DÂY CHẰNG DELTA CỔ CHÂN: VÌ SAO BONG GÂN MẶT TRONG CÓ THỂ GÂY MẤT VỮNG? GIẢI PHẪU, CHẨN ĐOÁN VÀ PHỤC HỒI CHỨC NĂNG
Dây chằng delta cổ chân (Deltoid Ligament of the Ankle) là phức hợp dây chằng chắc khỏe nằm ở phía trong khớp cổ chân. Cấu trúc này nối mắt cá trong với xương sên, xương gót, xương thuyền và hệ thống dây chằng Spring. Dây chằng delta góp phần hạn chế lật ngoài, kiểm soát xoay của xương sên và duy trì sự ổn định của cổ chân khi chịu trọng lượng.
Khác với bong gân cổ chân ngoài, tổn thương dây chằng delta đơn độc ít gặp hơn. Tuy nhiên, rách dây chằng delta có thể xuất hiện cùng gãy mắt cá, tổn thương syndesmosis hoặc mất vững cổ chân phức tạp. Vì vậy, việc nhận diện đúng tổn thương có ý nghĩa quan trọng trong điều trị và phục hồi chức năng. [1], [2]
1. Dây chằng delta cổ chân là gì và nằm ở đâu?
1.1. Giải phẫu dây chằng delta cổ chân (Deltoid Ligament)
Dây chằng delta còn được gọi là medial collateral ligament complex of the ankle, tức phức hợp dây chằng bên trong cổ chân.
Cấu trúc này có dạng hình quạt hoặc tam giác, với phần hẹp nằm ở mắt cá trong và các bó sợi tỏa xuống những xương phía dưới.
Các đặc điểm giải phẫu chính gồm:
-
Nguyên ủy: Mắt cá trong của đầu dưới xương chày.
-
Hướng đi: Các bó sợi tỏa xuống dưới, ra trước và ra sau.
-
Bám tận: Xương sên, xương gót, xương thuyền và phức hợp Spring.
-
Vị trí: Mặt trong khớp cổ chân và các cấu trúc liên quan ở vùng bàn chân sau.
-
Cấu trúc: Gồm lớp nông và lớp sâu với những chức năng cơ học khác nhau.
Nghiên cứu giải phẫu và tổng quan năm 2024 ghi nhận sự đa dạng đáng kể về số lượng và hình thái các bó dây chằng. [2], [3]
Vì vậy, dây chằng delta không phải một dây chằng đơn lẻ, mà là một hệ thống mô sợi phối hợp.
1.2. Dây chằng delta gồm mấy lớp?
Theo mô hình giải phẫu kinh điển, dây chằng delta có hai lớp chính.
Lớp nông (Superficial Deltoid Ligament): Gồm những bó sợi tương đối dài, chạy từ mắt cá trong đến xương thuyền, xương gót, phức hợp Spring và đôi khi phần sau xương sên.
Lớp sâu (Deep Deltoid Ligament): Gồm các bó ngắn hơn, nối trực tiếp xương chày với xương sên.
Hai lớp phối hợp hạn chế các chuyển động bất thường của khớp cổ chân.
Tuy nhiên, số lượng bó sợi được nhận diện thay đổi theo nghiên cứu. Một số công trình mô tả bốn bó chính, trong khi những công trình khác phân biệt năm hoặc sáu bó. [2]–[4]
1.3. Lớp nông dây chằng delta gồm những thành phần nào?
Trong cách phân chia thường được sử dụng, lớp nông gồm bốn bó có thể nhận diện.
Dây chằng chày thuyền (Tibionavicular Ligament – TNL): Chạy từ mắt cá trong về phía xương thuyền. Bó này có vai trò hỗ trợ ổn định phía trong và vùng khớp sên – thuyền.
Dây chằng chày Spring (Tibiospring Ligament – TSL): Chạy từ mắt cá trong đến phức hợp dây chằng Spring, đặc biệt liên quan bó Spring trên trong.
Dây chằng chày gót (Tibiocalcaneal Ligament – TCL): Chạy từ mắt cá trong xuống vùng mỏm đỡ sên của xương gót, góp phần hạn chế biến dạng lật ngoài.
Dây chằng chày sên sau nông (Superficial Posterior Tibiotalar Ligament): Là thành phần có hình thái và mức độ hiện diện thay đổi theo các mô tả giải phẫu.
Các nghiên cứu không hoàn toàn thống nhất về việc tách riêng tất cả các bó này.
Vì vậy, việc đánh giá MRI cần quan tâm tính liên tục và tổn thương thực sự, thay vì chỉ đếm số lượng bó sợi. [3], [4]
1.4. Lớp sâu dây chằng delta gồm những thành phần nào?
Lớp sâu gồm những bó nối trực tiếp xương chày với xương sên.
Hai bó được mô tả phổ biến là:
Dây chằng chày sên trước sâu (Deep Anterior Tibiotalar Ligament – dATTL): Nối vùng mắt cá trong với phần trước – trong xương sên. Bó này có thể có biến thể về hình dạng và điểm bám.
Dây chằng chày sên sau sâu (Deep Posterior Tibiotalar Ligament – dPTTL): Nối phần sau mắt cá trong với vùng sau – trong xương sên.
Bó chày sên sau sâu thường được xem là một trong những thành phần chắc khỏe và ổn định nhất của phức hợp delta.
Nghiên cứu giải phẫu định lượng năm 2014 cho thấy các bó chày thuyền, chày Spring và chày sên sau sâu được ghi nhận nhất quán trong mẫu nghiên cứu. [3]
1.5. Vì sao số lượng bó dây chằng delta khác nhau giữa các nghiên cứu?
Sự khác biệt bắt nguồn từ nhiều yếu tố.
Một số bó sợi có ranh giới rõ, nhưng các bó khác liên tục với bao khớp hoặc những dây chằng lân cận.
Ngoài ra, phương pháp phẫu tích và tư thế cổ chân có thể ảnh hưởng khả năng tách biệt từng bó.
Nghiên cứu năm 2024 sử dụng MRI thể tích ba chiều trên 20 cổ chân không triệu chứng đã nhận diện bốn dải chính trong hai lớp.
