DÂY CHẰNG GÓT MÁC: VÌ SAO BONG GÂN CỔ CHÂN CÓ THỂ GÂY MẤT VỮNG KÉO DÀI?
Dây chằng gót mác (calcaneofibular ligament – CFL) là một thành phần quan trọng của hệ thống dây chằng bên ngoài cổ chân. Cấu trúc này nối mắt cá ngoài với xương gót. Dây chằng giúp hạn chế lật trong quá mức và góp phần ổn định cả khớp cổ chân lẫn khớp dưới sên.
Dây chằng gót mác thường bị tổn thương trong bong gân cổ chân bên ngoài. Đặc biệt, tổn thương có thể phối hợp với dây chằng sên mác trước.
Khi tổn thương không được phục hồi đầy đủ, người bệnh có thể tiếp tục gặp tình trạng cổ chân khuỵu hoặc mất vững. Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp mất vững kéo dài đều do rách CFL.
Các nghiên cứu mới cũng cho thấy CFL có nhiều biến thể giải phẫu. Đồng thời, siêu âm và MRI giúp nhận diện tổn thương nhưng đều có những giới hạn.
Vậy dây chằng gót mác có cấu tạo và chức năng gì? Tổn thương được chẩn đoán ra sao? Và phục hồi chức năng cần chú ý những yếu tố nào?
1. Dây chằng gót mác là gì?
Dây chằng gót mác là một dải mô liên kết nằm ở mặt ngoài cổ chân.
Tên tiếng Anh là calcaneofibular ligament, viết tắt CFL. Tên giải phẫu Latin là ligamentum calcaneofibulare.
Dây chằng nối đầu dưới xương mác với phần ngoài của xương gót.
Đây là một trong ba thành phần chính của phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân.
Hai thành phần còn lại là dây chằng sên mác trước và dây chằng sên mác sau.
Các dây chằng này phối hợp kiểm soát chuyển động của xương sên và xương gót.
1.1. Nguyên ủy của dây chằng gót mác
CFL xuất phát từ phần trước của đầu dưới xương mác, gần đỉnh mắt cá ngoài.
Vị trí nguyên ủy thường nằm ngay phía dưới vùng bám của dây chằng sên mác trước.
Từ đây, các bó sợi đi chếch xuống dưới và ra sau.
Tuy nhiên, vị trí bám không hoàn toàn giống nhau giữa các cá thể.
Một tổng quan hệ thống năm 2016 ghi nhận nguyên ủy CFL cách đỉnh xương mác khoảng 5,3–8,5 mm về phía gần trong những nghiên cứu được tổng hợp.
Khoảng này phản ánh khác biệt giữa các nghiên cứu, không phải giới hạn bình thường tuyệt đối. [2]
1.2. Điểm bám tận của dây chằng gót mác
CFL đi về phía mặt ngoài xương gót và bám tại vùng sau ngoài của xương.
Dây chằng có hướng chếch xuống dưới và ra sau khi cổ chân ở tư thế trung tính.
Đặc biệt, vị trí bám trên xương gót nằm dưới khớp dưới sên.
Điều này khiến CFL tham gia ổn định đồng thời hai vùng khớp.
1.3. Liên quan với gân cơ mác
Một đặc điểm giải phẫu quan trọng là CFL nằm sâu hơn các gân cơ mác.
Gân cơ mác dài và cơ mác ngắn đi qua mặt ngoài cổ chân, gần đường đi của dây chằng.
Các gân và bao gân che phủ phần lớn CFL.
Vì vậy, dây chằng có thể khó quan sát trực tiếp trên siêu âm nếu không xác định đúng mốc giải phẫu.
Ngoài ra, tổn thương CFL có thể đi kèm những bất thường của bao gân cơ mác.
Tuy nhiên, dịch quanh gân không đủ để xác nhận CFL bị đứt. [1, 3]
2. Phức hợp dây chằng bên ngoài cổ chân gồm những gì?
Hệ thống dây chằng ngoài cổ chân có ba thành phần chính.
| Dây chằng | Viết tắt | Điểm bám | Chức năng nổi bật |
|---|---|---|---|
| Sên mác trước | ATFL | Xương mác đến xương sên phía trước | Hạn chế di lệch trước xương sên, đặc biệt khi gấp gan chân |
| Gót mác | CFL | Xương mác đến xương gót | Chống lật trong, ổn định cổ chân và khớp dưới sên |
| Sên mác sau | PTFL | Xương mác đến xương sên phía sau | Góp phần ổn định phía sau ngoài cổ chân |
ATFL thường là dây chằng bị tổn thương đầu tiên trong bong gân cổ chân bên ngoài.
Khi lực chấn thương lớn hơn, CFL có thể bị tổn thương phối hợp.
PTFL thường ít bị tổn thương hơn trong những trường hợp bong gân thông thường.
Tuy nhiên, mức độ tổn thương thực tế phụ thuộc hướng lực và tư thế khớp.
2.1. Vì sao CFL khác với ATFL?
ATFL nối xương mác với xương sên. Trong khi đó, CFL nối xương mác trực tiếp với xương gót.
Đây là khác biệt quan trọng về chức năng cơ học.
ATFL chủ yếu góp phần ổn định khớp chày – sên.
Ngược lại, CFL tham gia kiểm soát cả khớp chày – sên và khớp dưới sên.
Vì vậy, tổn thương CFL có thể ảnh hưởng đến nhiều thành phần chuyển động của cổ chân.
