SAU ĐỘT QUỴ, ĐI LẠI ĐƯỢC NHƯNG CÓ TỰ ĐỨNG DẬY KHI BỊ NGÃ? NGHIÊN CỨU TIẾT LỘ KỸ NĂNG DỄ BỊ BỎ QUÊN

Người bệnh sau đột quỵ có thể đi lại nhưng vẫn gặp khó khăn khi đứng dậy từ sàn. Vậy điều gì xảy ra nếu họ không may bị ngã?

Đây là một vấn đề quan trọng trong phục hồi chức năng thần kinh.

Một nghiên cứu năm 2023 đã đánh giá khả năng đứng dậy từ sàn ở 58 người bệnh.

Kết quả ghi nhận thời gian trung vị hoàn thành là 13 giây.

Đặc biệt, khả năng đứng dậy có mối liên quan mạnh với kết quả Timed Up and Go (TUG).

Nhóm tác giả còn phân tích những cách người bệnh sử dụng để trở lại tư thế đứng.

Thông điệp đáng chú ý: Đi bộ tốt không có nghĩa người bệnh sẽ dễ dàng tự đứng dậy khi bị ngã.

VÌ SAO KHẢ NĂNG ĐỨNG DẬY TỪ SÀN QUAN TRỌNG SAU ĐỘT QUỴ?

Đột quỵ có thể ảnh hưởng đến sức mạnh cơ và khả năng giữ thăng bằng.

Người bệnh thường gặp khó khăn khi đứng, đi bộ hoặc thay đổi tư thế.

Ngoài những hoạt động này, khả năng đứng dậy từ sàn cũng cần được quan tâm.

Điều gì xảy ra khi người bệnh ngã nhưng không thể đứng dậy?

Một số người có thể bị ngã trong sinh hoạt.

Sau khi ngã, họ không thể tự chuyển từ sàn lên tư thế đứng.

Tình trạng này có thể khiến người bệnh nằm trên sàn trong thời gian dài.

Việc nằm lâu có thể liên quan đến nhiều biến chứng sức khỏe.

Những vấn đề có thể bao gồm:

• Đau và tổn thương mô mềm.

• Giảm thân nhiệt.

• Mất nước.

• Tổn thương do tỳ đè kéo dài.

• Căng thẳng hoặc lo sợ té ngã.

• Tăng nhu cầu hỗ trợ từ người chăm sóc.

Vì vậy, phục hồi chức năng không chỉ hướng đến phòng ngừa té ngã.

Người bệnh còn cần được đánh giá khả năng xử lý tình huống sau khi ngã.

Đi lại được có đồng nghĩa với đứng dậy từ sàn được không?

Không.

Đi bộ và đứng dậy từ sàn là hai nhiệm vụ khác nhau.

Khi đi bộ, người bệnh duy trì sự phối hợp giữa hai chân.

Trong khi đó, đứng dậy từ sàn đòi hỏi nhiều chuyển động phức tạp.

Người bệnh cần phối hợp thân mình, tay và chân.

Họ cũng cần chuyển trọng lượng qua nhiều tư thế trung gian.

Do đó, người đi lại độc lập vẫn có thể gặp khó khăn với nhiệm vụ này.

TIMED SUPINE-TO-STAND TEST (TSS) LÀ GÌ?

Timed Supine-to-Stand Test (TSS) là bài kiểm tra thời gian chuyển từ nằm ngửa sang đứng.

Bài kiểm tra giúp đánh giá một kỹ năng di chuyển chức năng quan trọng.

TSS được thực hiện như thế nào?

Trong nghiên cứu, người bệnh bắt đầu ở tư thế nằm ngửa trên sàn có thảm.

Khi nhận tín hiệu, họ đứng dậy với tốc độ thoải mái.

Thời gian được tính đến khi người bệnh đạt tư thế đứng ổn định.

Một chiếc ghế được đặt bên cạnh để hỗ trợ nếu cần.

Người bệnh có thể sử dụng nẹp cổ chân – bàn chân nếu được chỉ định.

Bác sĩ cần quan sát những yếu tố nào?