Trong đó, lớp sâu có dải chày sên được phân biệt thành phần trước và phần sau. [5]
Kết quả này cho thấy một mô hình giải phẫu đơn giản có thể hữu ích cho hình ảnh học, dù thực tế có nhiều thành phần nhỏ hơn.
Không nên dùng sự khác biệt về tên gọi hoặc số lượng bó để kết luận một cấu trúc bị thiếu hoặc bị rách.
1.6. Dây chằng delta liên quan đến những cấu trúc nào?
Dây chằng delta nằm gần nhiều cấu trúc quan trọng của mặt trong cổ chân.
Phía sau mắt cá trong có các gân cơ chày sau, cơ gấp dài các ngón chân và cơ gấp dài ngón cái.
Vùng này còn có bó mạch thần kinh chày đi qua ống cổ chân.
Phía dưới, dây chằng chày Spring liên tục với hệ thống nâng đỡ chỏm xương sên.
Những mối liên quan này rất quan trọng khi phân biệt đau do dây chằng, bệnh lý gân cơ chày sau và hội chứng ống cổ chân.
2. Dây chằng delta cổ chân có chức năng gì?
2.1. Vì sao dây chằng delta giúp chống lật ngoài cổ chân?
Lật ngoài (eversion) là chuyển động khiến lòng bàn chân hướng ra ngoài.
Khi chuyển động vượt quá giới hạn sinh lý, những cấu trúc mặt trong cổ chân chịu lực căng.
Các bó nông của dây chằng delta góp phần hạn chế chuyển động này.
Đồng thời, lớp sâu hỗ trợ giữ xương sên ở vị trí ổn định trong gọng chày – mác.
Do đó, dây chằng delta giúp kiểm soát sự lệch vị trí bất thường khi đứng, đi bộ hoặc tiếp đất.
Tuy nhiên, chức năng này còn phụ thuộc tư thế gấp mu, gấp gan chân và hướng xoay tác động lên cổ chân. [2], [6]
2.2. Lớp sâu dây chằng delta có vai trò gì đối với xương sên?
Lớp sâu nối xương chày trực tiếp với xương sên, đặc biệt qua bó chày sên sau sâu.
Cấu trúc này góp phần duy trì độ vững của khớp chày – sên.
Khi lớp sâu bị tổn thương đáng kể, khả năng kiểm soát vị trí và xoay của xương sên có thể suy giảm.
Điều này đặc biệt quan trọng trong gãy mắt cá ngoài, khi hệ thống ổn định bên ngoài cũng có thể bị ảnh hưởng.
Tuy nhiên, tổn thương lớp sâu trên MRI không tự động đồng nghĩa khớp cổ chân mất vững cơ học.
Cần đánh giá thêm tương quan xương và các cấu trúc phối hợp. [2], [6]
2.3. Dây chằng delta có vai trò gì trong kiểm soát xoay ngoài?
Khi bàn chân chịu lực xoay ngoài, xương sên có xu hướng thay đổi tương quan trong gọng chày – mác.
Các bó dây chằng delta góp phần kiểm soát chuyển động này.
Nghiên cứu năm 2022 về giải phẫu và chức năng từng bó cho thấy lực căng các thành phần delta thay đổi theo tư thế varus, valgus và xoay của cổ chân. [6]
Điều này giúp giải thích vì sao chấn thương xoay ngoài có thể ảnh hưởng cả dây chằng delta và syndesmosis.
Tuy nhiên, dây chằng delta không phải cấu trúc duy nhất chống xoay ngoài.
2.4. Dây chằng delta khác phức hợp Spring như thế nào?
Phức hợp Spring nối xương gót với xương thuyền và nâng đỡ chỏm xương sên.
Trong khi đó, dây chằng delta xuất phát từ mắt cá trong và liên kết với nhiều cấu trúc phía dưới.
Hai hệ thống có mối liên hệ trực tiếp qua bó dây chằng chày Spring.
Về chức năng, Spring ligament chủ yếu nâng đỡ vòm dọc trong và ổn định khớp sên – thuyền.
Dây chằng delta góp phần ổn định mặt trong cổ chân, đồng thời liên kết với hệ thống Spring để hỗ trợ bàn chân sau.
Một tổng quan phạm vi năm 2025 đề xuất xem hai hệ thống như một phức hợp chức năng delta–Spring khi đánh giá một số dạng mất vững và biến dạng bàn chân. [7]
2.5. Tổn thương dây chằng delta có thể ảnh hưởng dáng đi không?
Có thể.
Nếu dây chằng delta suy giảm chức năng, người bệnh có thể đau hoặc cảm thấy cổ chân không chắc chắn khi chịu trọng lượng.
Trong trường hợp mất vững đáng kể, tương quan xương sên có thể bị thay đổi.
Điều này có thể ảnh hưởng đến khả năng truyền lực và kiểm soát cổ chân khi đi bộ.
Tuy nhiên, dáng đi còn phụ thuộc sức mạnh cơ, ROM, đau và những khớp lân cận.
Vì vậy, không nên quy mọi thay đổi dáng đi cho rách dây chằng delta.
3. Những nguyên nhân nào gây tổn thương dây chằng delta cổ chân?
3.1. Bong gân lật ngoài có làm rách dây chằng delta không?
Có. Khi bàn chân chịu lực lật ngoài (eversion) quá mức, các bó dây chằng phía trong có thể bị kéo căng hoặc rách.
Chấn thương có thể xuất hiện khi tiếp đất, đổi hướng đột ngột hoặc bàn chân bị cố định trong khi cẳng chân xoay.
Tuy nhiên, cơ chế thường phức tạp hơn động tác lật ngoài đơn thuần.
Lực xoay ngoài kết hợp với thay đổi tư thế bàn chân có thể gây tổn thương dây chằng delta, syndesmosis hoặc xương mắt cá. [2]
3.2. Vì sao tổn thương dây chằng delta thường đi kèm gãy cổ chân?
Dây chằng delta là một cấu trúc chắc khỏe ở phía trong cổ chân.
Khi lực chấn thương lớn, năng lượng có thể truyền qua hệ thống dây chằng đến xương mác hoặc các cấu trúc khác.