2.2. So sánh chức năng CFL và ATFL
| Đặc điểm | CFL | ATFL |
|---|---|---|
| Vị trí | Mặt ngoài, hướng xuống sau | Mặt trước ngoài cổ chân |
| Điểm bám xa | Xương gót | Xương sên |
| Liên quan khớp dưới sên | Có | Không bắc cầu trực tiếp qua khớp dưới sên |
| Tư thế thường tăng căng | Gấp mu, đặc biệt khi có lực lật trong | Gấp gan chân |
| Hướng lực quan trọng | Lật trong | Gấp gan chân kết hợp lật trong |
| Tổn thương đơn độc | Không thường gặp | Thường gặp hơn |
| Khám lâm sàng liên quan | Talar tilt test | Anterior drawer test |
Hai nghiệm pháp trong bảng không có tính đặc hiệu tuyệt đối cho từng dây chằng.
Vì vậy, không thể kết luận một cấu trúc bị rách chỉ từ kết quả khám đơn lẻ.
3. Chức năng dây chằng gót mác trong cơ sinh học cổ chân
3.1. Hạn chế lật trong quá mức
Lật trong (inversion) là chuyển động khiến lòng bàn chân hướng vào trong.
Đây là chuyển động sinh lý quan trọng trong vận động bàn chân.
Tuy nhiên, lực lật trong quá lớn có thể gây tổn thương dây chằng bên ngoài.
CFL góp phần chống lại lực này.
Khi chịu căng, các bó collagen hỗ trợ giới hạn chuyển động vượt quá phạm vi an toàn.
Tuy nhiên, CFL không hoạt động đơn độc. Các dây chằng khác, cấu trúc xương và hệ cơ đều tham gia ổn định.
3.2. Ổn định khớp dưới sên
Khớp dưới sên (subtalar joint) nằm giữa xương sên và xương gót.
Khớp này tham gia điều chỉnh tư thế phần sau bàn chân.
Đặc biệt, khớp dưới sên góp phần kiểm soát các chuyển động phối hợp khi đi bộ hoặc chuyển hướng.
CFL bắc cầu qua vùng khớp này.
Vì vậy, tổn thương CFL có thể làm giảm một phần khả năng kiểm soát chuyển động của xương gót.
Tuy nhiên, không nên quy kết mọi trường hợp mất vững khớp dưới sên cho CFL.
Nhiều dây chằng khác cũng tham gia duy trì độ vững vùng này. [1]
3.3. CFL căng khi gấp mu hay gấp gan chân?
Hướng đi của CFL thay đổi theo tư thế cổ chân.
Khi gấp gan chân, dây chằng có xu hướng nằm ngang hơn.
Khi gấp mu, hướng dây chằng trở nên thẳng đứng hơn.
Các nghiên cứu giải phẫu cho thấy CFL có thể duy trì lực căng qua nhiều tư thế.
Tuy nhiên, nhiều mô tả cơ sinh học ghi nhận dây chằng được làm căng rõ trong tư thế gấp mu.
Điều này khác với ATFL, vốn thường chịu lực đáng kể khi gấp gan chân kết hợp lật trong. [1]
3.4. Tại sao phải hiểu hướng chịu lực khi phục hồi chức năng?
Hướng chịu lực giúp giải thích cơ chế tổn thương và lựa chọn vận động bảo vệ.
Tuy nhiên, tư thế làm căng dây chằng không đồng nghĩa với tư thế gây rách.
Khả năng chịu tải còn phụ thuộc cường độ lực, tốc độ vận động và tình trạng mô.
Vì vậy, không có cơ sở để cấm mọi động tác gấp mu hoặc lật trong ở người đã bị bong gân.
Giới hạn vận động phải dựa trên giai đoạn lành thương và tình trạng ổn định.
4. Dây chằng gót mác có những biến thể giải phẫu nào?
Một nghiên cứu năm 2024 cho thấy CFL không phải lúc nào cũng là một dải đơn.
Ruzik và cộng sự khảo sát 120 chi dưới từ 60 xác người trưởng thành.
Tuổi trung bình của các mẫu là 62,3 tuổi.
Nhóm nghiên cứu phân loại CFL thành bốn dạng hình thái chính.
4.1. Bốn dạng dây chằng gót mác
| Dạng | Đặc điểm | Tỷ lệ trong mẫu nghiên cứu |
|---|---|---|
| Loại 1 | Một dải dây chằng | 48,3% |
| Loại 2 | Hình chữ Y | 9,2% |
| Loại 3 | Hình chữ V | 21,7% |
| Loại 4 | Gồm hai hoặc ba bó | 20,8% |
Như vậy, dạng một dải chiếm tỷ lệ lớn nhất.
Tuy nhiên, hơn một nửa số mẫu có hình thái khác dạng một dải điển hình.
Điều này cho thấy sự đa dạng của cấu trúc CFL. [4]
4.2. Ý nghĩa trong MRI và phẫu thuật
Một dây chằng có hai hoặc ba bó có thể tạo hình ảnh phức tạp trên MRI.
Đặc biệt, ranh giới giữa các bó có thể bị nhầm với bất thường cấu trúc.
Tuy nhiên, nghiên cứu năm 2024 chủ yếu mô tả giải phẫu.
Nghiên cứu chưa chứng minh rằng một dạng CFL cụ thể có nguy cơ đứt cao hơn.