Ngoài thời gian hoàn thành, bác sĩ cần quan sát chiến lược vận động.

Các yếu tố được nghiên cứu gồm:

• Tư thế trung gian khi đứng dậy.

• Khả năng sử dụng tay để chống đỡ.

• Khả năng chịu trọng lượng trên hai chân.

• Sử dụng ghế hỗ trợ.

• Số bước điều chỉnh để giữ thăng bằng.

• Mức độ ổn định khi hoàn thành.

Lưu ý: TSS không nên được thực hiện khi người bệnh chưa đủ an toàn.

Nghiên cứu chỉ tuyển những người có thể đứng dậy không cần trợ giúp thể chất, hoặc chỉ cần giám sát.

NGHIÊN CỨU ĐÃ ĐÁNH GIÁ KHẢ NĂNG ĐỨNG DẬY NHƯ THẾ NÀO?

Davis và cộng sự thực hiện nghiên cứu cắt ngang tại một đơn vị phục hồi chức năng nội trú ở Mỹ.

Mục tiêu là tìm hiểu mối liên quan giữa TSS và những công cụ đánh giá chức năng.

Đối tượng nghiên cứu

Có 58 người bệnh đột quỵ giai đoạn bán cấp tham gia.

Tuổi trung bình là 59,2 ± 13,9.

Thời gian trung bình sau đột quỵ là 19,4 ngày.

Những công cụ nào được sử dụng?

Nhóm nghiên cứu sử dụng nhiều bài đánh giá chức năng.

Các bài kiểm tra được thực hiện gần thời điểm xuất viện.

Nhóm tác giả sau đó phân tích mối liên quan giữa các kết quả.

KẾT QUẢ 1: THỜI GIAN TRUNG VỊ ĐỨNG DẬY TỪ SÀN LÀ 13 GIÂY

Đây là một phát hiện nổi bật của nghiên cứu.

Con số 13 giây có ý nghĩa gì?

Đây là thời gian trung vị của mẫu nghiên cứu.

Điều đó có nghĩa khoảng một nửa người tham gia hoàn thành trong thời gian không vượt quá 13 giây.

Tuy nhiên, 13 giây không phải điểm cắt xác định khả năng đứng dậy bình thường.

Nghiên cứu chưa thiết lập ngưỡng phân loại nguy cơ té ngã từ thời gian này.

Người khỏe mạnh đứng dậy nhanh hơn không?

Nhóm tác giả đối chiếu với các nghiên cứu trước đây.

Một số nghiên cứu trên người cao tuổi khỏe mạnh ghi nhận thời gian trung bình khoảng 4–8 giây.

Tuy nhiên, những nghiên cứu này có đối tượng và cách thực hiện khác nhau.

Do đó, không nên xem chênh lệch thời gian là kết quả so sánh trực tiếp có kiểm soát.

KẾT QUẢ 2: TSS CÓ TƯƠNG QUAN MẠNH VỚI TIMED UP AND GO

TUG là bài kiểm tra di chuyển chức năng thường được sử dụng trong phục hồi chức năng.

Người bệnh đứng lên từ ghế, đi ba mét, quay lại và ngồi xuống.

Nghiên cứu ghi nhận tương quan giữa TSS và TUG là ρ = 0,70.

Tương quan ρ = 0,70 có nghĩa gì?

Đây là mối tương quan thuận tương đối mạnh.

Người mất nhiều thời gian hoàn thành TUG thường cũng mất nhiều thời gian đứng dậy từ sàn.

Tuy nhiên, tương quan không chứng minh quan hệ nhân quả.

Các chỉ số khác có liên quan thế nào?

Vì sao tốc độ đi bộ có tương quan âm với TSS?

Người đi bộ nhanh hơn thường hoàn thành TSS trong thời gian ngắn hơn.

Vì vậy, hệ số tương quan mang dấu âm.

Tuy nhiên, tốc độ đi bộ không thể thay thế hoàn toàn TSS.

Hai bài kiểm tra đánh giá những nhiệm vụ vận động khác nhau.