Do đó, người bệnh có thể bị gãy mắt cá ngoài kết hợp tổn thương dây chằng delta.
Đặc biệt, tổn thương dây chằng sâu có thể ảnh hưởng đến độ vững của xương sên trong gọng cổ chân.
Đây là lý do bác sĩ phải đánh giá cả tương quan xương và tình trạng dây chằng khi lựa chọn điều trị gãy cổ chân. [2], [8]
3.3. Tổn thương dây chằng delta có thể xảy ra đơn độc không?
Có thể, nhưng ít gặp hơn bong gân dây chằng ngoài.
Một số trường hợp tổn thương đơn độc xuất hiện sau cơ chế xoay hoặc lật ngoài mạnh.
Tuy nhiên, cần loại trừ những tổn thương phối hợp như gãy xương, tổn thương syndesmosis hoặc tổn thương sụn xương.
Nếu chỉ dựa vào vị trí đau phía trong, bác sĩ có thể bỏ sót chấn thương phức tạp.
3.4. Tổn thương dây chằng delta có thể gây mất vững cổ chân mạn tính không?
Có.
Mất vững cổ chân trong (medial ankle instability) có thể xuất hiện khi phức hợp delta không còn duy trì đầy đủ chức năng ổn định.
Người bệnh có thể gặp đau mặt trong cổ chân, cảm giác khớp không chắc chắn hoặc khó chịu khi đi trên địa hình không bằng phẳng.
Một tổng quan hệ thống năm 2025 cho thấy các bất thường dây chằng delta có thể được phát hiện ở người bệnh mất vững cổ chân mạn tính. Tuy nhiên, mối liên quan giữa MRI và ý nghĩa lâm sàng vẫn chưa được xác định đầy đủ. [9]
Không nên chẩn đoán mất vững cổ chân trong chỉ dựa trên hình ảnh dây chằng delta tăng tín hiệu.
3.5. Dây chằng delta có liên quan đến bàn chân xẹp tiến triển không?
Có thể.
Phức hợp delta liên tục với dây chằng Spring và góp phần duy trì ổn định vùng cổ chân – bàn chân trong.
Khi hệ thống này suy yếu, người bệnh có thể xuất hiện thay đổi cơ học tại cổ chân hoặc vòm bàn chân.
Tuy nhiên, biến dạng bàn chân xẹp tiến triển (Progressive Collapsing Foot Deformity – PCFD) thường liên quan nhiều cấu trúc.
Những yếu tố có thể tham gia gồm gân cơ chày sau, Spring ligament, dây chằng delta và hình thái xương.
Vì vậy, PCFD không đồng nghĩa với rách dây chằng delta. [7]
4. Dấu hiệu nào gợi ý tổn thương dây chằng delta cổ chân?
4.1. Người bệnh thường đau ở đâu?
Tổn thương dây chằng delta có thể gây đau phía dưới và xung quanh mắt cá trong.
Trong giai đoạn cấp, người bệnh có thể sưng, bầm tím hoặc giảm khả năng chịu trọng lượng.
Các biểu hiện khác có thể gồm:
-
Đau khi đi bộ hoặc đứng lâu.
-
Đau khi cổ chân chịu lực xoay.
-
Cảm giác không vững khi chuyển hướng.
-
Hạn chế ROM do đau và sưng.
-
Đau kéo dài sau chấn thương cổ chân.
Tuy nhiên, những triệu chứng này không đặc hiệu cho dây chằng delta.
4.2. Đau mặt trong cổ chân có phải do dây chằng delta không?
Không nhất thiết.
Các nguyên nhân khác cần phân biệt gồm bệnh lý gân cơ chày sau, tổn thương xương sên, Spring ligament hoặc hội chứng ống cổ chân.
Ngoài ra, đau phía trong sau chấn thương có thể liên quan gãy mắt cá hoặc tổn thương syndesmosis.
Do đó, khám cần đánh giá cả xương, gân, dây chằng và chức năng thần kinh.
Tổng quan năm 2024 ghi nhận đau tại khe khớp trong có thể xuất hiện trong tổn thương delta, nhưng không đủ độ đặc hiệu để xác định mất vững dây chằng sâu. [2]
4.3. Dây chằng delta bị rách có gây cảm giác cổ chân bị hụt không?
Có thể, đặc biệt khi có mất vững cơ học.
Người bệnh có thể cảm thấy cổ chân không chắc chắn lúc đi bộ, đổi hướng hoặc chịu trọng lượng một chân.
Tuy nhiên, cảm giác bị hụt còn có thể liên quan đến suy giảm thăng bằng, sức mạnh và khả năng kiểm soát thần kinh cơ.
Vì vậy, cần phân biệt cảm giác mất vững với mất vững được xác nhận bằng thăm khám hoặc hình ảnh.
4.4. Những dấu hiệu nào cần đi khám khẩn cấp?
Người bệnh cần được đánh giá khẩn cấp khi có biến dạng cổ chân sau chấn thương, không thể chịu trọng lượng hoặc đau dữ dội.
Những dấu hiệu khác gồm:
-
Bàn chân lạnh, tím hoặc nhợt.
-
Tê hoặc yếu mới xuất hiện.
-
Sưng căng tăng nhanh.
-
Vết thương hở.
-
Nghi ngờ gãy – trật khớp.
-
Đau cổ chân kèm biến dạng sau tai nạn năng lượng cao.
Đặc biệt, nếu nghi ngờ mất vững gọng cổ chân, không nên tự tập chịu trọng lượng hoặc cố xoay cổ chân để kiểm tra dây chằng.
5. Chẩn đoán tổn thương dây chằng delta bằng khám lâm sàng và hình ảnh học
5.1. Khám lâm sàng cần đánh giá những gì?
Bác sĩ phục hồi chức năng hoặc bác sĩ vật lý trị liệu cần khai thác cơ chế chấn thương và diễn tiến triệu chứng.
Các nội dung quan trọng gồm:
-
Quan sát sưng, bầm tím và biến dạng.
-
Sờ đau quanh mắt cá trong.