Ngoài ra, các tỷ lệ được tính từ mẫu xác, không phải tỷ lệ tổn thương trong dân số.
Đối với phẫu thuật tái tạo CFL, hiểu biến thể có thể hỗ trợ xác định vùng bám.
Tuy nhiên, hiệu quả của từng kỹ thuật phẫu thuật vẫn cần bằng chứng lâm sàng riêng.
5. Vì sao dây chằng gót mác thường bị tổn thương khi bong gân cổ chân?
Bong gân cổ chân bên ngoài thường xảy ra khi bàn chân bị lật trong đột ngột.
Cơ chế có thể xuất hiện khi tiếp đất, chạy hoặc chuyển hướng.
Đặc biệt, lực lật trong kết hợp tư thế cổ chân bất lợi có thể tạo căng lớn lên các dây chằng.
5.1. Cơ chế tổn thương thường gặp
Người bệnh có thể bị bong gân khi tiếp đất lệch sau khi nhảy.
Ngoài ra, chạy trên mặt đường không bằng phẳng có thể gây chuyển động lật trong bất ngờ.
Một số trường hợp xảy ra khi chuyển hướng nhanh trong thể thao.
Khi lực vượt khả năng chịu tải, dây chằng có thể bị giãn hoặc rách.
Tuy nhiên, không phải mọi trường hợp lật trong đều làm tổn thương CFL.
5.2. Vì sao ATFL thường bị đứt trước CFL?
ATFL có hướng sợi và đặc tính chịu lực khác CFL.
Trong bong gân điển hình, ATFL thường chịu lực lớn khi cổ chân gấp gan chân.
Vì vậy, dây chằng này thường bị tổn thương trước.
Khi lực chấn thương tiếp tục tăng, CFL có thể bị tổn thương phối hợp.
Nghiên cứu giải phẫu của Golanó và cộng sự năm 2010 tổng hợp các phát hiện kinh điển về cơ chế này. [1]
Tuy nhiên, thứ tự tổn thương không giống nhau trong mọi tình huống.
5.3. Đứt CFL đơn độc có thường gặp không?
Đứt CFL đơn độc được mô tả là ít gặp hơn tổn thương phối hợp ATFL và CFL.
Một số nghiên cứu kinh điển ghi nhận phần lớn tổn thương CFL xuất hiện cùng ATFL.
Tuy nhiên, tỷ lệ cụ thể thay đổi theo nhóm người bệnh và phương pháp chẩn đoán.
Do đó, không nên sử dụng một tỷ lệ chung để dự đoán tổn thương CFL ở mọi trường hợp bong gân.
6. Tổn thương dây chằng gót mác có những mức độ nào?
Trong thực hành, bong gân cổ chân thường được phân thành ba mức độ.
Tuy nhiên, phân độ này mô tả tổn thương dây chằng nói chung.
Nó không phải hệ thống phân loại được kiểm định riêng cho CFL.
| Mức độ | Đặc điểm thường gặp | Ảnh hưởng chức năng |
|---|---|---|
| Độ I | Tổn thương nhẹ, chưa có đứt đáng kể | Đau và sưng nhẹ, thường còn khả năng đi lại |
| Độ II | Rách một phần dây chằng | Sưng, đau, hạn chế vận động và chịu trọng lượng |
| Độ III | Đứt hoàn toàn dây chằng | Có thể mất vững rõ và hạn chế chức năng đáng kể |
Cần lưu ý rằng biểu hiện lâm sàng có thể chồng lấp giữa các mức độ.
Một người bị rách hoàn toàn không nhất thiết luôn có triệu chứng nặng hơn mọi trường hợp rách một phần.
Đặc biệt, phân độ tổn thương không tự động quyết định phương pháp điều trị.
7. Những dấu hiệu nào gợi ý tổn thương CFL?
Người bệnh thường đau ở mặt ngoài cổ chân sau chấn thương.
Đau có thể tập trung phía dưới hoặc phía sau mắt cá ngoài.
Ngoài ra, sưng và bầm tím có thể xuất hiện trong những ngày đầu.
7.1. Những triệu chứng thường gặp
- Đau vùng mặt ngoài cổ chân.
- Sưng hoặc bầm tím sau chấn thương.
- Đau khi chịu trọng lượng.
- Hạn chế tầm vận động.
- Cảm giác cổ chân không chắc chắn.
- Khó chạy, nhảy hoặc chuyển hướng.
Tuy nhiên, những biểu hiện này không đặc hiệu cho CFL.
Các cấu trúc khác cũng có thể bị tổn thương, đặc biệt là ATFL, gân cơ mác và xương sên.
7.2. Cảm giác cổ chân khuỵu có phải do CFL?
Không thể kết luận chỉ dựa trên triệu chứng.
Cảm giác cổ chân khuỵu có thể liên quan đến mất vững cơ học.
Tuy nhiên, tình trạng giảm kiểm soát thần kinh cơ cũng có thể tạo cảm giác tương tự.
Ngoài ra, đau và sợ tái chấn thương có thể ảnh hưởng chất lượng vận động.
Vì vậy, cần đánh giá cả độ lỏng khớp và chức năng vận động.
8. Khám lâm sàng dây chằng gót mác
Khám lâm sàng cần bắt đầu bằng cơ chế chấn thương và triệu chứng.
Đặc biệt, cần loại trừ gãy xương trước khi thực hiện các nghiệm pháp gây lực.
