DÂY CHẰNG QUẠ CÙNG: VAI TRÒ ỔN ĐỊNH KHỚP VAI VÀ LIÊN QUAN ĐẾN CHÈN ÉP DƯỚI MỎM CÙNG
Dây chằng quạ cùng (coracoacromial ligament) là cấu trúc mô liên kết chắc, nối mỏm quạ với mỏm cùng của xương vai. Dây chằng tạo nên một phần cung quạ cùng, góp phần hạn chế sự di lệch lên trên của chỏm xương cánh tay. Đặc biệt, cấu trúc này có liên quan đến bệnh lý gân chóp xoay và hội chứng đau dưới mỏm cùng [1].
Tổng quan về dây chằng quạ cùng
Đây là một dải mô sợi nằm phía trên trước khớp ổ chảo – cánh tay.
Khác với nhiều dây chằng quanh vai, cấu trúc này nối hai phần của cùng một xương vai.
Dây chằng kết hợp với mỏm quạ và mỏm cùng tạo thành cung quạ cùng (coracoacromial arch).
Cung này nằm phía trên chỏm xương cánh tay và các cấu trúc dưới mỏm cùng.
Những thành phần giải phẫu liên quan gồm:
- Gân cơ trên gai (supraspinatus tendon).
- Túi hoạt dịch dưới mỏm cùng – dưới cơ delta.
- Chỏm xương cánh tay.
- Bao khớp ổ chảo – cánh tay.
- Các thành phần khác của gân chóp xoay.
Cung quạ cùng có vai trò bảo vệ và hỗ trợ ổn định khớp vai. Tuy nhiên, nó cũng liên quan đến cơ chế hình thành một số bệnh lý dưới mỏm cùng [1].
Đặc điểm giải phẫu của dây chằng quạ cùng
Nguyên ủy và bám tận
Các đặc điểm giải phẫu chính bao gồm:
- Điểm bám trong: bờ ngoài của mỏm quạ xương vai.
- Điểm bám ngoài: phần trước dưới của mỏm cùng.
- Hướng đi: từ mỏm quạ chạy chếch lên trên và ra ngoài.
- Hình dạng: thường có dạng tam giác, rộng về phía mỏm quạ.
- Cấu tạo: mô liên kết collagen chắc, gồm những bó sợi có hình thái khác nhau.
Đặc điểm này cho phép dây chằng tạo thành phần mô mềm của cung quạ cùng [1, 2].
Những biến thể giải phẫu thường gặp
Hình dạng và số lượng bó sợi có thể khác nhau giữa các cá thể.
Những dạng thường được mô tả gồm:
- Dạng dải đơn.
- Dạng hai bó.
- Dạng nhiều bó.
- Dạng chữ Y.
- Các biến thể có dải sợi phụ.
Nghiên cứu trên xác năm 2019 ghi nhận sự đa dạng về hình thái và kích thước của cấu trúc này [3].
Những khác biệt giải phẫu có thể ảnh hưởng đến hình dạng cung quạ cùng và mối liên quan với gân chóp xoay.
Mối liên quan với khoang dưới mỏm cùng
Khoang dưới mỏm cùng (subacromial space) nằm giữa cung quạ cùng và các cấu trúc phía trên chỏm xương cánh tay.
Vùng này chứa gân cơ trên gai và túi hoạt dịch dưới mỏm cùng – dưới cơ delta.
Khi cánh tay nâng lên, các thành phần quanh khớp vai chuyển động tương đối với nhau.
Sự thay đổi khoảng cách và lực tiếp xúc có thể ảnh hưởng đến gân chóp xoay.
Tuy nhiên, đau vai không thể được giải thích đơn giản chỉ bằng hiện tượng giảm khoảng cách dưới mỏm cùng.
Chức năng và vai trò cơ sinh học
Hạn chế di lệch lên trên của chỏm xương cánh tay
Một trong những chức năng quan trọng của cung quạ cùng là góp phần hạn chế sự di lệch quá mức của chỏm xương cánh tay.