-
Khám gân cơ chày sau.
-
Đánh giá ATFL, CFL khi phù hợp.
-
Đánh giá khả năng chịu trọng lượng.
-
Đo biên độ vận động cổ chân.
-
Khám cảm giác và tuần hoàn ngoại vi.
-
Đánh giá độ vững khi đã loại trừ gãy – trật.
Trong chấn thương cấp, đau và phản xạ co cơ bảo vệ có thể ảnh hưởng độ tin cậy của nghiệm pháp.
Do đó, cần lựa chọn thời điểm khám phù hợp và không tạo lực mạnh khi chưa xác nhận an toàn.
5.2. Eversion Stress Test có phát hiện rách dây chằng delta không?
Nghiệm pháp tạo lực lật ngoài có thể được sử dụng để khảo sát hệ thống ổn định mặt trong cổ chân.
Tuy nhiên, kết quả chịu ảnh hưởng bởi vị trí cổ chân, mức đau và các cấu trúc dây chằng phối hợp.
Một nghiệm pháp gây đau không đủ để kết luận dây chằng delta bị rách.
Ngoài ra, chưa có một nghiệm pháp lâm sàng riêng lẻ được xác nhận rộng rãi với độ chính xác đủ cao để chẩn đoán mọi dạng rách delta. [8]
5.3. External Rotation Stress Test có vai trò gì?
External Rotation Stress Test giúp đánh giá phản ứng của cổ chân khi chịu lực xoay ngoài.
Nghiệm pháp có thể gợi ý tổn thương syndesmosis hoặc các cấu trúc ổn định phối hợp.
Tuy nhiên, đây không phải nghiệm pháp đặc hiệu cho dây chằng delta.
Đặc biệt, cần thận trọng khi nghi ngờ gãy mắt cá hoặc tổn thương mất vững.
Không thực hiện lực xoay mạnh trước khi loại trừ tình trạng cần cố định.
5.4. Medial Clear Space (MCS) là gì?
Medial Clear Space – MCS là khoảng sáng phía trong khớp cổ chân trên X-quang.
Khoảng này nằm giữa mặt ngoài mắt cá trong và mặt trong xương sên.
MCS được sử dụng để hỗ trợ đánh giá tương quan xương sên trong gọng cổ chân.
Khi MCS giãn rộng, bác sĩ có thể nghi ngờ tổn thương hệ thống ổn định mặt trong, đặc biệt trong bối cảnh gãy cổ chân.
Tuy nhiên, giá trị đo chịu ảnh hưởng tư thế chụp, loại phim và tình trạng chịu lực.
5.5. MCS bao nhiêu được xem là bất thường?
Hiện chưa có một ngưỡng MCS thống nhất cho mọi trường hợp tổn thương dây chằng delta.
Tổng quan hệ thống năm 2024 đã phân tích 31 nghiên cứu về chẩn đoán tổn thương delta cấp tính. [8]
Trong đó, 27 nghiên cứu sử dụng MCS làm thông số đánh giá.
Đáng chú ý, các giá trị ngưỡng được xem là bất thường thay đổi rất rộng, từ trên 1 mm đến trên 6 mm.
Kết quả này cho thấy tiêu chuẩn chẩn đoán chưa được chuẩn hóa hoàn toàn.
Không nên sử dụng một giá trị MCS đơn lẻ để quyết định phẫu thuật cho mọi người bệnh.
Cần đánh giá thêm tương quan xương, tổn thương syndesmosis và kết quả hình ảnh khác.
PMC
5.6. MRI có phát hiện được rách dây chằng delta không?
Có. MRI là phương tiện hữu ích để khảo sát các bó dây chằng nông và sâu.
Những dấu hiệu có thể gợi ý tổn thương gồm:
-
Mất liên tục các bó sợi.
-
Tăng tín hiệu bất thường.
-
Phù quanh dây chằng.
-
Thay đổi hình thái hoặc sức căng.
-
Bong điểm bám.
-
Tổn thương bao khớp hoặc xương phối hợp.
Tuy nhiên, dây chằng delta có cấu trúc nhiều bó nên hình ảnh bình thường có thể không đồng nhất.
Đặc biệt, bó chày sên sau sâu có thể xuất hiện các dải tín hiệu xen kẽ do cấu trúc mô bình thường.
Vì vậy, không nên chẩn đoán rách chỉ vì dây chằng có hình ảnh dạng vân.
5.7. MRI có đánh giá được mất vững cổ chân trong không?
MRI giúp phát hiện tổn thương cấu trúc nhưng không trực tiếp đo được toàn bộ chức năng ổn định khi chịu lực.
Một tổng quan hệ thống năm 2025 ghi nhận tỷ lệ bất thường dây chằng delta trên MRI ở những nhóm người bệnh mất vững cổ chân mạn khác nhau.
Tuy nhiên, tỷ lệ phát hiện dao động đáng kể, từ khoảng 25% đến 72% trong những nghiên cứu được đề cập. [9]
Sự khác biệt phản ánh quần thể và phương pháp đánh giá không đồng nhất.
Vì vậy, MRI cần được diễn giải cùng khám lâm sàng và những phương tiện đánh giá độ vững phù hợp.
5.8. Siêu âm có đánh giá được dây chằng delta không?
Có thể. Siêu âm cơ xương khớp giúp khảo sát một số bó dây chằng delta, đặc biệt các thành phần nông.
Siêu âm cũng hữu ích khi cần đánh giá gân cơ chày sau và những cấu trúc mô mềm lân cận.
Tuy nhiên, lớp sâu dây chằng delta khó quan sát đầy đủ trong một số trường hợp.
Kết quả còn phụ thuộc kỹ thuật và kinh nghiệm người thực hiện.
Do đó, siêu âm âm tính không đủ để loại trừ tổn thương sâu khi lâm sàng còn nghi ngờ mất vững.
5.9. Khi nào cần X-quang hoặc CT cổ chân?
X-quang thường được chỉ định khi nghi ngờ gãy xương hoặc mất tương quan khớp sau chấn thương.
CT hữu ích để đánh giá các mảnh gãy, diện khớp và hình thái tổn thương xương.