8.1. Nghiệm pháp Talar Tilt Test
Talar tilt test là nghiệm pháp thường được sử dụng để đánh giá độ lỏng cổ chân theo hướng lật trong.
Người khám cố định cẳng chân và tạo lực nghiêng xương sên trong điều kiện phù hợp.
Khi độ nghiêng tăng bất thường so với bên đối diện, có thể nghi ngờ tổn thương hệ thống dây chằng ngoài.
CFL là một cấu trúc quan trọng được khảo sát gián tiếp qua nghiệm pháp này.
Tuy nhiên, nghiệm pháp không xác nhận được rách CFL đơn độc.
Kết quả còn phụ thuộc tư thế cổ chân, đau và phản ứng co cơ bảo vệ.
8.2. Nghiệm pháp Anterior Drawer Test
Anterior drawer test chủ yếu đánh giá sự di lệch ra trước của xương sên.
Nghiệm pháp liên quan nhiều đến chức năng ATFL.
Tuy nhiên, tổn thương CFL phối hợp cũng có thể ảnh hưởng đến biểu hiện mất vững.
Vì vậy, kết quả phải được diễn giải cùng toàn bộ khám cổ chân.
8.3. Ottawa Ankle Rules có vai trò gì?
Quy tắc Ottawa giúp quyết định khi nào cần chụp X-quang sau chấn thương cổ chân.
Ở người thuộc phạm vi áp dụng, có thể chỉ định X-quang khi đau vùng mắt cá kèm một trong các dấu hiệu sau:
- Đau xương tại bờ sau hoặc đỉnh mắt cá ngoài.
- Đau xương tại bờ sau hoặc đỉnh mắt cá trong.
- Không thể đi đủ bốn bước ngay sau chấn thương và khi được đánh giá.
Quy tắc này dùng để sàng lọc nguy cơ gãy xương.
Nó không dùng để xác định dây chằng CFL có bị rách hay không. [9]
9. MRI dây chằng gót mác: Phát hiện tổn thương như thế nào?
MRI là phương pháp hữu ích để khảo sát các cấu trúc mô mềm cổ chân.
Đặc biệt, MRI có thể đánh giá dây chằng, gân và những tổn thương phối hợp.
9.1. CFL bình thường trên MRI
Dây chằng bình thường thường xuất hiện như một dải có tín hiệu thấp.
CFL kéo dài từ vùng mắt cá ngoài đến mặt ngoài xương gót.
Mặt phẳng trán (coronal) thường hữu ích để khảo sát hướng đi.
Ngoài ra, bác sĩ có thể sử dụng mặt phẳng ngang và dọc để đánh giá các cấu trúc liên quan.
9.2. Các dấu hiệu MRI gợi ý tổn thương
| Dấu hiệu | Ý nghĩa có thể gặp |
|---|---|
| Dày dây chằng | Phù hoặc thay đổi sau chấn thương |
| Tăng tín hiệu trong dây chằng | Có thể liên quan phù hoặc tổn thương sợi |
| Mất liên tục một phần | Gợi ý rách một phần |
| Mất liên tục toàn bộ | Gợi ý đứt hoàn toàn |
| Dây chằng lỏng hoặc gợn sóng | Có thể liên quan tổn thương sợi |
| Dịch quanh bao gân cơ mác | Có thể là dấu hiệu phối hợp, không đặc hiệu |
Tuy nhiên, MRI cần được diễn giải theo thời điểm chấn thương.
Trong tổn thương mạn tính, dây chằng có thể dày, mỏng hoặc không đều.
Do đó, thay đổi tín hiệu đơn độc không đủ để xác nhận mất vững cơ học. [3]
9.3. MRI có cần thực hiện cho mọi bong gân cổ chân không?
Không.
Phần lớn trường hợp bong gân cổ chân thông thường có thể được đánh giá ban đầu bằng bệnh sử và khám lâm sàng.
X-quang được chỉ định khi cần loại trừ gãy xương.
MRI thường được cân nhắc khi nghi tổn thương phức tạp hoặc triệu chứng kéo dài.
Ngoài ra, MRI có thể hỗ trợ đánh giá tổn thương sụn, gân và dây chằng phối hợp.
Vì vậy, không nên chụp MRI thường quy chỉ vì đau cổ chân sau một chấn thương nhẹ.
10. Siêu âm dây chằng gót mác chính xác đến mức nào?
Siêu âm cơ xương khớp là phương pháp có thể khảo sát trực tiếp CFL.
Đặc biệt, siêu âm cho phép quan sát dây chằng theo thời gian thực.
Tuy nhiên, kết quả phụ thuộc người thực hiện và thiết bị.
10.1. Bằng chứng từ phân tích gộp năm 2024
Kocsis và cộng sự tổng hợp tám nghiên cứu với 434 người bệnh.
Các tác giả đánh giá độ chính xác siêu âm trong phát hiện tổn thương dây chằng ngoài cổ chân.
Đối với CFL, kết quả ghi nhận:
| Chỉ số | Kết quả | Khoảng tin cậy 95% |
|---|---|---|
| Độ nhạy | 81% | 58–93% |
| Độ đặc hiệu | 92% | 81–97% |
Độ nhạy phản ánh khả năng nhận diện người thực sự có tổn thương.
Độ đặc hiệu phản ánh khả năng nhận diện người không có tổn thương.