KẾT QUẢ 3: 45% NGƯỜI BỆNH SỬ DỤNG TƯ THẾ CHỐNG BỐN ĐIỂM

Nhóm nghiên cứu ghi nhận ba kiểu chiến lược đứng dậy chính.

Tư thế chống bốn điểm là gì?

Tư thế này được gọi là quadruped.

Người bệnh sử dụng hai tay và hai gối tiếp xúc với mặt sàn.

Đây có thể là một bước trung gian trước khi chuyển lên đứng.

Có 26/58 người, tương đương 45%, sử dụng chiến lược này.

Tư thế chống tay và bàn chân là gì?

Chiến lược này được gọi là plantigrade hoặc bear walk.

Người bệnh chống hai tay và hai bàn chân xuống sàn.

Có 14/58 người, tương đương 24%, sử dụng chiến lược này.

Các chiến lược khác

Có 18 người, tương đương 31%, sử dụng những cách phối hợp.

Các cách này có thể bao gồm quỳ hoặc quỳ một chân.

Không có một chiến lược duy nhất được chứng minh tốt nhất cho mọi người bệnh.

Cách đứng dậy cần phù hợp với sức mạnh, khả năng thăng bằng và hạn chế vận động.

KẾT QUẢ 4: NGƯỜI SỬ DỤNG TƯ THẾ CHỐNG BỐN ĐIỂM THƯỜNG LỚN TUỔI HƠN

Nghiên cứu ghi nhận một số khác biệt giữa các nhóm chiến lược.

Người sử dụng tư thế quadruped có tuổi trung bình cao hơn.

Nhóm quadruped cũng có điểm Fugl-Meyer chi trên cao hơn.

Vì sao sức mạnh và khả năng vận động tay quan trọng?

Khi đứng dậy từ sàn, tay thường tham gia chống đỡ trọng lượng.

Người bệnh cần kiểm soát vai, khuỷu và bàn tay.

Khả năng sử dụng chi trên có thể ảnh hưởng đến cách lựa chọn tư thế.

Tuy nhiên, nghiên cứu không xác định cơ chế nhân quả của sự khác biệt này.

KẾT QUẢ 5: NGƯỜI DÙNG DỤNG CỤ TRỢ GIÚP ĐI LẠI THƯỜNG CẦN GHẾ KHI ĐỨNG DẬY

Nhóm tác giả ghi nhận mối liên quan giữa sử dụng dụng cụ đi lại và nhu cầu hỗ trợ bằng ghế.

Người sử dụng gậy hoặc dụng cụ trợ giúp có xu hướng cần ghế hơn khi chuyển lên đứng.

Mối liên quan này có ý nghĩa thống kê.

Điều này có ý nghĩa gì trong thực hành?

Một số người bệnh có thể không đủ ổn định để đứng dậy mà không có điểm tựa.

Ghế chắc chắn có thể tạo thêm bề mặt hỗ trợ.

Tuy nhiên, việc dùng ghế phải được hướng dẫn và bảo đảm an toàn.

Không nên sử dụng ghế có bánh xe hoặc dễ trượt.

KẾT QUẢ 6: TUG VÀ CHIẾN LƯỢC CHỐNG BỐN ĐIỂM GIẢI THÍCH KHOẢNG 32% BIẾN THIÊN THỜI GIAN TSS

Nhóm nghiên cứu sử dụng hồi quy tuyến tính đa biến.

Kết quả cho thấy TUG và chiến lược quadruped đóng góp vào mô hình giải thích thời gian TSS.

Mô hình có R² hiệu chỉnh khoảng 0,324.

Con số 32% có nghĩa gì?

Hai yếu tố này giải thích khoảng 32% biến thiên thời gian đứng dậy trong mẫu nghiên cứu.

Điều đó cũng có nghĩa phần lớn biến thiên chưa được mô hình giải thích.

Nhiều yếu tố khác có thể liên quan đến khả năng đứng dậy.

Ví dụ:

• Sức mạnh cơ chi dưới.

• Khả năng kiểm soát thân mình.

• Tầm vận động khớp.

• Khả năng chống đỡ bằng tay.

• Mức độ thăng bằng.

