DÂY CHẰNG GIAN MỎM NGANG: CẤU TRÚC NHỎ GIÚP KIỂM SOÁT VẬN ĐỘNG CỘT SỐNG
Dây chằng gian mỏm ngang (intertransverse ligaments) là những dải mô liên kết nối các mỏm ngang của hai đốt sống liền kề. Chúng góp phần ổn định cột sống và hạn chế động tác nghiêng bên quá mức. Đặc điểm giải phẫu thay đổi giữa vùng cổ, ngực và thắt lưng. Hiểu rõ cấu trúc này giúp đánh giá cơ sinh học và các rối loạn chức năng cột sống [1].
Tổng quan về dây chằng gian mỏm ngang
Đây là một thành phần của hệ thống dây chằng liên kết các đốt sống.
Cấu trúc nằm ở hai bên cột sống, giữa các mỏm ngang liền kề.
Hệ thống dây chằng cột sống còn bao gồm:
-
Dây chằng dọc trước và dọc sau.
-
Dây chằng vàng.
-
Dây chằng gian gai.
-
Dây chằng trên gai.
-
Dây chằng bao khớp liên mấu.
-
Các dây chằng liên kết mỏm ngang.
Những thành phần này phối hợp với đĩa đệm, khớp liên mấu và hệ thống cơ để duy trì độ vững cột sống.
Tuy nhiên, vai trò cơ học của từng dây chằng không giống nhau. Mức độ đóng góp còn thay đổi theo vùng giải phẫu và hướng vận động [2].
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng gian mỏm ngang
Nguyên ủy và bám tận
Các đặc điểm giải phẫu chính bao gồm:
-
Điểm bám trên: mỏm ngang của đốt sống phía trên.
-
Điểm bám dưới: mỏm ngang tương ứng của đốt sống phía dưới.
-
Hướng đi: nối giữa hai mỏm ngang liền kề.
-
Cấu tạo: các bó sợi collagen, có hình thái khác nhau tùy vùng cột sống.
-
Vị trí: nằm ở hai bên cột sống, gần các cơ gian mỏm ngang.
Đặc điểm nổi bật là sự thay đổi về cấu trúc giữa cột sống cổ, ngực và thắt lưng [1].
Dây chằng gian mỏm ngang vùng cổ
Ở cột sống cổ, các sợi dây chằng thường mảnh và phân bố không đều.
Một phần cấu trúc được thay thế hoặc hòa nhập với cơ gian mỏm ngang cổ (cervical intertransversarii muscles).
Vì vậy, thành phần cơ thường nổi bật hơn thành phần dây chằng.
Các cơ này góp phần hỗ trợ nghiêng bên và kiểm soát chuyển động của từng đoạn cột sống cổ [1].
Đặc điểm tại cột sống ngực
Ở vùng ngực, dây chằng thường có dạng bó sợi tròn hoặc dải mô liên kết.
Chúng nằm gần các cơ sâu cạnh sống và có thể hòa nhập với mô cơ xung quanh.
Ngoài ra, hệ thống xương sườn và khớp sườn – đốt sống cũng góp phần tạo sự ổn định cho cột sống ngực.
Do đó, chức năng của cấu trúc này cần được xem xét trong toàn bộ hệ thống cơ xương vùng ngực.
Giải phẫu tại cột sống thắt lưng
Ở vùng thắt lưng, dây chằng thường mỏng và có dạng màng.
Nó nằm giữa các mỏm ngang, liên quan với cơ gian mỏm ngang và các lớp cân sâu.
Đặc biệt, cấu trúc này góp phần tạo vách mô liên kết giữa những nhóm cơ vùng thắt lưng.
Nghiên cứu cơ sinh học năm 2020 cũng đưa dây chằng này vào nhóm các cấu trúc được đánh giá về khả năng ổn định đoạn vận động thắt lưng [3].
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Hạn chế nghiêng bên quá mức
Chức năng thường được mô tả là góp phần hạn chế chuyển động nghiêng bên của cột sống.
Khi thân mình nghiêng sang một phía, khoảng cách giữa các mỏm ngang phía đối diện có thể tăng lên.
Sự thay đổi này làm căng các mô liên kết giữa những mỏm ngang.
Nhờ đó, hệ thống dây chằng góp phần:
-
Hạn chế nghiêng bên quá mức.
-
Kiểm soát chuyển động giữa các đốt sống.
-
Hỗ trợ duy trì sự ổn định thụ động.
-
Phối hợp với cơ cạnh sống trong vận động.
Tuy nhiên, mức độ chịu lực phụ thuộc vào hình thái dây chằng và vùng cột sống [1, 3].
Vai trò trong ổn định cột sống thắt lưng
Nghiên cứu năm 2020 đánh giá 50 đoạn vận động thắt lưng từ 22 mẫu xác người.