Kết quả cho thấy siêu âm có giá trị chẩn đoán CFL. Tuy nhiên, độ nhạy chưa đủ cao để loại trừ mọi trường hợp rách khi siêu âm âm tính. [5]
10.2. Phân tích gộp cập nhật năm 2026
Sharifi Razavi và cộng sự công bố phân tích gộp năm 2026.
Nghiên cứu gồm 10 công trình với 454 người bệnh.
Đối với CFL, kết quả như sau:
| Chỉ số | Kết quả | Khoảng tin cậy 95% |
|---|---|---|
| Độ nhạy | 82% | 76–88% |
| Độ đặc hiệu | 90% | 85–95% |
| AUC | 0,91 | Không nêu tại đây |
AUC là diện tích dưới đường cong ROC, dùng đánh giá khả năng phân biệt của xét nghiệm.
Kết quả AUC = 0,91 cho thấy hiệu năng phân biệt tốt trong dữ liệu tổng hợp.
Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một số hạn chế về nguy cơ sai lệch.
Đặc biệt, kết quả không thể áp dụng nguyên vẹn cho mọi người bệnh hoặc mọi cơ sở siêu âm. [6]
10.3. So sánh hai phân tích gộp
| Đặc điểm | Kocsis, 2024 | Sharifi Razavi, 2026 |
|---|---|---|
| Số nghiên cứu | 8 | 10 |
| Tổng số người bệnh | 434 | 454 |
| Độ nhạy siêu âm với CFL | 81% | 82% |
| Độ đặc hiệu siêu âm với CFL | 92% | 90% |
Hai phân tích có khả năng sử dụng một phần dữ liệu nghiên cứu trùng nhau.
Vì vậy, không được cộng 434 và 454 thành một mẫu chung.
Ngoài ra, thay đổi nhỏ giữa các tỷ lệ không chứng minh công nghệ siêu âm đã cải thiện hoặc suy giảm theo thời gian.
10.4. MRI hay siêu âm tốt hơn?
Cả hai phương pháp đều có ưu điểm.
| Đặc điểm | MRI | Siêu âm |
|---|---|---|
| Quan sát CFL | Có | Có |
| Khảo sát động | Hạn chế | Có thể thực hiện |
| Phát hiện phù tủy xương | Tốt | Không phù hợp |
| Đánh giá gân cơ mác | Có | Có |
| Khảo sát tổn thương phối hợp sâu | Toàn diện hơn | Có giới hạn |
| Phụ thuộc người thực hiện | Có | Cao |
| Khả năng chẩn đoán rách CFL | Hữu ích | Có bằng chứng về độ chính xác tổng hợp |
Không nên sử dụng bảng này để khẳng định một phương pháp luôn ưu việt.
Lựa chọn hình ảnh cần dựa trên câu hỏi chẩn đoán và điều kiện thực tế.
11. Đứt dây chằng gót mác có gây mất vững cổ chân mạn tính không?
Tổn thương CFL có thể góp phần gây mất vững cổ chân.
Đặc biệt, nguy cơ cần được quan tâm khi tổn thương phối hợp với ATFL.
Tuy nhiên, mất vững cổ chân mạn tính có nhiều cơ chế.
11.1. Mất vững cơ học
Mất vững cơ học là tình trạng hệ thống cấu trúc thụ động không kiểm soát đầy đủ chuyển động của khớp.
Nguyên nhân có thể liên quan đến dây chằng lành trong tình trạng kéo dài hoặc tổn thương dai dẳng.
Người bệnh có thể xuất hiện độ lỏng khớp bất thường.
Tuy nhiên, cần có đánh giá lâm sàng phù hợp để xác định tình trạng này.
11.2. Mất vững chức năng
Mất vững chức năng liên quan đến những hạn chế trong kiểm soát vận động.
Các yếu tố có thể bao gồm giảm cảm giác bản thể, suy giảm sức mạnh hoặc giảm kiểm soát tư thế.
Người bệnh có thể cảm thấy cổ chân dễ khuỵu dù không có độ lỏng cơ học rõ rệt.
Vì vậy, chỉ đánh giá cấu trúc dây chằng là chưa đủ.
11.3. Vì sao triệu chứng có thể kéo dài sau bong gân?
Một số người bệnh còn giảm sức mạnh cơ hoặc khả năng thăng bằng sau khi hết đau.
Ngoài ra, hạn chế gấp mu có thể ảnh hưởng đến dáng đi và hoạt động thể thao.
Tình trạng sợ tái chấn thương cũng có thể làm thay đổi cách vận động.
Vì vậy, phục hồi chức năng cần chú trọng cả triệu chứng và chức năng.
Hướng dẫn lâm sàng JOSPT năm 2021 nhấn mạnh đánh giá chức năng ở người bệnh bong gân cổ chân và mất vững mạn tính. [7]
12. Phục hồi chức năng sau tổn thương dây chằng gót mác
Phục hồi chức năng CFL cần dựa trên mức độ tổn thương và tình trạng ổn định của cổ chân.
Đặc biệt, cần xác định có tổn thương ATFL, PTFL hoặc khớp dưới sên phối hợp hay không.
Không có một chương trình tập duy nhất phù hợp với mọi người bệnh.
12.1. Giai đoạn đầu: Bảo vệ mô và kiểm soát triệu chứng
Ở giai đoạn cấp, mục tiêu là giảm đau, kiểm soát sưng và bảo vệ các mô tổn thương.
Nẹp cổ chân hoặc băng hỗ trợ có thể được sử dụng khi phù hợp.