• Chiến lược vận động cá nhân.

Kết quả không có nghĩa TUG dự đoán chính xác 32% khả năng đứng dậy của từng người bệnh.

BÁC SĨ CÓ THỂ ỨNG DỤNG TSS TRONG PHỤC HỒI CHỨC NĂNG RA SAO?

Nghiên cứu cho thấy TSS có mối liên quan với những công cụ đánh giá vận động thường dùng.

Điều này gợi ý TSS có thể bổ sung thông tin trong lượng giá chức năng.

1. Đánh giá khả năng đứng dậy từ sàn

Bác sĩ cần xác định người bệnh có đủ điều kiện thực hiện không.

Không nên yêu cầu người chưa kiểm soát tốt tư thế tự thử bài kiểm tra.

2. Quan sát chiến lược vận động

Thời gian hoàn thành chỉ phản ánh một phần kết quả.

Bác sĩ cũng cần quan sát cách người bệnh sử dụng tay và chân.

3. Đánh giá nhu cầu hỗ trợ

Một số người bệnh có thể cần ghế hoặc điểm tựa chắc chắn.

Nhu cầu này nên được ghi nhận khi lập kế hoạch chăm sóc.

4. Kết hợp với TUG

TUG có thể cung cấp thông tin về khả năng di chuyển chức năng.

Tuy nhiên, TUG không thay thế trực tiếp nhiệm vụ đứng dậy từ sàn.

5. Theo dõi tiến triển

Nếu phù hợp, TSS có thể được lặp lại trong quá trình phục hồi.

Cần sử dụng điều kiện đo nhất quán để so sánh.

Tuy nhiên, nghiên cứu chưa xác định mức thay đổi tối thiểu có ý nghĩa lâm sàng cho TSS.

TẬP ĐỨNG DẬY TỪ SÀN SAU ĐỘT QUỴ NÊN BẮT ĐẦU THẾ NÀO?

Đứng dậy từ sàn là kỹ năng chức năng quan trọng.

Tuy nhiên, các bài tập cần được điều chỉnh theo khả năng người bệnh.

Giai đoạn 1: Tập chuyển tư thế cơ bản

Người bệnh có thể tập lăn trở và chuyển từ nằm sang ngồi.

Bài tập cần bảo đảm kiểm soát thân mình và mức hỗ trợ phù hợp.

Giai đoạn 2: Tập quỳ có hỗ trợ

Khi đủ khả năng, người bệnh có thể được hướng dẫn những tư thế trung gian.

Ví dụ, quỳ bốn điểm hoặc quỳ một chân.

Tuy nhiên, cần lưu ý tình trạng đau gối và tầm vận động.

Giai đoạn 3: Tập chuyển từ quỳ sang đứng

Bác sĩ có thể sử dụng bề mặt hỗ trợ chắc chắn.

Mức trợ giúp được điều chỉnh theo sức mạnh và thăng bằng.

Giai đoạn 4: Tập tình huống chức năng

Người bệnh có thể được hướng dẫn cách xử trí khi không may bị ngã.

Mục tiêu là nhận biết khi nào có thể đứng dậy và khi nào cần trợ giúp.

Lưu ý: Đây là gợi ý phục hồi chức năng, không phải giao thức can thiệp được nghiên cứu kiểm chứng.

NGƯỜI BỆNH CÓ NÊN TỰ TẬP ĐỨNG DẬY TỪ SÀN TẠI NHÀ KHÔNG?

Không nên tự thử khi chưa được đánh giá an toàn.

Một số người bệnh có nguy cơ mất thăng bằng hoặc đau khớp.

Ngoài ra, việc đứng dậy có thể tạo yêu cầu lớn lên tay và chân.

Nếu bị ngã, người bệnh nên làm gì?

Không nên cố đứng dậy ngay trong mọi trường hợp.

Trước tiên, cần kiểm tra tình trạng đau và khả năng cử động.

Nếu nghi ngờ chấn thương đầu, cổ, cột sống hoặc gãy xương, không nên cố tự đứng.