Ở khớp vai bình thường, gân chóp xoay và các cấu trúc bao khớp giúp duy trì vị trí chỏm xương.
Khi chức năng chóp xoay suy giảm nghiêm trọng, cung quạ cùng có thể trở thành cấu trúc cản cơ học quan trọng.
Vì vậy, dây chằng này được xem là thành phần hỗ trợ ổn định phía trên của khớp vai [1].
Vai trò trong kiểm soát chuyển động khớp vai
Cấu trúc này không trực tiếp tạo ra vận động.
Thay vào đó, nó tham gia hệ thống ổn định thụ động và chịu lực khi có sự tiếp xúc với các thành phần dưới mỏm cùng.
Các vai trò chính gồm:
- Tạo ranh giới phía trên của khoang dưới mỏm cùng.
- Góp phần hạn chế di lệch lên trên của chỏm xương.
- Phối hợp với hệ thống ổn định khớp vai.
- Tham gia phân bố lực tiếp xúc trong những điều kiện cơ học nhất định.
Tuy nhiên, mức độ đóng góp phụ thuộc vào tình trạng gân chóp xoay và các cấu trúc liên quan.
Mối liên quan với hội chứng đau dưới mỏm cùng
Chèn ép dưới mỏm cùng là gì?
Hội chứng đau dưới mỏm cùng (subacromial pain syndrome – SAPS) là thuật ngữ mô tả nhóm triệu chứng đau liên quan đến vùng dưới mỏm cùng.
Người bệnh có thể xuất hiện:
- Đau vùng trước ngoài vai.
- Đau khi nâng cánh tay.
- Đau khi thực hiện hoạt động trên đầu.
- Đau khi nằm nghiêng bên vai bị ảnh hưởng.
- Giảm khả năng thực hiện sinh hoạt và lao động.
Trước đây, cơ chế chèn ép cơ học thường được xem là nguyên nhân chính.
Tuy nhiên, các bằng chứng hiện nay cho thấy bệnh lý có thể liên quan đến nhiều yếu tố.
Những yếu tố này bao gồm thay đổi gân chóp xoay, khả năng chịu tải và chức năng vận động.
Vì vậy, không nên quy mọi trường hợp đau dưới mỏm cùng cho sự chèn ép của dây chằng [4].
Thoái hóa dây chằng quạ cùng và rách gân chóp xoay
Nghiên cứu tiến cứu năm 2024 khảo sát đặc điểm thoái hóa dây chằng ở người bệnh rách gân chóp xoay toàn bộ chiều dày.
Kết quả ghi nhận:
- 58,1% trường hợp có thoái hóa nhẹ.
- 41,9% trường hợp có thoái hóa nặng.
- Nhóm thoái hóa nặng có tuổi trung bình cao hơn.
- Tổn thương nặng liên quan đến kích thước rách gân lớn hơn.
- Góc vai tới hạn (critical shoulder angle) lớn hơn cũng liên quan đến mức độ thoái hóa [5].
Những kết quả này cho thấy mối liên quan giữa thay đổi dây chằng và bệnh lý chóp xoay.
Tuy nhiên, nghiên cứu không chứng minh thoái hóa dây chằng là nguyên nhân trực tiếp gây rách gân.
Vai trò của hình thái cung quạ cùng
Hình dạng mỏm cùng và cấu trúc dây chằng có thể ảnh hưởng đến đặc điểm tiếp xúc trong khoang dưới mỏm cùng.
Các yếu tố thường được nghiên cứu gồm:
- Hình thái mỏm cùng.
- Góc vai tới hạn.
- Độ nghiêng ổ chảo.
- Khoảng cách mỏm cùng – chỏm xương cánh tay.
- Kích thước và mức độ thoái hóa gân chóp xoay.
Tuy nhiên, bất thường hình thái trên hình ảnh không đồng nghĩa với bệnh lý có triệu chứng.
Chẩn đoán cần kết hợp các yếu tố lâm sàng và chức năng.
Chẩn đoán hình ảnh dây chằng quạ cùng
Đặc điểm trên MRI khớp vai
MRI có thể giúp đánh giá hình thái dây chằng và những cấu trúc lân cận.