Các nhà nghiên cứu lần lượt loại bỏ những cấu trúc dây chằng và khớp để phân tích độ vững.
Kết quả cho thấy khả năng ổn định phụ thuộc vào sự phối hợp của nhiều thành phần.
Dây chằng nối các mỏm ngang được đưa vào mô hình đánh giá. Tuy nhiên, không thể xem đây là cấu trúc ổn định chính trong mọi hướng chuyển động [3].
Mối liên quan với thoái hóa đĩa đệm
Thoái hóa đĩa đệm có thể làm thay đổi đặc tính cơ học của hệ thống dây chằng cột sống.
Nghiên cứu năm 2021 khảo sát các đặc tính vật liệu của dây chằng gian mỏm ngang, dây chằng vàng và dây chằng gian gai – trên gai.
Kết quả ghi nhận xu hướng giảm độ cứng và sức bền của các mô dây chằng khi đĩa đệm thoái hóa.
Xu hướng này cũng xuất hiện ở dây chằng nối mỏm ngang. Tuy nhiên, mức độ liên quan không đồng nhất giữa các cấu trúc [4].
Những kết quả này cho thấy sự thoái hóa có thể ảnh hưởng đến cơ chế ổn định thụ động.
Mối liên quan với biến dạng và mất vững cột sống
Vai trò trong vẹo cột sống
Ở người bệnh vẹo cột sống, các mô mềm hai bên có thể chịu lực không đối xứng.
Dây chằng phía lõm và phía lồi của đường cong có thể có mức độ căng khác nhau.
Nghiên cứu mô hình phần tử hữu hạn năm 2022 đánh giá ảnh hưởng của sự lỏng dây chằng phía lõm trong vẹo cột sống vô căn tuổi thanh thiếu niên.
Kết quả cho thấy việc thay đổi độ căng của dây chằng có thể ảnh hưởng đến phân bố ứng suất trong cột sống thắt lưng [5].
Tuy nhiên, đây là nghiên cứu mô phỏng. Kết quả không chứng minh rằng sự lỏng dây chằng là nguyên nhân trực tiếp gây vẹo cột sống.
Dây chằng có liên quan đến đau thắt lưng không?
Về mặt giải phẫu, các mô dây chằng có thể chịu căng kéo khi cột sống vận động.
Do đó, tổn thương mô liên kết có thể là một yếu tố cần xem xét khi đánh giá đau vùng lưng.
Tuy nhiên, hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để quy đau thắt lưng không đặc hiệu cho tổn thương đơn độc của dây chằng này.
Đau thắt lưng có thể liên quan đến nhiều yếu tố, bao gồm:
-
Đĩa đệm và các cấu trúc quanh đĩa đệm.
-
Khớp liên mấu.
-
Cơ và cân vùng thắt lưng.
-
Rối loạn kiểm soát vận động.
-
Các yếu tố tâm lý – xã hội.
Vì vậy, chẩn đoán cần dựa trên đánh giá toàn diện.
Chẩn đoán hình ảnh dây chằng gian mỏm ngang
Khả năng quan sát trên MRI
MRI có thể khảo sát những cấu trúc mô mềm quanh cột sống.
Tuy nhiên, dây chằng giữa các mỏm ngang thường nhỏ và mỏng. Do đó, việc nhận diện riêng biệt có thể khó khăn.
Những yếu tố ảnh hưởng đến khả năng quan sát gồm:
-
Vùng cột sống được khảo sát.
-
Độ dày và hình dạng dây chằng.
-
Độ phân giải hình ảnh.
-
Mặt phẳng chụp.
-
Tình trạng các mô lân cận.
MRI thường được chỉ định để đánh giá bệnh lý cột sống tổng thể, thay vì khảo sát riêng cấu trúc này.
Ý nghĩa trong đánh giá chấn thương cột sống
Khi nghi ngờ tổn thương mất vững, bác sĩ cần đánh giá toàn bộ các thành phần của đoạn vận động.
Đặc biệt, cần quan tâm đến:
-
Thân đốt sống và các cấu trúc xương.
-
Đĩa đệm.
-
Dây chằng dọc.
-
Dây chằng vàng.
-
Dây chằng gian gai và trên gai.
-
Bao khớp liên mấu.
-
Những mô mềm liên quan.
Tổng quan năm 2025 cho thấy các dây chằng gian mỏm ngang có thể được đề cập trong phức hợp dây chằng phía sau. Tuy nhiên, cách phân loại chưa hoàn toàn thống nhất giữa các tài liệu [2].
Vì vậy, không nên dựa vào một dấu hiệu đơn lẻ để kết luận mất vững cột sống.
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng cột sống
Trong thực hành phục hồi chức năng, kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá vận động và khả năng chịu tải.
Các nội dung quan trọng gồm:
-
Vị trí và mức độ đau.