MRI phù hợp hơn để khảo sát trực tiếp dây chằng, gân và những cấu trúc mô mềm.
Trong gãy cổ chân phức tạp, bác sĩ có thể cần phối hợp nhiều phương tiện hình ảnh.
5.10. Những công cụ nào phù hợp để lượng giá chức năng?
NPRS: Đánh giá cường độ đau trên thang 0–10 điểm.
FAAM: Đánh giá chức năng bàn chân – cổ chân trong sinh hoạt và hoạt động thể thao.
LEFS: Đánh giá chức năng chi dưới trên thang 0–80 điểm.
CAIT: Đánh giá cảm nhận mất vững cổ chân. Tuy nhiên, công cụ này được sử dụng phổ biến trong nghiên cứu mất vững cổ chân, chủ yếu liên quan bong gân ngoài.
Weight-Bearing Lunge Test: Đánh giá biên độ gấp mu cổ chân khi chịu trọng lượng.
Single-Leg Heel-Rise Test: Đánh giá sức mạnh, sức bền và khả năng kiểm soát nhóm cơ gấp gan chân.
Single-Leg Balance và Y-Balance Test: Đánh giá khả năng kiểm soát tư thế.
Các công cụ trên hỗ trợ theo dõi chức năng nhưng không xác nhận riêng dây chằng delta đã liền.
6. Phục hồi chức năng tổn thương dây chằng delta cổ chân như thế nào?
6.1. Nguyên tắc xây dựng chương trình phục hồi
Phục hồi chức năng cần dựa trên mức độ tổn thương, độ vững cổ chân và tình trạng các cấu trúc phối hợp.
Cần phân biệt ba nhóm người bệnh.
Nhóm 1 – Bong gân cổ chân trong ổn định: Có thể bắt đầu chương trình vận động có bảo vệ khi đã được phép chịu trọng lượng.
Nhóm 2 – Rách dây chằng delta phối hợp tổn thương nhiều cấu trúc: Cần xác định tình trạng gọng cổ chân, syndesmosis và xương trước khi tăng tải.
Nhóm 3 – Sau phẫu thuật sửa chữa hoặc tái tạo delta: Chương trình phải tuân thủ giới hạn vận động và chịu trọng lượng của phẫu thuật viên.
Hướng dẫn JOSPT 2021 hỗ trợ việc sử dụng bài tập vận động, sức mạnh và kiểm soát thần kinh cơ đối với bong gân cổ chân ngoài. [11]
Tuy nhiên, hướng dẫn này không phải phác đồ đặc hiệu cho rách dây chằng delta.
Hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng chất lượng cao xác định liều tập tối ưu cho từng bó dây chằng delta.
Vì vậy, các bài tập dưới đây là khung thực hành có điều kiện.
6.2. Giai đoạn 1: Bảo vệ dây chằng và kiểm soát triệu chứng
Điều kiện: Đã loại trừ gãy – trật hoặc mất vững cần xử trí khẩn cấp và xác định mức chịu trọng lượng cho phép.
Mục tiêu gồm giảm đau, giảm sưng và bảo vệ cấu trúc đang hồi phục.
Người bệnh có thể cần nẹp hoặc giày bảo vệ theo chỉ định.
Bài tập vận động ngón chân: Gập – duỗi các ngón, 2 hiệp × 10–15 lần.
Bài tập vận động gối: Gập – duỗi gối trong tư thế không tạo tải bất lợi lên cổ chân, 2 hiệp × 10 lần.
Bài tập cơ tứ đầu: Co cơ tứ đầu đùi trong khoảng 5 giây, 2 hiệp × 10 lần.
Bài tập vận động cổ chân nhẹ: Gấp mu và gấp gan chân trong phạm vi được phép, 1–2 hiệp × 10 lần.
Trong giai đoạn này, cần tránh tự ép lật ngoài hoặc xoay ngoài cổ chân đến cuối tầm.
Tiêu chí tiến triển: Đau và sưng giảm, cổ chân ổn định và được phép tăng vận động.
6.3. Giai đoạn 2: Khôi phục ROM và khả năng chịu trọng lượng
Khi triệu chứng cấp được kiểm soát, chương trình có thể tập trung vào biên độ vận động chủ động.
Các bài tập gồm gấp mu, gấp gan chân và chuyển động cổ chân nhẹ theo chỉ định.
Bắt đầu 2 hiệp × 10 lần, điều chỉnh theo khả năng dung nạp.
Người bệnh có thể tập chuyển trọng lượng hai chân trên mặt phẳng.
Thực hiện 2–3 lượt, mỗi lượt khoảng 30 giây.
Sau đó, tăng dần khả năng đi bộ nếu không xuất hiện đau hoặc sưng tăng.
Đối với tổn thương lớp sâu hoặc mất vững gọng cổ chân, mức tải phải được kiểm soát chặt chẽ hơn.
6.4. Giai đoạn 3: Tăng sức mạnh cơ quanh cổ chân
Sức mạnh cơ là thành phần quan trọng của hệ thống ổn định động.
Đối với người bệnh tổn thương delta, cần chú ý các nhóm cơ:
-
Cơ chày sau.
-
Cơ chày trước.
-
Cơ mác dài và mác ngắn.
-
Cơ bụng chân và cơ dép.
-
Cơ nội tại bàn chân.
-
Các cơ vùng hông.
Bài tập cơ chày sau: Người bệnh ngồi, sử dụng dây kháng lực nhẹ để thực hiện nghiêng trong bàn chân có kiểm soát. Bắt đầu 2 hiệp × 8–12 lần.
Bài tập cơ mác: Thực hiện nghiêng ngoài bàn chân với kháng lực nhẹ, nhưng chỉ khi được phép tạo lực theo hướng này. Bắt đầu 2 hiệp × 10 lần.
Bài tập nhón gót hai chân: Nâng gót lên chậm và hạ xuống có kiểm soát. Bắt đầu 2 hiệp × 8–12 lần.
Bài tập cơ hông: Thực hiện Hip Abduction với dây kháng lực phù hợp, 2 hiệp × 10–15 lần.
Không tăng kháng lực chỉ vì người bệnh đã hết đau khi nghỉ.
