác nhận được tất cả trường hợp mất vững syndesmosis. [8]
5.9. CT có vai trò gì trong chẩn đoán mất vững Syndesmosis?
CT giúp đánh giá tương quan không gian giữa đầu dưới xương chày và xương mác.
Đặc biệt, CT hữu ích khi cần phân tích hình dạng khuyết mác xương chày hoặc tổn thương xương phối hợp.
Trong một số trường hợp, CT chịu trọng lượng có thể hỗ trợ phát hiện bất thường tương quan khớp khó nhận diện trên phim thông thường.
Tuy nhiên, CT không phải phương tiện chính để đánh giá trực tiếp tính liên tục TTFL.
MRI, CT và X-quang có vai trò bổ sung, tùy câu hỏi lâm sàng.
5.10. Những thang đo nào phù hợp để lượng giá phục hồi Syndesmosis?
NPRS: Theo dõi cường độ đau từ 0 đến 10 điểm.
FAAM: Đánh giá chức năng bàn chân – cổ chân trong sinh hoạt và thể thao.
LEFS: Đánh giá chức năng chi dưới.
Weight-Bearing Lunge Test: Đo khả năng gấp mu cổ chân khi chịu trọng lượng.
Single-Leg Heel-Rise Test: Đánh giá sức mạnh và sức bền nhóm cơ gấp gan chân.
Single-Leg Balance: Đánh giá kiểm soát tư thế.
Y-Balance Test: Đánh giá khả năng kiểm soát vận động nhiều hướng.
Hop Tests: Đánh giá hiệu suất vận động khi đến giai đoạn nâng cao.
Các công cụ trên hỗ trợ theo dõi phục hồi chức năng nhưng không trực tiếp xác định TTFL đã liền hoàn toàn.
6. Điều trị rách dây chằng chày mác ngang và mất vững khớp chày mác dưới
6.1. Bong gân Syndesmosis ổn định có thể điều trị không phẫu thuật không?
Có.
Nếu hệ thống chày mác dưới vẫn duy trì tương quan ổn định và không có tổn thương cần can thiệp, điều trị bảo tồn có thể phù hợp.
Các biện pháp thường được cân nhắc gồm:
-
Bảo vệ cổ chân bằng nẹp hoặc giày cố định.
-
Điều chỉnh mức chịu trọng lượng.
-
Kiểm soát đau và sưng.
-
Phục hồi ROM trong giới hạn được phép.
-
Tăng sức mạnh cơ quanh cổ chân.
-
Tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ.
-
Tiến triển chức năng theo các tiêu chí vận động.
Tuy nhiên, chương trình bảo tồn chỉ phù hợp khi đã đánh giá đầy đủ độ vững.
Đồng thuận và tổng quan năm 2021 phân biệt rõ tổn thương syndesmosis ổn định với các tổn thương mất vững cần đánh giá phẫu thuật. [5], [8]
6.2. Khi nào tổn thương dây chằng chày mác ngang cần đánh giá phẫu thuật?
Những tình huống cần đánh giá chuyên khoa gồm:
-
Giãn rộng syndesmosis rõ.
-
Mất tương quan gọng cổ chân.
-
Trật hoặc bán trật chày mác dưới.
-
Tổn thương nhiều dây chằng gây mất vững.
-
Gãy mắt cá phối hợp mất vững syndesmosis.
-
Gãy Maisonneuve.
-
Gãy mắt cá sau cần cố định.
-
Mất vững mạn tính gây triệu chứng kéo dài.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp TTFL có tín hiệu bất thường trên MRI đều cần phẫu thuật.
Quyết định phụ thuộc độ vững tổng thể, tình trạng xương và mức độ hạn chế chức năng.
6.3. Phẫu thuật cố định Syndesmosis được thực hiện như thế nào?
Mục tiêu phẫu thuật là khôi phục tương quan giải phẫu giữa đầu dưới xương chày và xương mác.