Khả năng chịu trọng lượng nên được tăng dần theo tình trạng người bệnh và hướng dẫn điều trị.
Tuy nhiên, cần thận trọng với những trường hợp tổn thương nặng hoặc nghi mất vững.
Không nên cố gắng chịu trọng lượng hoàn toàn khi chưa loại trừ gãy xương.
Hướng dẫn JOSPT năm 2021 ủng hộ sử dụng phương tiện hỗ trợ bên ngoài và tăng chịu trọng lượng tiến triển. [7]
12.2. Giai đoạn phục hồi vận động
Sau khi triệu chứng cấp được kiểm soát, chương trình có thể hướng đến khôi phục tầm vận động.
Các chuyển động cần quan tâm gồm gấp mu và gấp gan chân.
Đồng thời, cần đánh giá khả năng vận động của phần sau bàn chân.
Tuy nhiên, các động tác tạo lực lật trong mạnh có thể chưa phù hợp khi dây chằng cần được bảo vệ.
Giới hạn vận động phải dựa trên tình trạng lành thương thực tế.
12.3. Giai đoạn phục hồi sức mạnh cơ
Các cơ quanh cổ chân góp phần tạo độ vững động.
Đặc biệt, cơ mác dài và cơ mác ngắn có vai trò trong kiểm soát lật trong bàn chân.
Do đó, phục hồi sức mạnh nhóm cơ mác là một mục tiêu thường được xem xét.
Ngoài ra, cần quan tâm sức mạnh cơ cẳng chân và cơ vùng hông.
Khả năng kiểm soát toàn bộ chi dưới ảnh hưởng đến các hoạt động chức năng.
Tuy nhiên, tăng sức mạnh cơ không đồng nghĩa dây chằng đã phục hồi hoàn toàn.
12.4. Giai đoạn phục hồi thăng bằng và cảm giác bản thể
Cảm giác bản thể giúp cơ thể nhận biết tư thế và chuyển động của khớp.
Sau bong gân cổ chân, khả năng kiểm soát thăng bằng có thể bị ảnh hưởng.
Vì vậy, chương trình phục hồi nên có nội dung tập thần kinh cơ phù hợp.
Các hoạt động có thể tiến triển từ kiểm soát tư thế tĩnh đến vận động động.
Tuy nhiên, mức độ khó phải phù hợp khả năng chịu tải của người bệnh.
Đặc biệt, không nên tăng độ khó khi cổ chân vẫn khuỵu hoặc đau tăng rõ.
12.5. Giai đoạn phục hồi hoạt động thể thao
Khi đã cải thiện vận động và sức mạnh, người bệnh có thể tiến triển đến các hoạt động chức năng cao hơn.
Các nội dung có thể gồm chạy, nhảy, tiếp đất và chuyển hướng.
Tuy nhiên, việc bắt đầu cần dựa trên tiêu chí chức năng thay vì chỉ dựa vào thời gian.
Không nên cho trở lại thể thao chỉ vì người bệnh đã hết đau khi đi bộ.
Đặc biệt, cần đánh giá khả năng chịu tải lặp lại và cảm giác tự tin của người bệnh.
12.6. Bảng mục tiêu phục hồi theo giai đoạn
| Giai đoạn định hướng | Mục tiêu chính | Ví dụ nội dung phù hợp |
|---|---|---|
| Bảo vệ mô | Kiểm soát đau, sưng và tránh tổn thương thêm | Hỗ trợ cổ chân, vận động trong giới hạn được phép |
| Phục hồi vận động | Cải thiện tầm vận động | Tập vận động chủ động, kiểm soát gấp mu |
| Phục hồi sức mạnh | Tăng khả năng tạo và kiểm soát lực | Tập nhóm cơ mác, cơ cẳng chân và cơ vùng hông |
| Phục hồi thần kinh cơ | Cải thiện thăng bằng và kiểm soát tư thế | Đứng một chân, bài tập thăng bằng tiến triển |
| Phục hồi thể thao | Khôi phục khả năng chịu tải và vận động nhanh | Nhảy, tiếp đất, đổi hướng, bài tập đặc thù |
Đây là khung phục hồi dựa trên nguyên tắc chung cho bong gân cổ chân bên ngoài.
Bảng không đưa ra mốc thời gian cố định vì mức độ tổn thương khác nhau giữa các người bệnh.
13. Đánh giá kết quả phục hồi chức năng bằng những công cụ nào?
Hướng dẫn JOSPT năm 2021 đề xuất đánh giá chức năng ở nhiều thời điểm.
Đặc biệt, nên kết hợp các công cụ do người bệnh tự báo cáo với nghiệm pháp chức năng khách quan.
| Công cụ hoặc chỉ số | Ý nghĩa lâm sàng |
|---|---|
| Thang đau NRS hoặc VAS | Đánh giá mức độ đau |
| Foot and Ankle Ability Measure (FAAM) | Đánh giá chức năng cổ chân – bàn chân |
| Cumberland Ankle Instability Tool (CAIT) | Sàng lọc và lượng hóa cảm nhận mất vững |
| Weight-Bearing Lunge Test | Đánh giá gấp mu cổ chân khi chịu trọng lượng |
| Single-Leg Balance Test | Đánh giá khả năng giữ thăng bằng một chân |
| Star Excursion Balance Test (SEBT) | Đánh giá kiểm soát tư thế động |
| Single-Leg Hop Tests | Đánh giá khả năng nhảy và tiếp đất khi phù hợp |
| Sức mạnh cơ quanh cổ chân | Theo dõi phục hồi khả năng tạo lực |
Không phải mọi nghiệm pháp đều cần thực hiện ngay sau chấn thương.