-
Biên độ gấp, duỗi và nghiêng bên.
-
Khả năng xoay thân mình.
-
Sức mạnh cơ thân mình.
-
Sức bền cơ cạnh sống và cơ bụng.
-
Khả năng kiểm soát vận động.
-
Chức năng đi lại và sinh hoạt.
Có thể sử dụng các thang ODI hoặc Roland–Morris Disability Questionnaire để theo dõi chức năng ở người bệnh đau thắt lưng.
Nguyên tắc phục hồi chức năng cột sống
Hiện chưa có phác đồ phục hồi đặc hiệu cho tổn thương đơn độc của dây chằng gian mỏm ngang.
Do đó, chương trình điều trị cần dựa trên bệnh lý được chẩn đoán và các hạn chế chức năng.
Giai đoạn kiểm soát triệu chứng: duy trì vận động phù hợp và điều chỉnh những hoạt động làm tăng đau.
Giai đoạn phục hồi vận động: cải thiện biên độ cột sống trong giới hạn dung nạp.
Giai đoạn tăng cường sức mạnh: tập các nhóm cơ thân mình và vùng chậu.
Giai đoạn phục hồi chức năng: tăng khả năng chịu tải, sức bền và mức độ tham gia hoạt động hằng ngày.
Nếu nghi ngờ gãy xương, mất vững hoặc tổn thương thần kinh, cần được đánh giá y khoa trước khi tăng tải tập luyện.
Tập mạnh cơ giúp cải thiện độ vững cột sống như thế nào?
Hệ thống cơ thân mình góp phần tạo sự ổn định động cho cột sống.
Các nhóm cơ thường được chú trọng gồm:
-
Cơ ngang bụng.
-
Cơ đa liên.
-
Cơ dựng sống.
-
Cơ vuông thắt lưng.
-
Cơ mông lớn và mông nhỡ.
-
Các nhóm cơ phối hợp kiểm soát thân mình.
Tùy tình trạng người bệnh, bài tập có thể bao gồm:
-
Co cơ thân mình đẳng trường.
-
Bird-dog.
-
Dead bug.
-
Side plank với mức độ phù hợp.
-
Bridge.
-
Squat và các bài tập chức năng tăng dần tải.
Mục tiêu là cải thiện sức mạnh, sức bền và khả năng kiểm soát chuyển động.
Tuy nhiên, tập mạnh cơ không trực tiếp chứng minh khả năng làm lành hoặc tăng độ cứng của một dây chằng cụ thể.
Có nên kéo giãn cột sống khi nghi ngờ tổn thương dây chằng?
Kéo giãn có thể được sử dụng để cải thiện khả năng vận động trong những trường hợp phù hợp.
Tuy nhiên, không nên cố kéo giãn mạnh một vùng đang nghi ngờ tổn thương cấp tính.
Đặc biệt, cần thận trọng khi có dấu hiệu mất vững hoặc đau tăng rõ khi vận động.
Việc lựa chọn bài tập phải dựa trên đánh giá chức năng và chẩn đoán, thay vì chỉ dựa vào một cấu trúc giải phẫu.
Kết luận
Dây chằng gian mỏm ngang là thành phần của hệ thống mô liên kết giữa các đốt sống. Cấu trúc này thay đổi rõ rệt giữa vùng cổ, ngực và thắt lưng.
Chức năng chính là góp phần kiểm soát nghiêng bên và ổn định thụ động của cột sống.
Nghiên cứu cơ sinh học cho thấy đặc tính của dây chằng có thể thay đổi trong thoái hóa đĩa đệm và biến dạng cột sống.
Trong phục hồi chức năng, cần đánh giá toàn diện hệ thống cơ xương. Các bài tập nên hướng đến cải thiện vận động, sức mạnh và khả năng chịu tải.
Hiện chưa có bằng chứng đủ mạnh để xây dựng một phác đồ vật lý trị liệu riêng cho tổn thương đơn độc của cấu trúc này.
0937782677
Tài liệu tham khảo
1. Intertransverse Ligaments (Cervical Region; Left). Elsevier Complete Anatomy. Nguồn giải phẫu.
2. Anatomy and biomechanics of posterior ligamentous complex of the human spine: a narrative review. 2025. DOI: 10.1007/s00276-025-03679-9.
3. Biomechanical contribution of spinal structures to stability of the lumbar spine—novel biomechanical insights. 2020. DOI: 10.1016/j.spinee.2020.05.541.
4. Intervertebral disc degeneration relates to biomechanical changes of spinal ligaments. 2021. DOI: 10.1016/j.spinee.2021.04.016.
5. The Effect of Concave-Side Intertransverse Ligament Laxity on the Stress of AIS Lumbar Spine Based on Finite Element Method. 2022. DOI: 10.3390/bioengineering9120724.
6. Intertransverse ligaments. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