Các phương pháp thường được sử dụng gồm:
Cố định bằng vít chày mác: Duy trì tương quan chày mác trong thời gian lành mô.
Cố định động bằng hệ thống nút treo: Sử dụng cấu trúc chỉ chịu lực và nút cố định để ổn định syndesmosis.
Xử trí gãy xương phối hợp: Có thể cần cố định xương mác, mắt cá sau hoặc những mảnh gãy khác.
Tái tạo dây chằng trong mất vững mạn tính: Được cân nhắc ở các trường hợp lựa chọn.
Tuy nhiên, không có một kỹ thuật phù hợp với tất cả người bệnh.
Đặc biệt, kết quả phụ thuộc vào việc khôi phục đúng tương quan chày mác, không chỉ việc đặt vật liệu cố định.
6.4. TTFL có cần được khâu trực tiếp khi phẫu thuật không?
Không phải lúc nào cũng cần.
Trong nhiều tổn thương syndesmosis, phẫu thuật tập trung vào nắn chỉnh và duy trì tương quan giữa xương chày với xương mác.
Các dây chằng có thể được bảo vệ để hồi phục trong điều kiện cơ học thích hợp.
Tuy nhiên, ở một số trường hợp tổn thương phức tạp hoặc mất vững mạn tính, bác sĩ có thể cân nhắc sửa chữa hoặc tái tạo mô dây chằng.
Quyết định phụ thuộc vị trí rách, chất lượng mô và những tổn thương phối hợp.
7. Phục hồi chức năng bong gân cổ chân cao và tổn thương dây chằng chày mác ngang
7.1. Vì sao phục hồi Syndesmosis khác bong gân cổ chân ngoài thông thường?
Bong gân cổ chân ngoài thường ảnh hưởng chủ yếu ATFL hoặc CFL.
Trong khi đó, chấn thương syndesmosis liên quan hệ thống giữ xương chày và xương mác ở đầu dưới.
Các động tác gấp mu và xoay ngoài có thể tạo tải lên phức hợp này.
Do đó, chương trình phục hồi cần kiểm soát tải cơ học kỹ hơn, nhất là khi có nguy cơ mất vững.
Tổng quan năm 2011 mô tả một mô hình phục hồi ba giai đoạn, gồm bảo vệ cấp tính, phục hồi chức năng bán cấp và tập nâng cao để trở lại thể thao. [9]
Tuy nhiên, chưa có phác đồ được xác nhận riêng cho rách TTFL đơn độc.
Các bài tập sau là gợi ý dành cho người bệnh tổn thương syndesmosis ổn định và đã được phép vận động.
7.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng chày mác dưới và kiểm soát đau cấp
Điều kiện: Đã loại trừ gãy – trật cần can thiệp và xác định mức chịu trọng lượng.
Mục tiêu gồm:
-
Giảm đau và sưng.
-
Bảo vệ hệ thống syndesmosis.
-
Hạn chế lực xoay ngoài lớn.
-
Duy trì vận động các khớp không bị ảnh hưởng.
-
Ngăn suy giảm sức mạnh chi dưới.
Bài tập vận động ngón chân
Thực hiện gập – duỗi các ngón chân, 2 hiệp × 10–15 lần.
Bài tập Quad Set
Co cơ tứ đầu đùi khoảng 5 giây, 2 hiệp × 10 lần.
Bài tập Straight Leg Raise
Nâng chân thẳng trong giới hạn phù hợp, 2 hiệp × 8–10 lần.
Bài tập gập – duỗi gối
Thực hiện 2 hiệp × 10 lần khi không gây tải bất lợi lên cổ chân.
Bài tập cổ chân nhẹ
Chỉ bắt đầu gấp mu và gấp gan chân trong phạm vi được phép.
Không tự tập gấp mu mạnh đến cuối tầm hoặc xoay ngoài có kháng lực ở giai đoạn này.