6.5. Tập cơ chày sau có giúp phục hồi dây chằng delta không?
Tập cơ chày sau có thể cải thiện khả năng hỗ trợ động ở vùng trong bàn chân và cổ chân.
Tuy nhiên, chưa có bằng chứng trực tiếp chứng minh tăng sức mạnh cơ chày sau làm liền dây chằng delta đã rách.
Điều trị cần phân biệt hai mục tiêu:
-
Phục hồi khả năng chịu tải và kiểm soát vận động.
-
Bảo vệ quá trình lành cấu trúc dây chằng.
Một người bệnh có thể đạt chức năng tốt nhưng vẫn còn thay đổi hình thái dây chằng trên MRI.
Ngược lại, hình ảnh dây chằng cải thiện không bảo đảm sức mạnh và thăng bằng đã phục hồi đầy đủ.
6.6. Giai đoạn 4: Phục hồi thăng bằng và kiểm soát thần kinh cơ
Khi người bệnh chịu trọng lượng tốt, có thể bổ sung bài tập kiểm soát tư thế.
Đứng một chân: Bắt đầu 3–5 lượt, giữ 15–30 giây.
Step-Up: Bước lên bục thấp, 2 hiệp × 8–10 lần.
Step-Down: Hạ người từ bục thấp, 2 hiệp × 8 lần.
Chuyển trọng lượng nhiều hướng: Thực hiện trong 1–2 phút.
Y-Balance Exercise: Tập đưa chân theo các hướng khác nhau khi đã đủ khả năng kiểm soát.
Đặc biệt, cần quan sát chuyển động của gót và vòm bàn chân trong quá trình chịu tải.
Không nên tăng độ khó lên bề mặt mất ổn định khi người bệnh vẫn chưa kiểm soát tốt trên mặt phẳng chắc chắn.
6.7. Có nên tập thăng bằng trên đệm không ổn định không?
Có thể, nhưng không phải ở mọi giai đoạn.
Bài tập trên bề mặt không ổn định làm tăng yêu cầu kiểm soát tư thế.
Tuy nhiên, khi người bệnh còn đau, sưng hoặc mất vững cơ học, bài tập có thể vượt quá khả năng hiện tại.
Do đó, nên bắt đầu bằng đứng hai chân, sau đó đứng một chân trên mặt phẳng vững.
Khi kiểm soát tốt, mới tăng dần độ khó.
Không có bằng chứng chứng minh tập trên đệm mất ổn định trực tiếp làm lành dây chằng delta.
6.8. Giai đoạn 5: Phục hồi chạy, nhảy và đổi hướng
Chỉ nên bắt đầu chạy khi cổ chân đủ ổn định và có khả năng chịu tải phù hợp.
Trước tiên, người bệnh cần đi bộ nhanh không đau đáng kể.
Sau đó có thể tiến triển sang chạy nhẹ xen kẽ đi bộ.
Những bài tập tiếp theo có thể gồm:
-
Nhón gót một chân.
-
Bật nhảy hai chân.
-
Tiếp đất có kiểm soát.
-
Nhảy một chân khi đủ điều kiện.
-
Chạy giảm tốc.
-
Đổi hướng từ tốc độ thấp đến cao.
Cần theo dõi phản ứng đau và sưng sau mỗi buổi tập.
Nếu người bệnh còn cảm giác cổ chân bị lệch hoặc hụt, cần đánh giá lại trước khi tiếp tục.
6.9. Khi nào có thể quay lại thể thao?
Khung PAASS năm 2021 đưa ra năm lĩnh vực đánh giá trước khi quay lại thể thao sau bong gân cổ chân ngoài. [12]
Những lĩnh vực đó gồm:
Pain: Mức độ đau khi tham gia thể thao và trong 24 giờ gần đây.
Ankle Impairments: ROM, sức mạnh, sức bền và công suất cơ quanh cổ chân.
Athlete Perception: Cảm nhận độ vững, sự tự tin và tâm lý sẵn sàng.
Sensorimotor Control: Cảm giác bản thể và khả năng giữ thăng bằng.
Sport/Functional Performance: Khả năng chạy, nhảy, đổi hướng và hoàn thành buổi tập thể thao.
PAASS là khung đánh giá hữu ích nhưng được xây dựng cho bong gân cổ chân ngoài, không phải riêng tổn thương dây chằng delta.
Vì vậy, trước khi quay lại thể thao sau rách delta, cần đánh giá thêm độ vững của gọng cổ chân và những cấu trúc phối hợp.
6.10. Những sai lầm thường gặp trong phục hồi dây chằng delta
Sai lầm thứ nhất: Xem bong gân cổ chân trong giống hoàn toàn bong gân ATFL. Hai hệ thống dây chằng khác nhau về giải phẫu và nguy cơ tổn thương phối hợp.
Sai lầm thứ hai: Không loại trừ gãy mắt cá hoặc tổn thương syndesmosis. Điều này có thể khiến người bệnh tăng chịu trọng lượng quá sớm.
Sai lầm thứ ba: Tập lật ngoài mạnh ngay sau chấn thương. Động tác có thể tạo lực căng bất lợi lên hệ thống dây chằng mặt trong.
Sai lầm thứ tư: Chỉ tập cơ chày sau. Chương trình phục hồi cần bao gồm toàn bộ nhóm cơ quanh cổ chân và chi dưới.
Sai lầm thứ năm: Ngừng tập ngay khi hết đau. Người bệnh vẫn có thể thiếu sức mạnh và khả năng kiểm soát thần kinh cơ.
Sai lầm thứ sáu: Quay lại thể thao chỉ dựa trên thời gian. Cần đánh giá chức năng và độ vững thực tế.
Sai lầm thứ bảy: Không khám lại khi cổ chân tiếp tục bị hụt. Đây có thể là dấu hiệu mất vững mạn tính cần điều trị chuyên khoa.
7. Khi nào tổn thương dây chằng delta cần phẫu thuật?
7.1. Tổn thương dây chằng delta có thể điều trị bảo tồn không?
Có.
Đối với tổn thương ổn định, không có gãy – trật hoặc mất vững đáng kể, điều trị bảo tồn có thể phù hợp.