Các đặc điểm cần quan tâm gồm:
- Độ dày và hình dạng dây chằng.
- Những bất thường mô sợi.
- Tình trạng gân chóp xoay.
- Dịch hoặc thay đổi túi hoạt dịch.
- Khoảng cách dưới mỏm cùng.
- Tổn thương phối hợp quanh khớp vai.
MRI thường được sử dụng để đánh giá bệnh lý vai tổng thể, không chỉ riêng dây chằng.
Vai trò của siêu âm cơ xương khớp
Siêu âm hỗ trợ khảo sát gân chóp xoay và túi hoạt dịch dưới mỏm cùng.
Phương pháp này còn có thể đánh giá động trong một số tư thế vận động.
Các nội dung thường được khảo sát gồm:
- Gân cơ trên gai.
- Gân cơ dưới gai.
- Gân cơ dưới vai.
- Túi hoạt dịch dưới mỏm cùng – dưới cơ delta.
- Những thay đổi mô mềm liên quan.
Tuy nhiên, siêu âm không phải phương tiện thường quy để chẩn đoán tổn thương đơn độc của dây chằng quạ cùng.
Ý nghĩa của dây chằng quạ cùng trong phẫu thuật vai
Có nên cắt dây chằng khi phẫu thuật tạo hình mỏm cùng?
Trong một số kỹ thuật phẫu thuật, bác sĩ có thể giải phóng dây chằng khi thực hiện tạo hình mỏm cùng (acromioplasty).
Mục tiêu truyền thống là giảm tiếp xúc cơ học với các cấu trúc dưới mỏm cùng.
Tuy nhiên, việc giải phóng có thể ảnh hưởng đến chức năng ổn định phía trên của khớp vai.
Tổng quan hệ thống năm 2015 không ủng hộ việc thường quy tạo hình mỏm cùng hoặc giải phóng dây chằng khi điều trị phẫu thuật rách gân chóp xoay [6].
Vì vậy, chỉ định cần dựa trên từng trường hợp cụ thể.
Vì sao cần cân nhắc bảo tồn cung quạ cùng?
Ở người bệnh rách gân chóp xoay lớn hoặc không thể sửa chữa, sự ổn định phía trên có thể suy giảm.
Trong những tình huống này, cung quạ cùng đóng vai trò quan trọng hơn trong hạn chế di lệch chỏm xương cánh tay.
Việc cắt bỏ cấu trúc dây chằng có thể làm tăng nguy cơ mất vững phía trước trên trong một số trường hợp [1].
Do đó, bảo tồn dây chằng thường được cân nhắc khi chức năng ổn định của chóp xoay bị thiếu hụt.
Ứng dụng trong vật lý trị liệu và phục hồi chức năng
Đánh giá chức năng vai
Kỹ thuật viên vật lý trị liệu cần đánh giá toàn diện thay vì chỉ tập trung vào cấu trúc dây chằng.
Các nội dung quan trọng gồm:
- Vị trí và mức độ đau.
- Biên độ vận động chủ động và thụ động.
- Sức mạnh cơ chóp xoay.
- Khả năng kiểm soát xương bả vai.
- Đau khi nâng tay hoặc thực hiện hoạt động trên đầu.
- Khả năng chịu tải của chi trên.
- Mức độ hạn chế sinh hoạt.
Có thể sử dụng SPADI hoặc QuickDASH để theo dõi chức năng.
Nguyên tắc phục hồi chức năng đau dưới mỏm cùng
Hướng dẫn thực hành lâm sàng năm 2025 khuyến nghị sử dụng chương trình tập luyện chủ động ở người bệnh có bệnh lý gân chóp xoay [7].
Các nguyên tắc phục hồi gồm:
Kiểm soát triệu chứng: điều chỉnh những hoạt động gây quá tải và hướng dẫn người bệnh duy trì vận động phù hợp.
Phục hồi vận động: cải thiện biên độ vận động khớp vai theo khả năng dung nạp.