7.3. Giai đoạn 2: Phục hồi ROM và khả năng chịu trọng lượng cổ chân
Khi đau giảm và khớp đủ ổn định, có thể tăng dần vận động.
Gấp mu – gấp gan chân chủ động: Thực hiện 2 hiệp × 10 lần trong phạm vi cho phép.
Chuyển trọng lượng hai chân: Tập 2–3 lượt, mỗi lượt 20–30 giây.
Tập đi bộ có kiểm soát: Tăng dần quãng đường khi được phép.
Tập nhón gót hai chân có hỗ trợ: Chỉ bắt đầu khi khả năng chịu tải phù hợp.
Tập cơ hông: Hip Abduction hoặc Bridge, 2 hiệp × 10–12 lần.
Không cố đạt toàn bộ tầm gấp mu bằng cách ép lực mạnh vào gọng cổ chân.
Đặc biệt, các thao tác huy động khớp chày mác dưới cần được cân nhắc thận trọng khi mô dây chằng chưa đủ ổn định.
7.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ quanh cổ chân sau Syndesmosis Injury
Khi ROM và khả năng chịu trọng lượng cải thiện, có thể bổ sung tập kháng lực.
Các nhóm cơ cần chú ý gồm:
-
Cơ mác dài và mác ngắn.
-
Cơ chày trước.
-
Cơ chày sau.
-
Cơ bụng chân.
-
Cơ dép.
-
Nhóm cơ nội tại bàn chân.
-
Các cơ hông và thân mình.
Bài tập cơ mác với dây kháng lực: Bắt đầu 2 hiệp × 10 lần với tải nhẹ.
Bài tập gấp mu cổ chân: Thực hiện 2 hiệp × 10–12 lần.
Nhón gót hai chân: Bắt đầu 2 hiệp × 8–12 lần.
Mini Squat: Thực hiện 2 hiệp × 8–10 lần trong phạm vi chịu tải phù hợp.
Step-Up bục thấp: Bắt đầu 2 hiệp × 8 lần.
Tăng tải theo chất lượng vận động, mức đau và phản ứng sưng sau tập.
7.5. Tập cơ mác có làm lành dây chằng chày mác ngang không?
Chưa có bằng chứng trực tiếp cho thấy tăng sức mạnh cơ mác làm liền TTFL đã rách.
Tuy nhiên, nhóm cơ mác góp phần vào kiểm soát động của cổ chân.
Tập cơ mác có thể cải thiện khả năng giữ thăng bằng và phản ứng trước những thay đổi tư thế.
Cần phân biệt:
Hồi phục cấu trúc: Là quá trình lành của mô dây chằng.
Phục hồi chức năng: Là quá trình cải thiện sức mạnh, ROM, chịu tải và khả năng kiểm soát vận động.
Hai quá trình có liên quan nhưng không hoàn toàn tương đương.
7.6. Giai đoạn 4: Tập thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ sau High Ankle Sprain
Khi người bệnh chịu trọng lượng tốt, có thể bổ sung bài tập thăng bằng.
Đứng một chân: Bắt đầu 3 lượt × 15–30 giây.
Step-Down: Thực hiện 2 hiệp × 8 lần.
Chuyển trọng lượng nhiều hướng: Bắt đầu 2–3 lượt.
Bài tập Y-Balance: Tăng dần phạm vi khi đủ khả năng kiểm soát.
Bài tập thăng bằng với tác động nhẹ: Chỉ bắt đầu khi người bệnh không có mất vững và đủ điều kiện.
Không nên tăng độ khó lên bề mặt không ổn định khi người bệnh còn đau rõ hoặc chưa kiểm soát tốt trên mặt phẳng chắc chắn.
7.7. Giai đoạn 5: Phục hồi chạy bộ và trở lại thể thao sau tổn thương Syndesmosis
Trước khi bắt đầu chạy, cần đánh giá:
-
Đau và sưng được kiểm soát.