Các phương pháp thường được cân nhắc gồm bảo vệ khớp, điều chỉnh chịu trọng lượng và phục hồi chức năng có cấu trúc.
Tuy nhiên, khi có gãy cổ chân, chiến lược điều trị phụ thuộc vào độ vững tổng thể của gọng cổ chân.
Vì vậy, không thể quyết định chỉ dựa trên việc dây chằng delta có rách hay không. [2], [10]
7.2. Khi nào cần đánh giá phẫu thuật sửa chữa dây chằng delta?
Những trường hợp cần đánh giá chuyên khoa gồm:
-
Gãy cổ chân mất vững.
-
Tổn thương delta gây mất vững đáng kể.
-
Tổn thương syndesmosis phối hợp.
-
Mất tương quan xương sên trong gọng cổ chân.
-
Mất vững cổ chân trong mạn tính có triệu chứng.
-
Không đạt mục tiêu sau điều trị bảo tồn phù hợp.
-
Biến dạng tiến triển liên quan hệ thống delta–Spring.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp rách dây chằng delta đều cần khâu sửa chữa.
Quyết định phải dựa trên độ vững, tổn thương xương và toàn bộ tình trạng người bệnh.
7.3. Phẫu thuật sửa chữa dây chằng delta được thực hiện như thế nào?
Các phương pháp được mô tả trong y văn gồm khâu trực tiếp mô dây chằng hoặc cố định bằng neo khâu (suture anchors).
Trong một số trường hợp, phẫu thuật viên có thể cần xử trí lớp nông, lớp sâu hoặc cả hai.
Kỹ thuật được lựa chọn theo vị trí rách, chất lượng mô và mức độ mất vững.
Tuy nhiên, chưa có sự thống nhất hoàn toàn về vị trí và số lượng neo khâu tối ưu.
7.4. Tổng quan hệ thống năm 2026 cho thấy điều gì?
Một tổng quan hệ thống công bố tháng 3/2026 đã đánh giá các phương pháp điều trị phẫu thuật đối với tổn thương dây chằng delta cấp. [10]
Trong 37 nghiên cứu điều trị được phân tích, phần lớn sử dụng neo khâu để sửa chữa.
Cụ thể, 29 nghiên cứu sử dụng kỹ thuật neo khâu, trong khi những nghiên cứu khác sử dụng các phương pháp khâu trực tiếp hoặc tái tạo khác nhau.
Tuy nhiên, kỹ thuật, vị trí cố định và lớp dây chằng được sửa chữa khác biệt đáng kể.
Các tác giả kết luận rằng chưa có tiêu chuẩn điều trị thống nhất dựa trên bằng chứng cho tất cả tổn thương dây chằng delta cấp tính.
Điều này cho thấy cần thận trọng khi khuyến cáo một kỹ thuật phẫu thuật là lựa chọn tốt nhất cho mọi trường hợp.
7.5. Mất vững cổ chân trong mạn tính có cần tái tạo dây chằng không?
Có thể, nếu người bệnh còn mất vững có triệu chứng sau điều trị bảo tồn phù hợp.
Phẫu thuật có thể bao gồm sửa chữa trực tiếp hoặc tái tạo bằng mảnh ghép.
Tuy nhiên, phải đánh giá cả hệ thống dây chằng ngoài và syndesmosis khi có nghi ngờ tổn thương phối hợp.
Tổng quan hệ thống năm 2025 cho thấy bằng chứng về chẩn đoán và điều trị mất vững cổ chân trong mạn tính vẫn còn hạn chế. [9]
Vì vậy, không nên khuyến cáo phẫu thuật dựa trên MRI đơn độc.
7.6. Phục hồi sau phẫu thuật delta khác điều trị bảo tồn như thế nào?
Sau phẫu thuật, chương trình phải bảo vệ vùng dây chằng được sửa chữa hoặc mảnh ghép tái tạo.
Người bệnh có thể cần bất động hoặc sử dụng nẹp theo chỉ định.
Thời điểm chịu trọng lượng phụ thuộc loại phẫu thuật và tổn thương phối hợp.
Ngoài ra, các chuyển động lật ngoài và xoay cổ chân có thể cần được giới hạn trong giai đoạn đầu.
Đặc biệt, nếu có kết hợp cố định gãy xương hoặc phẫu thuật syndesmosis, chương trình phải tuân thủ các giới hạn tương ứng.
Không áp dụng trực tiếp chương trình phục hồi bong gân bảo tồn cho người bệnh vừa được phẫu thuật dây chằng delta.
8. Câu hỏi thường gặp về dây chằng delta cổ chân (FAQ)
8.1. Dây chằng delta cổ chân nằm ở đâu?
Dây chằng delta nằm ở phía trong cổ chân, xuất phát từ mắt cá trong và tỏa đến xương sên, xương gót, xương thuyền và phức hợp Spring.
8.2. Dây chằng delta có chức năng gì?
Dây chằng delta góp phần hạn chế lật ngoài, kiểm soát xoay xương sên và duy trì độ vững của khớp cổ chân.
8.3. Dây chằng delta có bao nhiêu bó?
Theo mô hình kinh điển, có thể phân biệt tối đa sáu bó thuộc hai lớp nông và sâu.
Tuy nhiên, số lượng bó nhận diện thay đổi theo nghiên cứu và biến thể giải phẫu.
8.4. Lớp nông và lớp sâu dây chằng delta khác nhau thế nào?
Lớp nông có các bó dài, liên kết mắt cá trong với nhiều cấu trúc bàn chân.
Lớp sâu gồm những bó ngắn hơn, nối trực tiếp xương chày với xương sên và đóng vai trò quan trọng trong độ vững khớp chày – sên.
8.5. Bong gân cổ chân trong có thường gặp không?
Tổn thương dây chằng delta đơn độc ít gặp hơn bong gân cổ chân ngoài.
Tuy nhiên, tổn thương delta có thể đi kèm gãy xương hoặc tổn thương syndesmosis.
8.6. Rách dây chằng delta có gây mất vững cổ chân không?
Có thể, nhất là khi tổn thương lớp sâu hoặc nhiều cấu trúc phối hợp.