Người bệnh cần gọi người hỗ trợ hoặc cấp cứu khi có dấu hiệu nguy hiểm.

Nếu không có chấn thương đáng ngờ, nên thực hiện chiến lược đã được hướng dẫn trước đó.

NHỮNG HẠN CHẾ CỦA NGHIÊN CỨU

Nghiên cứu có một số giới hạn quan trọng.

Thứ nhất, chỉ 58 người bệnh tham gia.

Thứ hai, mẫu được lựa chọn theo phương pháp thuận tiện.

Thứ ba, người tham gia phải đứng dậy được mà không cần trợ giúp thể chất.

Vì vậy, kết quả không đại diện cho người bệnh suy giảm chức năng nặng.

Nghiên cứu cũng không tuyển người có tiền sử đột quỵ hoặc đột quỵ tiểu não.

Ngoài ra, nhóm tác giả không trực tiếp theo dõi biến cố té ngã sau xuất viện.

Do đó, nghiên cứu chưa chứng minh TSS có thể dự báo nguy cơ té ngã trong tương lai.

CÂU HỎI THƯỜNG GẶP

TSS là bài kiểm tra gì?

TSS đo thời gian chuyển từ nằm ngửa trên sàn sang đứng.

Bài kiểm tra giúp lượng giá khả năng di chuyển chức năng.

Sau đột quỵ, đứng dậy từ sàn trong 13 giây có tốt không?

13 giây là thời gian trung vị của mẫu nghiên cứu.

Đây không phải ngưỡng chuẩn cho mọi người bệnh.

TUG có liên quan đến khả năng đứng dậy từ sàn không?

Có.

Nghiên cứu ghi nhận tương quan thuận với hệ số ρ = 0,70.

Người bệnh dùng gậy có thể tự đứng dậy từ sàn không?

Một số người có thể thực hiện được.

Tuy nhiên, họ có xu hướng cần ghế hỗ trợ nhiều hơn trong nghiên cứu.

Có nên tập tư thế chống bốn điểm sau đột quỵ không?

Có thể cân nhắc khi phù hợp.

Tuy nhiên, người bệnh cần được đánh giá khả năng chống tay, chịu tải và thăng bằng.

Tập đứng dậy từ sàn có làm giảm té ngã không?

Nghiên cứu không trực tiếp đánh giá hiệu quả phòng ngừa té ngã.

Không nên xem đây là phương pháp thay thế chương trình phòng ngừa té ngã toàn diện.

Người bệnh yếu tay có thể tập đứng dậy từ sàn không?

Có thể cần chiến lược khác hoặc hỗ trợ nhiều hơn.

Việc lựa chọn phụ thuộc vào chức năng tay và chân của từng người.

KẾT LUẬN: SAU ĐỘT QUỴ, PHỤC HỒI KHÔNG CHỈ LÀ ĐỨNG VÀ ĐI

Nghiên cứu của Davis và cộng sự cho thấy TSS là công cụ đánh giá chức năng đáng quan tâm.

Thời gian trung vị hoàn thành là 13 giây trong mẫu nghiên cứu.

TSS có tương quan mạnh với TUG và tốc độ đi bộ.

Ngoài ra, người bệnh sử dụng nhiều chiến lược khác nhau để đứng dậy.

Đối với người bệnh: Khả năng tự đứng dậy từ sàn là kỹ năng cần được quan tâm khi phục hồi.

Đối với bác sĩ: Nên xem xét lượng giá kỹ năng này ở những người đủ điều kiện an toàn.

Thông điệp quan trọng: Đi lại được chưa phải toàn bộ mục tiêu phục hồi. Khả năng xử lý tình huống sau té ngã cũng cần được chú ý.

Tài liệu tham khảo

Davis AF, Klima DW, Leonard A, Miller SA. Floor-to-Stand Performance Among People Following Stroke. Physical Therapy. 2023;103(11):pzad122.

DOI: https://doi.org/10.1093/ptj/pzad122

Bài viết cung cấp thông tin giáo dục sức khỏe. Nội dung không thay thế lượng giá và hướng dẫn tập luyện cá thể hóa.

Mr Physio

0937782677