-
ROM đủ cho hoạt động.
-
Dáng đi phù hợp.
-
Không có mất vững gây triệu chứng.
-
Sức mạnh nhóm cơ gấp gan chân tiến triển tốt.
-
Khả năng đứng một chân và Step-Down có kiểm soát.
-
Không có dấu hiệu giãn rộng syndesmosis cần can thiệp.
Sau đó, có thể tiến triển từ đi bộ nhanh sang chạy nhẹ xen kẽ đi bộ.
Các bài tập nâng cao gồm:
Nhảy hai chân: Tập tiếp đất có kiểm soát.
Nhảy một chân: Chỉ bắt đầu khi đủ sức mạnh và độ vững.
Chạy giảm tốc: Tăng dần từ tốc độ thấp.
Đổi hướng: Tiến triển theo yêu cầu môn thể thao.
Bài tập phản xạ và thăng bằng động: Giúp chuẩn bị cho những tình huống thể thao thực tế.
Tổng quan hệ thống năm 2018 ghi nhận tỷ lệ quay lại thể thao cao sau chấn thương syndesmosis, ở cả nhóm phẫu thuật và không phẫu thuật. [10]
Tuy nhiên, thời gian hồi phục rất khác nhau giữa các nghiên cứu.
Không nên cho phép quay lại thể thao chỉ vì người bệnh đã đủ một số tuần kể từ chấn thương.
8. Phục hồi chức năng sau phẫu thuật cố định Syndesmosis
8.1. Phục hồi sau cố định chày mác dưới có giống điều trị bảo tồn không?
Không hoàn toàn.
Sau phẫu thuật, mức chịu trọng lượng phụ thuộc vật liệu cố định, chất lượng nắn chỉnh và tổn thương xương phối hợp.
Ngoài ra, có thể cần giới hạn gấp mu và xoay cổ chân trong giai đoạn đầu.
Vì vậy, không nên tự áp dụng chương trình bảo tồn cho người vừa phẫu thuật.
8.2. Khi nào người bệnh được chịu trọng lượng sau phẫu thuật Syndesmosis?
Không có mốc cố định cho tất cả trường hợp.
Các yếu tố quyết định gồm:
-
Cố định bằng vít hay hệ thống nút treo.
-
Có gãy mắt cá phối hợp hay không.
-
Mức độ mất vững ban đầu.
-
Chất lượng nắn chỉnh.
-
Tình trạng mô mềm.
-
Chỉ định của phẫu thuật viên.
Một số phác đồ cho phép chịu trọng lượng sớm có kiểm soát, trong khi những phác đồ khác yêu cầu bảo vệ lâu hơn.
Do đó, cần xác định chính xác giới hạn trước khi bắt đầu tập.
8.3. Khi nào có thể tập ROM và kháng lực sau cố định chày mác dưới?
Vận động thường được tiến triển từ các bài tập nhẹ sang ROM chủ động và chịu tải chức năng.
Tuy nhiên, thời điểm phụ thuộc kỹ thuật và tổn thương phối hợp.
Trong giai đoạn đầu, cần tránh tự thực hiện các thao tác xoay ngoài mạnh hoặc kéo giãn đến cuối tầm.
Sau đó, tăng sức mạnh cơ và bài tập thăng bằng theo mức chịu tải cho phép.
8.4. Những sai lầm thường gặp trong phục hồi Syndesmosis
Sai lầm thứ nhất: Xem tổn thương syndesmosis giống bong gân ATFL thông thường. Cơ chế và nguy cơ mất vững có khác biệt quan trọng.
Sai lầm thứ hai: Không loại trừ gãy Maisonneuve. Có thể bỏ sót gãy xương mác gần.
Sai lầm thứ ba: Tập xoay ngoài hoặc gấp mu mạnh quá sớm. Điều này có thể tạo tải bất lợi lên hệ thống dây chằng đang hồi phục.