Tuy nhiên, không phải mọi bất thường dây chằng delta trên MRI đều gây mất vững cơ học.
8.7. MRI có phát hiện rách dây chằng delta không?
Có. MRI giúp khảo sát lớp nông, lớp sâu và những tổn thương mô mềm phối hợp.
Tuy nhiên, cần đối chiếu với triệu chứng và đánh giá độ vững.
8.8. Siêu âm có quan sát được dây chằng delta không?
Có thể, đặc biệt các bó nông.
Tuy nhiên, việc khảo sát lớp sâu có thể khó hơn và phụ thuộc kinh nghiệm người thực hiện.
8.9. Medial Clear Space là gì?
MCS là khoảng sáng phía trong của khớp cổ chân trên X-quang.
Thông số này hỗ trợ đánh giá tương quan xương sên trong gọng cổ chân, nhưng không có ngưỡng thống nhất cho mọi tình huống.
8.10. Rách dây chằng delta có cần phẫu thuật không?
Không phải tất cả trường hợp.
Quyết định phụ thuộc độ vững khớp, tổn thương xương, syndesmosis và kết quả điều trị bảo tồn.
8.11. Rách dây chằng delta có tự lành không?
Một số tổn thương có thể hồi phục chức năng tốt khi được bảo vệ và phục hồi phù hợp.
Tuy nhiên, khả năng lành cấu trúc phụ thuộc mức độ rách và tình trạng ổn định.
8.12. Có nên tập cơ chày sau sau tổn thương delta không?
Có thể, khi cổ chân đủ ổn định và được phép tập kháng lực.
Tập cơ chày sau hỗ trợ chức năng nhưng không chứng minh dây chằng đã lành.
8.13. Dây chằng delta có liên quan đến bàn chân bẹt không?
Có thể. Một số bó delta liên tục với Spring ligament, góp phần ổn định vùng cổ chân – bàn chân trong.
Tuy nhiên, bàn chân bẹt và PCFD có nhiều nguyên nhân khác nhau.
8.14. Bao lâu có thể chạy bộ sau rách dây chằng delta?
Không có mốc thời gian cố định.
Cần đánh giá ROM, sức mạnh, khả năng chịu tải, thăng bằng và độ vững trước khi quay lại chạy.
8.15. Sau phẫu thuật dây chằng delta có cần nẹp không?
Có thể cần, tùy kỹ thuật phẫu thuật và chỉ định của phẫu thuật viên.
Không nên tự tháo nẹp hoặc tăng chịu trọng lượng khi chưa được phép.
9. Kết luận: Vì sao dây chằng delta cổ chân quan trọng?
Dây chằng delta là hệ thống ổn định quan trọng nhất ở mặt trong khớp cổ chân.
Phức hợp gồm các bó nông và sâu, nối mắt cá trong với xương sên, xương gót, xương thuyền và dây chằng Spring.
Các bó phối hợp hạn chế lật ngoài, kiểm soát xoay và duy trì vị trí xương sên trong gọng cổ chân.
Tổn thương delta có thể xuất hiện sau chấn thương xoay hoặc lật ngoài, đặc biệt khi có gãy mắt cá và tổn thương syndesmosis.
Tuy nhiên, rách dây chằng trên MRI không tự động chứng minh khớp mất vững hoặc bắt buộc phải phẫu thuật.
Đối với người bệnh, đau mặt trong cổ chân kéo dài, cảm giác hụt khớp hoặc giảm khả năng vận động là những biểu hiện cần được đánh giá.
Đối với bác sĩ phục hồi chức năng và vật lý trị liệu, cần xác định độ vững trước khi tăng ROM, kháng lực và chịu trọng lượng.
Phục hồi chức năng cần hướng đến khả năng chịu tải, sức mạnh, thăng bằng và kiểm soát vận động, đồng thời bảo vệ những cấu trúc chưa đủ ổn định.
0937782677
10. Tài liệu tham khảo
[1] Deltoid Ligament of the Ankle. Radiopaedia.org. https://radiopaedia.org/articles/deltoid-ligament-of-the-ankle-1?lang=us
[2] Deltoid Ligament Injuries: A Review of the Anatomy, Diagnosis and Treatments. 2024. DOI: https://doi.org/10.1002/ksa.12274
[3] The Ligament Anatomy of the Deltoid Complex of the Ankle: A Qualitative and Quantitative Anatomical Study. 2014. DOI: https://doi.org/10.2106/JBJS.M.00870
[4] Morphological Variations of the Deltoid Ligament of the Medial Ankle. 2017. DOI: https://doi.org/10.1002/ca.22793
[5] The Deltoid Ligament Complex Is Reliably Visualised as Four Fascicles in Two Layers With 3D Volumetric MRI in the Ankles of 20 Asymptomatic Volunteers. 2024. DOI: https://doi.org/10.1002/ksa.12345
[6] The Anatomy and Function of the Individual Bands of the Deltoid Ligament—and Implications for Stability Assessment of SER Ankle Fractures. 2022. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/35722175/
[7] The Deltoid-Spring Ligament Complex: A Scoping Review and New Segmental Classification. 2025. DOI: https://doi.org/10.7759/cureus.81715
[8] A Systematic Review on How to Diagnose Deltoid Ligament Injuries—Are We Missing a Uniform Standard? 2024. DOI: https://doi.org/10.1186/s12891-024-07869-1
[9] Diagnosis and Management of Deltoid Ligament Injuries in Chronic Ankle Instability: A Systematic Review. 2025. DOI: https://doi.org/10.1177/24730114251323903
[10] A Systematic Review on How to Treat Deltoid Ligament Injuries—Are We Missing a Uniform Standard? 2026. DOI: https://doi.org/10.1186/s12891-026-09660-w
[11] Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. 2021. DOI: https://doi.org/10.2519/jospt.2021.0302
[12] Return to Sport Decisions After an Acute Lateral Ankle Sprain Injury: Introducing the PAASS Framework—An International Multidisciplinary Consensus. 2021. DOI: https://doi.org/10.1136/bjsports-2021-104087