Đặc biệt, các nghiệm pháp nhảy hoặc đổi hướng chỉ phù hợp khi người bệnh đủ điều kiện chịu tải.
Các kết quả nên được đánh giá theo tiến triển và yêu cầu chức năng thực tế. [7]
14. Khi nào người bệnh có thể trở lại thể thao?
Quyết định trở lại thể thao không nên chỉ dựa vào số tuần sau chấn thương.
Một người hết đau có thể vẫn chưa phục hồi đầy đủ sức mạnh hoặc thăng bằng.
Vì vậy, cần đánh giá nhiều yếu tố trước khi trở lại hoạt động có nguy cơ cao.
14.1. Khung đánh giá PAASS
Smith và cộng sự công bố đồng thuận quốc tế năm 2021.
Nghiên cứu sử dụng phương pháp Delphi với 155 người làm chuyên môn y tế thể thao.
Các tác giả thống nhất 16 nội dung đánh giá thuộc năm lĩnh vực.
Khung này được gọi là PAASS. [8]
| Thành phần | Nội dung đánh giá |
|---|---|
| P – Pain | Đau khi chơi thể thao và trong 24 giờ gần nhất |
| A – Ankle impairments | Tầm vận động, sức mạnh, sức bền và công suất cơ |
| A – Athlete perception | Cảm nhận độ vững, sự tự tin và sẵn sàng tâm lý |
| S – Sensorimotor control | Cảm giác bản thể và kiểm soát thăng bằng động |
| S – Sport/functional performance | Nhảy, tiếp đất, nhanh nhẹn và hoạt động đặc thù thể thao |
Khung PAASS giúp định hướng những nội dung cần kiểm tra.
Tuy nhiên, đây là đồng thuận chuyên gia. Nó không cung cấp một ngưỡng duy nhất cho phép mọi người bệnh trở lại thi đấu.
14.2. Vì sao cần chú ý khả năng tiếp đất?
Tiếp đất tạo tải trọng lớn lên cổ chân và toàn bộ chi dưới.
Khi khả năng kiểm soát chuyển động giảm, người bệnh có thể tiếp đất trong tư thế bất lợi.
Đặc biệt, lực lật trong bất ngờ có thể gây bong gân tái phát.
Vì vậy, đánh giá tiếp đất nên được xem xét khi người bệnh chuẩn bị trở lại hoạt động nhảy.
Tuy nhiên, không nên thực hiện nghiệm pháp nhảy khi cổ chân chưa đủ ổn định.
15. Đứt hoàn toàn CFL có bắt buộc phẫu thuật không?
Không phải mọi trường hợp đứt CFL đều cần phẫu thuật.
Nhiều trường hợp bong gân cổ chân bên ngoài được điều trị bảo tồn.
Tuy nhiên, lựa chọn điều trị phụ thuộc mức độ tổn thương, độ vững và những vấn đề phối hợp.
15.1. Khi nào điều trị bảo tồn có thể phù hợp?
Điều trị bảo tồn thường được xem xét khi không có mất vững nghiêm trọng hoặc tổn thương cần phẫu thuật.
Chương trình có thể gồm bảo vệ mô, phục hồi vận động và tập luyện tiến triển.
Đặc biệt, cần cải thiện khả năng kiểm soát thần kinh cơ trước khi trở lại hoạt động nguy cơ cao.
Tuy nhiên, một hình ảnh đứt dây chằng không đủ để quyết định toàn bộ phương án.
15.2. Khi nào cần đánh giá khả năng phẫu thuật?
Người bệnh có thể cần được đánh giá chuyên khoa nếu mất vững cơ học dai dẳng.
Đặc biệt, tình trạng tái bong gân nhiều lần dù đã phục hồi chức năng đầy đủ cần được xem xét.
Một số trường hợp có tổn thương phối hợp cũng có thể cần can thiệp đặc hiệu.
Tuy nhiên, quyết định phẫu thuật phải dựa trên khám lâm sàng và hình ảnh phù hợp.
Không nên chỉ định phẫu thuật chỉ vì MRI ghi nhận rách CFL.
16. Những hạn chế của bằng chứng khoa học về CFL
Các nghiên cứu cung cấp thông tin ngày càng chi tiết về giải phẫu CFL.
Tuy nhiên, vẫn tồn tại những giới hạn cần chú ý.
Thứ nhất, nghiên cứu giải phẫu thường sử dụng mẫu xác. Điều này không phản ánh hoàn toàn hoạt động cơ và thần kinh ở người sống.
Thứ hai, các biến thể hình thái chưa được xác nhận là yếu tố nguy cơ tổn thương độc lập.
Thứ ba, kết quả siêu âm phụ thuộc thiết bị, người thực hiện và tiêu chuẩn đối chiếu.
Thứ tư, phần lớn hướng dẫn phục hồi chức năng nghiên cứu bong gân cổ chân bên ngoài nói chung.
Vì vậy, chưa có đủ bằng chứng xác lập một phác đồ riêng cho rách CFL đơn độc.
Cuối cùng, hiệu quả phục hồi phải được đánh giá bằng cả chức năng và triệu chứng.