Sai lầm thứ tư: Chỉ tập sức mạnh mà không đánh giá độ vững. Người bệnh có thể đạt sức mạnh tốt nhưng vẫn còn bất thường cơ học.
Sai lầm thứ năm: Không theo dõi đau kéo dài ở vùng chày mác dưới. Cần xem xét mất vững mạn tính hoặc những nguyên nhân khác.
Sai lầm thứ sáu: Áp dụng lịch chịu trọng lượng giống nhau cho mọi phương pháp cố định. Giới hạn phải dựa trên phẫu thuật thực tế.
Sai lầm thứ bảy: Quay lại thể thao chỉ dựa vào thời gian. Cần đánh giá khả năng chạy, nhảy, đổi hướng và độ vững gọng cổ chân.
9. Câu hỏi thường gặp về dây chằng chày mác ngang (FAQ)
9.1. Dây chằng chày mác ngang nằm ở đâu?
Dây chằng chày mác ngang nằm sâu ở phía sau khớp chày mác dưới, nối đầu dưới xương mác với bờ sau đầu dưới xương chày.
9.2. Transverse Tibiofibular Ligament có chức năng gì?
TTFL góp phần ổn định hệ thống chày mác dưới và tạo bờ nâng đỡ phía sau khớp chày – sên.
9.3. TTFL có phải là bó sâu của PITFL không?
Theo nhiều tài liệu giải phẫu, có. Tuy nhiên, một số tác giả mô tả TTFL như một dây chằng riêng biệt thuộc phức hợp syndesmosis. [2], [4]
9.4. Dây chằng chày mác ngang có giống dây chằng sên mác sau không?
Không.
TTFL nối xương chày với xương mác, trong khi PTFL nối xương mác với xương sên.
9.5. Bong gân cổ chân cao có làm rách TTFL không?
Có thể, đặc biệt trong chấn thương syndesmosis phức tạp.
Tuy nhiên, không phải mọi bong gân cổ chân cao đều gây tổn thương TTFL.
9.6. Rách dây chằng chày mác ngang có gây đau cổ chân sau không?
Có thể.
Tuy nhiên, đau cổ chân sau có nhiều nguyên nhân khác nhau, nên cần khám và đánh giá hình ảnh phù hợp.
9.7. MRI có phát hiện tổn thương dây chằng chày mác ngang không?
Có thể. MRI giúp khảo sát tính liên tục, tín hiệu và vị trí TTFL cùng những dây chằng phối hợp.
9.8. Siêu âm có đánh giá được TTFL không?
Có thể hỗ trợ khảo sát một phần hệ thống dây chằng sau, nhưng TTFL nằm sâu nên khó đánh giá đầy đủ hơn AITFL.
9.9. X-quang có phát hiện mất vững Syndesmosis không?
Có thể phát hiện dấu hiệu giãn rộng hoặc mất tương quan chày mác.
Tuy nhiên, X-quang bình thường không loại trừ hoàn toàn mất vững tiềm ẩn.
9.10. Squeeze Test có chẩn đoán được rách TTFL không?
Không đặc hiệu. Đây là nghiệm pháp hỗ trợ phát hiện tổn thương syndesmosis, không xác định riêng bó dây chằng chày mác ngang.
9.11. Rách TTFL có bắt buộc phẫu thuật không?
Không.
Điều trị phụ thuộc độ vững toàn bộ gọng cổ chân, các tổn thương phối hợp và khả năng đáp ứng với bảo tồn.
9.12. Vì sao tổn thương Syndesmosis thường hồi phục lâu hơn bong gân cổ chân ngoài?
Vì syndesmosis chịu tải trong quá trình truyền lực và kiểm soát tương quan chày mác.
Ngoài ra, tổn thương có thể liên quan nhiều dây chằng và hạn chế chịu trọng lượng kéo dài hơn.
9.13. Có nên tập cơ mác sau tổn thương dây chằng chày mác ngang không?
Có thể, khi cổ chân đủ ổn định và được phép tập kháng lực.