Tăng cường sức mạnh: tập các cơ chóp xoay và cơ kiểm soát xương bả vai.
Phục hồi chức năng: tăng dần tải trong hoạt động nâng, đẩy, kéo và vận động trên đầu.
Chương trình tập cần được cá thể hóa theo triệu chứng, sức mạnh và mục tiêu của người bệnh.
Tập mạnh cơ trong phục hồi khớp vai
Các nhóm cơ thường được chú trọng gồm:
- Cơ trên gai.
- Cơ dưới gai và tròn bé.
- Cơ dưới vai.
- Cơ răng trước.
- Cơ thang giữa và dưới.
- Cơ delta.
Các bài tập có thể lựa chọn gồm:
- Xoay ngoài vai với dây kháng lực.
- Xoay trong vai có kiểm soát.
- Scaption với tải phù hợp.
- Wall slide.
- Row.
- Tập kiểm soát xương bả vai.
- Tập chịu tải chi trên tăng dần.
Tập mạnh cơ giúp cải thiện khả năng chịu tải và chức năng vận động.
Tuy nhiên, không có bằng chứng cho thấy các bài tập này trực tiếp thay đổi hình dạng hoặc kéo dài chọn lọc dây chằng.
Có cần tránh mọi động tác nâng tay gây đau?
Không nhất thiết.
Người bệnh có thể tiếp tục vận động trong giới hạn triệu chứng chấp nhận được.
Tuy nhiên, cần giảm tải khi bài tập gây đau tăng rõ hoặc triệu chứng kéo dài sau tập.
Mức độ vận động cần được điều chỉnh theo tình trạng chức năng và đáp ứng của từng người bệnh.
Ở trường hợp rách gân lớn, mất vững hoặc sau phẫu thuật, cần tuân thủ những giới hạn riêng.
Hướng dẫn năm 2026 tiếp tục nhấn mạnh vai trò của điều trị bằng vận động trong quản lý hội chứng đau dưới mỏm cùng [4].
Kết luận
Dây chằng quạ cùng là thành phần tạo nên cung quạ cùng, góp phần bảo vệ và ổn định khớp vai.
Cấu trúc này có liên quan đến cơ chế chịu lực của gân chóp xoay và một số bệnh lý dưới mỏm cùng.
Các nghiên cứu gần đây ghi nhận mối liên quan giữa thoái hóa dây chằng, tuổi và mức độ rách gân chóp xoay.
Tuy nhiên, không nên xem dây chằng là nguyên nhân duy nhất gây đau vai.
Trong phục hồi chức năng, chương trình tập nên tập trung vào cải thiện vận động, sức mạnh và khả năng chịu tải của khớp vai.
0937782677
Tài liệu tham khảo
- The Coracoacromial Ligament: Anatomy, Function, and Clinical Significance. 2017. DOI: 10.1177/2325967117703398.
- Morphology of Coracoacromial Ligament and its Role in Biomechanics of Shoulder Joint along with its Surgical Significance. 2024. DOI: 10.4103/NJCA.NJCA_151_23.
- Geometric Morphology of the Coracoacromial Ligament: A Cadaveric Study. 2019. DOI: 10.1155/2019/3024769.
- Update of guideline for diagnosis and treatment of subacromial pain syndrome: a multidisciplinary review by the Dutch Orthopedic Association. Part 1: preventive measures, diagnostics, and non-surgical treatment of subacromial pain syndrome. 2026. DOI: 10.2340/17453674.2026.45365.
- Anatomic factors associated with degeneration and fraying of the coracoacromial ligament. 2024. DOI: 10.5397/cise.2023.00661.
- Is acromioplasty necessary in the setting of full-thickness rotator cuff tears? A systematic review. 2015. Nguồn PubMed.
- Rotator Cuff Tendinopathy Diagnosis, Nonsurgical Medical Care, and Rehabilitation: A Clinical Practice Guideline. 2025. DOI: 10.2519/jospt.2025.13182.
- Coracoacromial ligament. Radiopaedia. Nguồn giải phẫu.