Không nên dùng riêng hình ảnh lành dây chằng để kết luận người bệnh đã sẵn sàng trở lại thể thao.
17. Câu hỏi thường gặp về dây chằng gót mác (FAQ)
1. Dây chằng gót mác là gì?
Dây chằng gót mác là cấu trúc nối mắt cá ngoài xương mác với xương gót. Nó góp phần hạn chế lật trong và ổn định cổ chân.
2. Dây chằng gót mác có chức năng gì?
CFL góp phần kiểm soát chuyển động lật trong quá mức. Đồng thời, nó hỗ trợ ổn định cả khớp cổ chân và khớp dưới sên.
3. Dây chằng gót mác có dễ bị đứt không?
CFL có thể bị tổn thương trong bong gân cổ chân bên ngoài. Tuy nhiên, đứt đơn độc tương đối ít gặp hơn tổn thương phối hợp ATFL và CFL.
4. Siêu âm có phát hiện rách dây chằng gót mác không?
Có. Phân tích gộp năm 2026 báo cáo độ nhạy 82% và độ đặc hiệu 90%. Tuy nhiên, siêu âm âm tính không loại trừ hoàn toàn tổn thương.
5. Đứt hoàn toàn CFL có cần phẫu thuật không?
Không phải trường hợp nào cũng cần phẫu thuật. Quyết định phụ thuộc độ vững cổ chân, tổn thương phối hợp và đáp ứng phục hồi chức năng.
6. Sau tổn thương CFL bao lâu có thể chơi thể thao?
Thời gian phục hồi khác nhau giữa các người bệnh. Quyết định trở lại thể thao nên dựa trên đau, sức mạnh, thăng bằng và khả năng thực hiện hoạt động đặc thù.
18. Kết luận: Vì sao dây chằng gót mác quan trọng trong phục hồi chức năng?
Dây chằng gót mác là một thành phần quan trọng của hệ thống dây chằng bên ngoài cổ chân.
Cấu trúc này nối xương mác với xương gót, góp phần chống lật trong và duy trì độ vững khớp.
Đặc biệt, CFL tham gia ổn định cả khớp cổ chân và khớp dưới sên.
Các nghiên cứu cho thấy CFL có nhiều biến thể giải phẫu. Đồng thời, siêu âm có giá trị chẩn đoán tổn thương nhưng không thể loại trừ mọi trường hợp rách.
Trong phục hồi chức năng, cần đánh giá toàn bộ hệ thống cổ chân – bàn chân.
Chương trình tập phải chú trọng sức mạnh, cảm giác bản thể, thăng bằng và khả năng vận động chức năng.
Thông điệp quan trọng: Phục hồi sau tổn thương CFL không chỉ là giảm đau. Mục tiêu quan trọng hơn là khôi phục độ vững chức năng và giảm nguy cơ bong gân tái phát.
19. Tài liệu tham khảo khoa học
- Golanó P, Vega J, de Leeuw PAJ, et al. Anatomy of the ankle ligaments: a pictorial essay. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy. 2010;18(5):557–569. DOI: 10.1007/s00167-010-1100-x.
- Matsui K, Burgesson B, Takao M, Stone J, Guillo S, Glazebrook M. Anatomy of anterior talofibular ligament and calcaneofibular ligament for minimally invasive surgery: a systematic review. Knee Surgery, Sports Traumatology, Arthroscopy. 2017;25:1892–1902. DOI: 10.1007/s00167-016-4194-y. PubMed.
- Sawant YN, Sanghvi D. Magnetic resonance imaging of ankle ligaments: A pictorial essay. Indian Journal of Radiology and Imaging. 2018;28(4):419–426. DOI: 10.4103/ijri.IJRI_77_16. PMID: 30662202.
- Ruzik K, Gonera B, Borowski A, Karauda P, Aragonés P, Olewnik Ł. Anatomic Variations of the Calcaneofibular Ligament. Foot & Ankle International. 2024;45(7):784–795. DOI: 10.1177/10711007241241073. PMID: 38590202.
- Kocsis K, Stubnya B, Váncsa S, et al. Diagnostic accuracy of ultrasonography in acute lateral ankle ligament injury: A systematic review and meta-analysis. Injury. 2024;55(Suppl 3):111730. DOI: 10.1016/j.injury.2024.111730.
- Sharifi Razavi D, Seiri M, Farrokhi M. Diagnostic Performance of Ultrasonography for Detection of Acute Injuries of Lateral Ankle Ligaments: A Systematic Review and Meta-analysis. Archives of Academic Emergency Medicine. 2026;14(1). DOI: 10.22037/aaem.v14i1.3038.
- Martin RL, Davenport TE, Fraser JJ, et al. Ankle Stability and Movement Coordination Impairments: Lateral Ankle Ligament Sprains Revision 2021. Journal of Orthopaedic & Sports Physical Therapy. 2021;51(4)–CPG80.
- Smith MD, Vicenzino B, Bahr R, et al. Return to sport decisions after an acute lateral ankle sprain injury: introducing the PAASS framework—an international multidisciplinary consensus. British Journal of Sports Medicine. 2021;55(22):1270–1276.
- International Ankle Consortium. Clinical assessment of acute lateral ankle sprain injuries (ROAST): 2019 consensus statement. British Journal of Sports Medicine. Nguồn đồng thuận lâm sàng.
- Radiopaedia. Calcaneofibular ligament. Radiology Reference Article. Radiopaedia.
0937782677