Tập cơ mác hỗ trợ kiểm soát động nhưng không chứng minh dây chằng đã liền hoàn toàn.
9.14. Bao lâu có thể chạy lại sau High Ankle Sprain?
Không có mốc chung.
Người bệnh cần đạt các tiêu chí về đau, ROM, sức mạnh, thăng bằng, khả năng chịu tải và độ vững.
9.15. Sau phẫu thuật Syndesmosis có cần nẹp hoặc giày bảo vệ không?
Có thể cần, tùy kỹ thuật cố định và tổn thương phối hợp.
Người bệnh phải tuân thủ giới hạn chịu trọng lượng và vận động do phẫu thuật viên chỉ định.
10. Kết luận: Vì sao dây chằng chày mác ngang quan trọng đối với ổn định cổ chân?
Dây chằng chày mác ngang (Transverse Tibiofibular Ligament) là thành phần quan trọng ở phía sau và sâu của phức hợp syndesmosis.
Cấu trúc này thường được xem là bó sâu của dây chằng chày mác sau dưới, nối vùng sau đầu dưới xương mác với bờ sau xương chày.
TTFL góp phần duy trì tương quan chày mác, đồng thời tạo bờ nâng đỡ phía sau khớp chày – sên.
Tổn thương hệ thống này có thể xảy ra trong chấn thương xoay ngoài, bong gân cổ chân cao hoặc gãy mắt cá phức tạp.
Tuy nhiên, không phải mọi bất thường TTFL trên MRI đều gây mất vững hoặc cần phẫu thuật.
Trong chẩn đoán, cần phối hợp khám lâm sàng, X-quang, MRI và CT khi có chỉ định.
Đối với phục hồi chức năng, điều quan trọng là xác định độ vững trước khi tăng chịu trọng lượng và các động tác xoay cổ chân.
Mục tiêu cuối cùng là phục hồi sức mạnh, khả năng chịu tải, thăng bằng và vận động thể thao, đồng thời duy trì tương quan giải phẫu ổn định của gọng cổ chân.
0937782677
11. Tài liệu tham khảo
[1] Transverse Tibiofibular Ligament. Radiopaedia.org.
https://radiopaedia.org/articles/transverse-tibiofibular-ligament?lang=us
[2] Anatomy of the Distal Tibiofibular Syndesmosis in Adults: A Pictorial Essay With a Multimodality Approach. 2010. DOI: https://doi.org/10.1111/j.1469-7580.2010.01302.x
[3] Anatomy of the Ankle Ligaments: A Pictorial Essay. 2010. DOI: https://doi.org/10.1007/s00167-010-1100-x
[4] Arthroscopic Posterior Ankle Ligament Anatomy. 2021. DOI: https://doi.org/10.1177/24730114211000624
[5] Ankle and Syndesmosis Instability: Consensus and Controversies. 2021. DOI: https://doi.org/10.1302/2058-5241.6.210017
[6] Management of Syndesmotic Injuries of the Ankle. 2017. DOI: https://doi.org/10.1302/2058-5241.2.160084
[7] Sideline Management of Syndesmotic Injuries in the Athlete: Evaluation, Management, and Return to Play. 2025. DOI: https://doi.org/10.1177/26350254241291596
[8] APKASS Consensus Statement on Chronic Syndesmosis Injury, Part 1: Clinical Manifestation, Radiologic Examination, Diagnosis Criteria, Classification, and Nonoperative Treatment. 2021. DOI: https://doi.org/10.1177/23259671211021057
[9] Rehabilitation of Syndesmotic (High) Ankle Sprains. 2011. DOI: https://doi.org/10.1177/1941738110384573
[10] Return to Sport After Ankle Syndesmotic Injury: A Systematic Review. 2019 (công bố trực tuyến năm 2018). DOI: https://doi.org/10.1177/1941738118816282
